नेपाली लोकबाजा

गाउँमा बिहे हुँदा जन्तीको अगाडि नरसिङ्गा र सहनाईको धुन गुन्जिन्छ। दसैँतिहारमा आँगनमा मादल बज्छ र मानिसहरू त्यसको तालमा नाच्छन्। कुनै धामीले ढ्याङ्ग्रो ठोक्दै मन्त्र पढेको पनि तपाईंले देख्नुभएको होला। यी सबै बाजा बाहिरबाट ल्याइएका होइनन्। यिनलाई हाम्रै पुर्खाले बनाए, हाम्रै गाउँघरमा पाइने बाँस, काठ, छाला र धातु प्रयोग गरे र पुस्तौँदेखि बजाउँदै आए। यस्ता बाजालाई लोकबाजा भनिन्छ।

नेपाल धेरै जातजाति, भाषा र संस्कृति भएको देश हो। हिमाल, पहाड र तराईमा बस्ने हरेक समुदायका आफ्नै गीत, नाच र बाजा छन्। त्यसैले लोकबाजाले नेपाली संस्कृतिको पहिचान दिएका छन्। कुनै बाजा सुन्नेबित्तिकै त्यो कुन जाति वा समुदायको हो भन्ने थाहा हुन्छ। जस्तै, सारङ्गीले गन्धर्व जातिलाई, काकुवयनले ज्यापू नेवारलाई र डाङ्मेनले हिमाली शेर्पालाई चिनाउँछ। यसरी लोकबाजाले जाति तथा समुदायलाई पनि चिनाएका छन्।

सबै लोकबाजा एउटै तरिकाले बज्दैनन्। कुनै बाजामा हावा फुक्नुपर्छ, कुनैको तारमा गज घस्नुपर्छ र कुनैलाई हात वा लट्ठीले ठोक्नुपर्छ। बजाउने तरिकाका आधारमा लोकबाजालाई तीन भागमा बाँड्न सकिन्छ।

• फुकेर बजाइने बाजा: मुखले हावा फुक्दा बाजाभित्रको हावा कम्पन हुन्छ र आवाज निस्कन्छ। बाँसुरी, मुरली, नरसिङ्गा र सहनाई यसका उदाहरण हुन्।
• रेटेर बजाइने बाजा: तारमाथि गज घस्दा वा रेट्दा आवाज निस्कन्छ। सारङ्गी यसको प्रमुख उदाहरण हो।
• ठटाएर बजाइने बाजा: हात, गजो वा लट्ठीले ठोक्दा वा दुई भाग एकअर्कामा ठोक्काउँदा आवाज निस्कन्छ। मादल, ढोलक, दमाहा र झ्याली यसका उदाहरण हुन्।

बाँसुरी बाँसबाट बनेको बाजा हो। बाँसको नलीमा प्वालहरू बनाइन्छ र औँलाले ती प्वाल थुन्दै र खोल्दै फुक्दा फरक फरक स्वर निस्कन्छ। बाँसको मुरली पनि यस्तै बाजा हो। गाउँघरमा मानिसहरू मुरली बजाउँदै आफ्नै सुरमा नाच्ने चलन छ।

नरसिङ्गा लामो र घुमाउरो आकारको बाजा हो (चित्र 11.4)। यसलाई बजाउन निकै जोडसित फुक्नुपर्छ, त्यसैले यसको आवाज टाढासम्म सुनिन्छ। सहनाई पित्तल भन्ने धातुबाट बनाइन्छ (चित्र 11.5)। बजाउने व्यक्तिले ओठले च्यापेर सहनाई फुक्छ र मीठो धुन निकाल्छ। बिहे र अन्य शुभकार्यमा यी दुवै बाजा सँगै बज्छन्।

काहालबाजा पनि लामो आकारको फुकेर बजाइने बाजा हो (चित्र 11.7)। यो बाजा भैरवी मन्दिरमा आज पनि जीवित छ। धार्मिक काममा बजाइने भएकाले यसले पूजा र परम्परालाई जोगाइराखेको छ।

मुर्चुङ्गा र बिनायो दुवै मुखमा राखेर बजाइने साना बाजा हुन्। बिनायो बाँसलाई खिपेर बनाइन्छ। मुर्चुङ्गा फलामजस्तो धातुको हुन्छ (चित्र 11.10)। मुर्चुङ्गालाई जोडले फुक्दा बिनायोजस्तै स्वर आउँछ। तीन टुक्रा बाँस खिपेर बनाइने फामुक पनि बाँसबाट बन्ने अर्को बाजा हो।

मसक बझाङको प्रसिद्ध बाजा हो (चित्र 11.11)। यसमा हावा भर्ने थैलो र फुक्ने नलीहरू हुन्छन्।

शृङ्गनाद सन्यासीले बजाउने बाजा हो (चित्र 11.12)। सन्यासीहरूले धार्मिक काममा यसलाई फुक्ने चलन छ। यही चलनले हाम्रो संस्कृति जोगाएको छ।

सारङ्गी रेटेर बजाइने लोकबाजा हो। यसमा काठको सानो शरीर र तार हुन्छन्। बजाउने व्यक्तिले एक हातले सारङ्गी समाउँछ र अर्को हातको गजलाई तारमाथि अघिपछि गर्छ। यसरी रेट्दा मसिनो र मीठो स्वर निस्कन्छ। सारङ्गी गन्धर्व जातिको बाजा हो। गन्धर्वहरू सारङ्गी रेट्दै गाउँगाउँ घुम्छन् र गीत सुनाउँछन्। पुराना कथा, घटना र समाचार पनि उनीहरूले गीतमार्फत सुनाउने गर्थे। डाँडापाखामा लोकप्रिय भ्याउरे जस्ता भाका पनि यस्तै लोकबाजाको साथमा गुन्जिन्छन्।

गन्धर्व जातिको पहिचान दिने अर्को बाजा भाले आरबाजो हो। यो पनि तार भएको बाजा हो। त्यसैले सारङ्गी र आरबाजो दुवैलाई गन्धर्व जातिको पहिचानका रूपमा लिइन्छ।

ठटाएर बजाइने धेरैजसो बाजा छालाले मोरेर बनाइन्छन्। काठ वा धातुको खोक्रो भागको मुखमा छाला तन्काएर बाँधिन्छ र त्यो छालालाई हात वा गजोले ठोक्दा आवाज निस्कन्छ।

• मादल: हाम्रो सबैभन्दा चिनिएको लोकबाजा हो र आज नेपालभर सबैतिर प्रचलित छ (चित्र 11.2)। यसका दुवै मुखमा छाला मोरिएको हुन्छ र दुवै हातले बजाइन्छ।
• ढोलक: छालाले मोरेको यो बाजा तालबाजाका रूपमा परिचित छ। गीत र नाचमा ताल मिलाउन यसलाई बजाइन्छ।
• दमाहा: यसलाई नगरा पनि भनिन्छ (चित्र 11.8)। यो ठुलो बाजालाई एउटा मात्र गजोले हानेर बजाइन्छ।
• ढ्याङ्ग्रो: धामीले जोडले ठोक्ने बाजा हो (चित्र 11.9)। ढ्याङ्ग्रो ठोक्दै धामीहरू ठुल्ठुलो स्वरले मन्त्र भन्छन्। यसलाई शेर्पा र तामाङ समुदायको मौलिक बाजाका रूपमा पनि चिनिन्छ।
• खैजडी: रोइला र बालन नाच्ने बेला बजाइने बाजा हो। कुम जोडेर नाच्ने यी नाचमा खैजडीले ताल दिन्छ।
• हुड्को: हुड्को बजाउने कलाकारलाई हुड्के भनिन्छ। हुड्केहरू हुड्को बजाउँदै नाच्छन् र खप्तड मेलामा सबै रमाउँछन्।
• डफली: पश्चिम तराईमा प्रचलित राम्रो बाजा हो।

सबै ठटाएर बजाइने बाजा छालाका हुँदैनन्। झ्याली, झ्याम्टा र झुर्मा काँसबाट बनेका हुन्छन् (चित्र 11.3)। यिनका गोलो थालजस्ता दुई भागलाई एकअर्कामा ठोक्काउँदा झन्झन् गर्ने चर्को आवाज निस्कन्छ। भजन, जात्रा र पञ्चेबाजामा यस्ता बाजा धेरै बज्छन्।

कुनै कुनै बाजा एक्लै होइन, समूहमा बज्छन्। त्यस्तो एउटा प्रसिद्ध समूह पञ्चेबाजा हो। यो बाजा नेपालका सबै समुदायमाझ प्रचलित छ। बिहे, व्रतबन्ध, पूजा, जात्रा र अन्य शुभकार्यमा पञ्चेबाजा बजाउने परम्परा छ। परम्परागत रूपमा दमाई समुदायका कलाकारहरूले पञ्चेबाजा बजाउँदै आएका छन्।

• दमाहा: छालाले मोरेको ठुलो बाजा, जसलाई गजोले हानेर ताल दिइन्छ।
• ट्याम्को: दमाहाजस्तै तर सानो बाजा, जसलाई दुई साना लट्ठीले बजाइन्छ।
• झ्याली: काँसबाट बनेको, दुई भाग ठोक्काएर बजाइने बाजा।
• सहनाई: पित्तलबाट बनेको, ओठले च्यापेर फुकिने बाजा, जसले धुन दिन्छ।
• नरसिङ्गा: लामो र घुमाउरो, जोडसित फुकिने बाजा।

पञ्चेबाजामा फुकेर र ठटाएर बजाइने दुवै किसिमका बाजा छन्। सहनाई र नरसिङ्गाले धुन दिन्छन् भने दमाहा, ट्याम्को र झ्यालीले ताल दिन्छन्। यसरी फरक बाजा मिलेर एउटै सुन्दर धुन बन्छ।

धेरैजसो लोकबाजा कुनै जाति, समुदाय वा ठाउँसँग गाँसिएका छन्। कुनै बाजा धार्मिक व्यक्तिसँग जोडिएको छ भने कुनै मेला वा नाचसँग। तलको तालिकामा यस्ता सम्बन्ध दिइएका छन्।

काकुवयनको स्वर सुन्दा सबैको मन लोभिन्छ भनिन्छ। इर्लुङ पिपरी जस्ता अरू बाजाका नाम पनि लोकगीतमा आउँछन्। यसबाट के बुझिन्छ भने नेपालको हरेक कुनामा आफ्नै बाजा छ र त्यो बाजा त्यहाँका मानिसको जीवनसँग जोडिएको छ।

लोकबाजा बनाउन हाम्रा पुर्खाले आफ्नै वरपर पाइने सामग्री प्रयोग गरे। पहाडमा बाँस धेरै पाइने भएकाले बाँसका बाजा बने। धातुको काम गर्ने सिपले काँस र पित्तलका बाजा बने। पशुको छाला र काठबाट मादल, ढोलक र दमाहा जस्ता बाजा बने। यसैले लोकबाजाको बनावटले पनि त्यस ठाउँको प्रकृति र सिप देखाउँछ।

लोकबाजा मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्। यिनले हाम्रो समाज, धर्म र अर्थतन्त्रमा पनि ठुलो भूमिका खेल्छन्। यिनका मुख्य महत्त्व यस्ता छन्:

• पहिचान: लोकबाजाले नेपाल र नेपाली संस्कृतिको पहिचान दिन्छन्। विदेशमा पनि मादल वा सारङ्गी सुन्दा नेपालको सम्झना हुन्छ।
• जाति र समुदायको चिनारी: सारङ्गीले गन्धर्व, काकुवयनले ज्यापू नेवार र पुङले सोलुका किराँतीलाई चिनाउँछ।
• संस्कृतिको संरक्षण: लोकबाजासँगै लोकगीत, भाका र नाच पनि जीवित रहन्छन्।
• चाडपर्व र संस्कार: बिहे, व्रतबन्ध, जात्रा, पूजा र मेलामा लोकबाजा अनिवार्यजस्तै हुन्छन्।
• धार्मिक काम: ढ्याङ्ग्रो धामीको काममा, शृङ्गनाद सन्यासीको काममा र काहालबाजा भैरवी मन्दिरमा बजाइन्छ।
• मनोरञ्जन र सामाजिक एकता: मादल, खैजडी र हुड्कोको तालमा सबै मिलेर नाच्दा मानिसहरूबिच मेलमिलाप बढ्छ।
• रोजगारी र आम्दानी: बाजा बनाउने, बेच्ने र बजाउने कामबाट धेरै परिवारले जीविका चलाउँछन्।
• पर्यटन: पर्यटकहरू नेपाली बाजा र नाच हेर्न र सम्झनाका लागि बाजा किन्न रुचाउँछन्।

केही नेपाली लोकबाजा लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन्। अहिले धेरै ठाउँमा बिहेमा पञ्चेबाजाको सट्टा ब्यान्ड र ध्वनियन्त्र बजाइन्छ। नयाँ पुस्ताका धेरैलाई गितार र किबोर्ड सिक्न मन लाग्छ तर सारङ्गी र मुर्चुङ्गा बजाउन जान्ने थोरै छन्।

लोकबाजा लोप हुनुका मुख्य कारण यस्ता छन्:

• आधुनिक र विदेशी बाजाको बढ्दो प्रयोग
• नयाँ पुस्तामा लोकबाजा सिक्ने रुचि कम हुनु
• बाजा बजाउने कलाकारले पर्याप्त सम्मान र आम्दानी नपाउनु
• पुराना कलाकारबाट नयाँ पुस्तामा सिप नसर्नु
• गाउँबाट सहर र विदेशतिर बसाइँसराइ बढ्नु
• बाजा बनाउने सामग्री र सिप दुवै घट्दै जानु

लोपोन्मुख लोकबाजा जोगाउन समुदाय र स्थानीय तह दुवैले मिलेर काम गर्नुपर्छ। यसका लागि यी कामहरू गर्न सकिन्छ:

• विद्यालय र समुदायमा लोकबाजा बजाउने तालिम दिने
• पुराना कलाकारलाई सम्मान, भत्ता र प्रोत्साहन दिने
• चाडपर्व, बिहे र सरकारी कार्यक्रममा लोकबाजा प्रयोग गर्ने
• लोकबाजा महोत्सव र प्रतियोगिता गराउने
• बाजाको चित्र, आवाज र बनाउने तरिकाको अभिलेख राख्ने र सङ्ग्रहालयमा सुरक्षित गर्ने
• लोकबाजालाई पर्यटनसँग जोडेर कलाकारको आम्दानी बढाउने