हाम्रा राष्ट्रिय दिवसहरू

घरमा कसैको जन्मदिन आउँदा हामी त्यो दिन सम्झन्छौँ, खुसी मनाउँछौँ र त्यस व्यक्तिको महत्त्व अनुभव गर्छौँ। राष्ट्रको पनि यस्तै विशेष दिनहरू हुन्छन्। कुनै दिन देशको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक वा सांस्कृतिक क्षेत्रमा ठुलो घटना घट्छ वा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन आउँछ। त्यो घटना वा परिवर्तनबाट समाज र जनताले केही उपलब्धि हासिल गर्छन्। यस्तो दिन राष्ट्रका लागि गौरवको दिन बन्छ र हरेक वर्ष त्यसलाई सम्झेर मनाइन्छ।

नेपालमा यस्ता राष्ट्रिय दिवसहरू धेरै छन्। सहिद दिवस, प्रजातन्त्र दिवस, बाल दिवस, नारी दिवस, संविधान दिवस, गणतन्त्र दिवस र मजदुर दिवस यसका उदाहरण हुन्। कुनै दिवस नेपालभित्र घटेको घटनासँग जोडिएको छ भने कुनै दिवस संसारभर एकै दिन मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय दिवस हो।

एउटा उदाहरणबाट यो कुरा बुझौँ। सहिद दिवसमा सहिदको तस्बिरमा माला लगाएर घर फर्कनु औपचारिकता मात्र हो। तर सहिदहरूले जुन न्यायपूर्ण र स्वतन्त्र समाजको सपना देखेका थिए, त्यो पूरा गर्न आफ्नो ठाउँबाट इमानदार भएर काम गर्ने प्रण गर्नु सन्देश आत्मसात गर्नु हो। यही फरक बुझ्नु राष्ट्रिय दिवस पढ्नुको मुख्य उद्देश्य हो।

राष्ट्रिय दिवसले विगतलाई वर्तमानसँग जोड्छ। यसले हामीलाई हाम्रो इतिहास सम्झाउँछ र भविष्यमा कसरी अघि बढ्ने भन्ने बाटो पनि देखाउँछ। राष्ट्रिय दिवसको महत्त्वलाई यसरी बुँदागत रूपमा बुझ्न सकिन्छ:

• (क) हाम्रो पहिचानको संरक्षण र संवर्धन गर्न मदत गर्छ।
• (ख) देशमा घटेका महत्त्वपूर्ण घटना र तिनले ल्याएको परिवर्तनको स्मरण गराइरहन्छ।
• (ग) हाम्रो राष्ट्रको गौरव बढाउन मदत गर्छ।
• (घ) महत्त्वपूर्ण घटना र तिनले ल्याएको परिवर्तनको रक्षा गर्न प्रेरित गर्छ।
• (ङ) भावी पुस्तालाई पुर्खाको योगदानको बोध गराई राष्ट्रप्रति जिम्मेवार भई कर्तव्य पूरा गर्न प्रेरित गर्छ।
• (च) नागरिक र राष्ट्रप्रति उत्तरदायी भई राज्य सञ्चालन गर्न मार्गनिर्देश गर्छ।
• (छ) आम नागरिकमा चेतना र जागरण प्रदान गर्छ।
• (ज) ऐतिहासिक तथ्य र घटनाको महत्त्वपूर्ण स्रोतका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ।

यी बुँदालाई दैनिक जीवनसँग जोडेर हेरौँ। गणतन्त्र दिवस हरेक वर्ष आउँदा नयाँ पुस्ताका बालबालिकाले पनि देशमा कहिले र कसरी गणतन्त्र आयो भन्ने थाहा पाउँछन्। यसरी दिवसले इतिहासको स्रोतको काम गर्छ। त्यसैगरी संविधान दिवसमा सरकारी निकायहरूले संविधानअनुसार काम गर्ने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याउँछन्, जसले राज्य सञ्चालनलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाउन मार्गनिर्देश गर्छ।

संविधान देश चलाउने मूल कानुन हो। नागरिकका अधिकार, राज्यका अङ्ग र सरकार चलाउने तरिका यसैमा लेखिएको हुन्छ। नेपालको हालको संविधान वि.सं. २०७२ असोज ३ गते संविधानसभाबाट जारी गरिएको थियो। संविधानसभा जनताले चुनेका प्रतिनिधिहरूको सभा थियो, त्यसैले यो संविधान जनताका प्रतिनिधिले नै बनाएका हुन्।

नेपालको संविधान जारी भएको दिन असोज ३ गतेलाई राष्ट्रिय दिवसका रूपमा विभिन्न कार्यक्रम गरेर मनाइन्छ। संविधान दिवसले संविधानको रक्षा र पालना गर्न सचेत गराउँछ। उदाहरणका लागि, संविधानले हामीलाई बोल्ने स्वतन्त्रता दिएको छ। यो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको मर्यादा र अधिकारको पनि ख्याल गर्नु संविधानको पालना हो।

नेपालमा गणतन्त्रको स्थापना वि.सं. २०६५ जेष्ठ १५ गते भएको हो। त्यसअघिसम्म नेपालमा राजतन्त्रात्मक शासन व्यवस्था थियो, जसमा राजा नै राष्ट्रप्रमुख हुन्थे। गणतन्त्रको स्थापना भएपछि सर्वसाधारण जनताबाट राष्ट्रप्रमुख हुने व्यवस्था रहेको छ। अब राष्ट्रप्रमुख बन्न कुनै खास वंशमा जन्मिनुपर्दैन।

यसैले जेष्ठ १५ गतेको दिनलाई गणतन्त्र दिवसका रूपमा विभिन्न कार्यक्रमहरू गरेर मनाइन्छ। गणतन्त्र सजिलै आएको होइन, यसका लागि जनताले वर्षौंदेखि त्याग र बलिदान गरेका थिए। गणतन्त्र दिवसले जनताको त्यही त्याग र बलिदानको स्मरण गर्दै जनताप्रति उत्तरदायी हुन सिकाउँछ। जनप्रतिनिधि मात्र होइन, हरेक नागरिक पनि आफ्नो समाजप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ भन्ने यसको सन्देश हो।

राष्ट्रको स्वाधीनता र जनताको अधिकार प्राप्तिका लागि नेपालमा विभिन्न समयमा आन्दोलनहरू भए। ती आन्दोलनमा कैयौँ व्यक्तिले आफ्नो ज्यानको बलिदानी दिए। यसरी देश र जनताका लागि प्राण त्याग्नुलाई सहादत भनिन्छ।

राणा शासनको अन्त्यका लागि सङ्घर्ष गर्ने चार जना व्यक्तिलाई तत्कालीन राणा शासकले मृत्युदण्डको सजाय दिएको थियो। उहाँहरू यी हुनुहुन्छ:

• शुक्रराज शास्त्री
• धर्मभक्त माथेमा
• गङ्गालाल श्रेष्ठ
• दशरथ चन्द

यही घटनाको सम्झना र सहिदहरूप्रति सम्मान गर्दै माघ १६ गतेको दिनलाई सहिद दिवसका रूपमा विभिन्न कार्यक्रम गरेर मनाइन्छ। पछि लोकतन्त्र र गणतन्त्र प्राप्तिका आन्दोलनमा सहादत प्राप्त गर्ने वीर योद्धाहरूलाई पनि सहिदका रूपमा सम्मान गर्ने गरिएको छ। सहिद दिवसले सहिदको बलिदानको कदर र सम्मान गर्न सिकाउँछ। साथै उहाँहरूले देखेको सपनालाई साकार पार्न हामीलाई अभिप्रेरित गर्छ।

हरेक वर्ष मे १ मा अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवस मनाइन्छ। संसारभरका मजदुरले आफ्नो हकअधिकार प्राप्त गरेको दिनको स्मरणमा यो दिवस मनाइन्छ। नेपालमा पनि सोही दिन विभिन्न कार्यक्रम गरी मजदुर दिवस मनाउने गरिएको छ।

हाम्रो घर बनाउने डकर्मी, खेतमा अन्न उब्जाउने किसान, कारखानामा काम गर्ने कामदार र सडक सफा गर्ने सफाइकर्मी सबैको श्रमले समाज चलेको छ। मजदुर दिवसले श्रम र श्रमिकप्रति सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ। कुनै पनि इमानदार काम सानो हुँदैन भन्ने कुरा यस दिवसले सम्झाउँछ।

हरेक वर्ष मार्च ८ मा विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाइन्छ। महिला अधिकार, महिला सशक्तीकरण र लैङ्गिक समानता आदि सवालहरू अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसका विषय हुने गर्छन्। लैङ्गिक समानता भन्नाले छोरा र छोरी, पुरुष र महिलालाई अवसर, अधिकार र सम्मानमा बराबर व्यवहार गर्नु भन्ने बुझिन्छ।

नेपालसहित संसारभर यस दिन विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छन्। महिला अधिकार प्राप्ति र सशक्तीकरणमा सबै पक्षको सहयोग सुनिश्चित गर्नका लागि यो दिवस मनाउने गरिन्छ। घरमा छोरा र छोरीलाई पढ्ने समान अवसर दिनु, घरको काम सबैले बाँडेर गर्नु जस्ता सानासाना व्यवहारले यस दिवसको सन्देशलाई जीवनमा उतार्छन्।

सन् १९९० सेप्टेम्बर १४ मा हाम्रो देशले संयुक्त राष्ट्र सङ्घको बाल अधिकार महासन्धिमा हस्ताक्षर गरेको थियो। यो महासन्धि बालबालिकाका अधिकारहरू सुरक्षित गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता हो। यसै दिनको अवसरमा नेपालमा बाल दिवस मनाउन थालिएको हो।

बाल दिवसले बालबालिकाको अधिकार प्राप्ति र संरक्षणमा लाग्न व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रलाई जिम्मेवारी बोध गराउँछ। पढ्न पाउनु, खेल्न पाउनु, स्वस्थ रहनु र हिंसाबाट सुरक्षित रहनु बालबालिकाका अधिकार हुन्। यी अधिकार सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी परिवार, विद्यालय, समुदाय र राज्य सबैको हो।

माथि पढेका दिवसहरूलाई मिति र सन्देशसहित तलको तालिकामा राखिएको छ। परीक्षाअघि दोहोर्‍याउन यो तालिका उपयोगी हुन्छ।

राष्ट्रिय दिवस मनाउने तरिका नै त्यसको सन्देश फैलाउने माध्यम हो। बिदा बसेर वा भाषण सुनेर मात्र दिवस मनाउँदा त्यसको अर्थ हराउँछ। विद्यालय र समुदायमा दिवसलाई यसरी अर्थपूर्ण बनाउन सकिन्छ:

• दिवससँग जोडिएको घटनाबारे वक्तृत्व, निबन्ध वा हाजिरीजवाफ प्रतियोगिता गर्ने।
• सहिद दिवसमा सहिदको जीवनी पढ्ने र उहाँहरूका योगदानबारे छलफल गर्ने।
• संविधान दिवसमा नागरिकका अधिकार र कर्तव्यबारे जानकारी दिने कार्यक्रम गर्ने।
• मजदुर दिवसमा विद्यालयमा काम गर्ने कर्मचारीहरूलाई सम्मान गर्ने।
• बाल दिवसमा बालबालिकाका कुरा सुन्ने र उनीहरूले नै कार्यक्रम चलाउने अवसर दिने।
• सरसफाइ, वृक्षारोपणजस्ता काम गरेर दिवसको सन्देशलाई व्यवहारमा देखाउने।

यसरी प्रत्येक राष्ट्रिय दिवसलाई सिक्ने र गर्ने अवसर बनाउन सकियो भने त्यसले हाम्रो पहिचान जोगाउँछ, राष्ट्रको गौरव बढाउँछ र हामीलाई जिम्मेवार नागरिक बन्न प्रेरित गर्छ।