हाम्रा लोकगीत

हरेक गाउँ, टोल र समुदायका आफ्नै गीत हुन्छन्। धान रोप्दा, घाँस काट्दा, चाडपर्व मनाउँदा वा मेला भर्दा मानिसहरू मिलेर गाउँछन्। यस्ता गीत कुनै एक जना गीतकारले कोठामा बसेर लेखेका हुँदैनन्। ती गाउँकै माटोमा जन्मिन्छन् र मानिसको मुखबाट मुखमा सर्दै आउँछन्। यिनै गीतलाई लोकगीत भनिन्छ।

लोकगीत र लोक सङ्गीत दुवै लोक संस्कृतिका अभिन्न अङ्ग हुन्। अभिन्न अङ्ग भन्नाले छुट्याउनै नमिल्ने भाग भन्ने बुझिन्छ। जसरी चाडपर्व, भेषभूषा र खानपान हाम्रो संस्कृतिका भाग हुन्, त्यसरी नै लोकगीत पनि हो। लोकगीतका शब्दमा गाउँघरको जीवन देखिन्छ। खेतबारीको काम, माइतीको सम्झना, प्रेम, विछोड, देवताप्रतिको आस्था र चाडपर्वको रमाइलो सबै यसमा पाइन्छ।

लोकगीत सबैको मनमा बस्नुका तीन कारण छन्। यी यसका मुख्य गुण हुन्:

• सरल: लोकगीतका शब्द र लय सजिला हुन्छन्। पढेलेखेका र नपढेका सबैले गाउन सक्छन्।
• बोधगम्य: यसको अर्थ सजिलै बुझिन्छ, किनकि यसमा दैनिक जीवनकै कुरा हुन्छन्।
• लोकप्रिय: धेरै मानिसले मन पराउँछन्, सुन्छन् र गाउँछन्।

लोकगीतलाई समुदायको गीत पनि भनिन्छ। यसको कारण एउटा उदाहरणबाट बुझौँ। एउटी हजुरआमाले सानोमा आफ्नी आमाबाट असारे गीत सिक्नुभयो। पछि उहाँले त्यही गीत आफ्ना छोराछोरीलाई सिकाउनुभयो। तिनले फेरि आफ्ना नातिनातिनालाई सिकाए। यसरी एउटै गीत कयौँ पुस्तासम्म पुग्यो, तर गीत कसले पहिलो पटक बनायो भन्ने कसैलाई थाहा छैन।

लोकगीत समुदायको गीत हुनुका तीन आधार छन्:

• यो एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै जान्छ।
• यो समाजमा सामूहिक रूपमा गाइन्छ।
• यसलाई समाजले नै बचाएर राखेको हुन्छ।

सबै लोकगीत उस्तै हुँदैनन्। मानिसको उमेर, बसोबास गर्ने स्थान, परिवेश, भोगाइ र अनुभूतिअनुसार लोकगीत फरक फरक हुन्छन्। फरक उमेर समूहका मानिसको रुचि पनि फरक हुन्छ, त्यसैले उनीहरूले सुन्ने र गाउने गीत पनि फरक हुन्छन्।

• उमेर: बूढाबूढी, वयस्क, युवा, किशोर किशोरी र बालबालिकाले सुन्ने र गाउने लोकगीत फरक फरक हुन्छन्। बूढापाकाले भजन रुचाउँदा युवाहरू झ्याउरे गीतमा रमाउन सक्छन्।
• स्थान: पूर्वी तराईमा होलीको बेला होरी गीत गाइन्छ भने पूर्वी पहाडका लिम्बु जातिले पालम गीत गाउँछन्।
• परिवेश र काम: खेत रोप्दा असारे गीत गाइन्छ भने घाँसदाउरा गर्दा वा गोठालो जाँदा झ्याउरे गीत गाइन्छ।
• भोगाइ र अनुभव: माइत जाने खुसी, परदेश गएका आफन्तको सम्झना वा गरिबीको पीडा भोगेका मानिसका गीतमा तिनै अनुभव झल्किन्छन्।

कतिपय कुरा मानिसले सिधै भन्न सक्दैनन्। मनमा बसेको माया, माइतीको सम्झना वा मनको दुःख मुखले भन्न गाह्रो हुन्छ। यस्ता कुरा गीतमार्फत सजिलै व्यक्त गर्न सकिन्छ। त्यसैले लोकगीतलाई मानिसको मनोभावना अभिव्यक्त गर्ने माध्यम मानिन्छ।

लोकगीत केवल मनोरञ्जनको साधन होइन। लोकगीत हाम्रो मौलिक पहिचान हो। तामाङ सेलो सुन्नेबित्तिकै तामाङ समुदाय सम्झिन्छौँ र तिज गीत सुन्नेबित्तिकै तिज पर्व याद आउँछ। यसरी गीतले नै समुदायलाई चिनाउँछ। लोकगीतका महत्त्व यस्ता छन्:

• यसले मनोरञ्जन प्रदान गर्छ।
• यसले सामाजिक एकता कायम राख्न मदत गर्छ। गाउँभरिका मानिस एकै ठाउँमा भेला भएर गाउँदा आपसी सम्बन्ध बलियो हुन्छ।
• यसले पुर्खाको परम्परा र संस्कृतिलाई बचाउन सहयोग गर्छ।
• यसले मानिसलाई तनाव र चिन्ताबाट मुक्त हुन सहयोग गर्छ। दिनभर खेतमा काम गर्दा गाइने गीतले थकाइ बिर्साउँछ।
• यसले समाजलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनाउन सहयोग गर्छ।
• यसले इतिहासको स्रोतका रूपमा काम गर्छ।
• यसले समाजको वास्तविकताको प्रतिनिधित्व गर्छ। यसमा मानिसका दुःख, पीडा र खुसीको वास्तविक अभिव्यक्ति प्रकट हुन्छ।
• यसले हाम्रा मूल्य मान्यता र संस्कृतिलाई उजागर गर्छ।

लोकगीत इतिहासको स्रोत कसरी बन्छ भन्ने कुरा बुझ्न पुराना गीत सुन्नुपर्छ। पुराना लोकगीतमा त्यस बेलाको खेतीपाती, पहिरन, यात्रा, चाडपर्व र घटनाको वर्णन पाइन्छ। लिखित अभिलेख नभएका कुरा पनि यिनै गीतबाट थाहा हुन्छन्।

आजको समयमा नेपाली लोकगीतले विभिन्न चुनौतीको सामना गर्नुपरेको छ। ती चुनौतीको समाधान समयमै गर्न नसकिए लोकगीतको क्षेत्रमा ठुलो समस्या आउने छ। प्रमुख समस्या र चुनौती यस्ता छन्:

• मौलिकता जोगाउनु लोकगीतको पहिलो चुनौती हो।
• स्रोताको मनोभावनाको सम्बोधन गर्नु अर्को चुनौती बनेको छ।
• बौद्धिक चोरीले कलाकारहरू मर्कामा परेका छन्।
• युवाहरूमा विदेशी गीतप्रतिको मोहले लोकगीतको संरक्षणमा असर पुर्‍याएको छ।
• हाम्रो मौलिक संस्कृति बिस्तारै लोप हुँदै गएको छ र विदेशी संस्कृतिको प्रभाव बढ्दै गएको छ।

एउटा उदाहरण हेरौँ। एक जना गायकले वर्षौँ गाउँ गाउँ घुमेर पुराना गीत सङ्कलन गरे र आफ्नै स्वरमा गाए। अर्को कसैले ती गीत नसोधी रेकर्ड गरेर आफ्नो नाममा बेच्यो। यसमा गायकको नाम र कमाइ दुवै चोरी भयो। यसरी वास्तविक कलाकार मर्कामा पर्छन् र उनीहरूको गीत सङ्कलन गर्ने उत्साह पनि घट्छ।

त्यस्तै, पुरानो गीतलाई नयाँ बनाउने नाममा शब्द र लय नै बिगारिँदा गीतको मौलिकता हराउँछ। युवा पुस्ता विदेशी गीतमा मात्र रमाउँदा आफ्नै गाउँका गीत सिक्ने र सिकाउने काम रोकिन्छ। यसो हुँदा गीतको पुस्तान्तरण टुट्छ।

लोकगीत बचाउने जिम्मेवारी कुनै एक व्यक्तिको मात्र होइन। परिवार, विद्यालय, समुदाय र नयाँ पुस्ता सबैको साझा जिम्मेवारी हो। लोकगीतको संरक्षण गर्न यी उपाय अपनाउनुपर्छ:

• हाम्रो मौलिक परम्परालाई जोगाइ राख्नुपर्छ।
• नयाँ पुस्ताले लोकगीत र सङ्गीतको महत्त्व आफू बुझ्ने र अरूलाई बुझाउने गर्नुपर्छ।
• युवा पुस्ताले परम्पराको पुस्तान्तरणमा सहयोग गर्नुपर्छ।
• लोकगीतको मर्म र भावनाको सम्मान हुने गरी शब्द र लय प्रयोग गर्नुपर्छ।
• उत्सव, पर्व, संस्कार र मेलामा आफ्नै लोकगीत सुन्ने र सुनाउने गर्नुपर्छ।
• विद्यालय र समुदायमा हुने सांस्कृतिक कार्यक्रममा लोकगीतलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
• सर्जकको बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नुपर्छ।
• लोकगीत सङ्कलक तथा गायकलाई हौसला र सम्मान दिनुपर्छ।

विद्यार्थी नयाँ पुस्ता हुन्। पुस्तान्तरणको डोरी तिनकै हातमा छ। एउटा विद्यार्थीले आफ्नै ठाउँबाट यस्ता काम गर्न सक्छ:

• हजुरबा, हजुरआमा र गाउँका बूढापाकासँग पुराना गीत सोधेर कापीमा लेख्ने वा रेकर्ड गर्ने।
• विद्यालयका सांस्कृतिक कार्यक्रम र लोकगीत प्रतियोगितामा आफ्नै ठाउँको लोकगीत गाउने।
• चाडपर्व र मेलामा साथीहरूसँग मिलेर आफ्नो समुदायको गीत गाउने र सुनाउने।
• गीत सुनाउँदा वा बाँड्दा त्यसका गायक र सङ्कलकको नाम उल्लेख गर्ने, बौद्धिक चोरी नगर्ने।
• विदेशी गीत सुने पनि आफ्नै लोकगीतलाई माया गर्ने र साथीहरूलाई यसको महत्त्व बुझाउने।

नेपालका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र, जाति र समुदायमा आआफ्नै मौलिक लोकगीत प्रचलनमा छन्। तीमध्ये केही लोकगीतको परिचय र नमुना यहाँ छ।

तामाङ सेलो: खासगरी नेपालको बागमती प्रदेशलगायत देशका विभिन्न जिल्लामा बसोबास गर्ने तामाङ जातिले गाउने गीतलाई तामाङ सेलो भनिन्छ। यो तामाङ समुदायको आफ्नै भाषा र लयमा गाइन्छ।

परम्परागत खैजडी भजन: विभिन्न धार्मिक कार्यमा गाइने भजन हो। यसमा एक जनाले भट्याउँदै जान्छन् र अरूले उनको पछि पछि दोहोर्‍याउँदै गाउँछन्। यसको नमुना:

झ्याउरे गीत: गाउँघरमा घाँसदाउरा गर्दा वा गोठालो जाँदा गाइने गीत हो। यसमा प्रायः माया, प्रेम र जवानीका कुरा हुन्छन्। यसको नमुना:

असारे गीत: असार महिनामा खेत रोपाइँ गर्ने खेतालाहरूले गाउने गीत हो। हिलो खेतमा रोपाइँ गर्दा गाइने यो गीतले कामलाई रमाइलो बनाउँछ र थकाइ बिर्साउँछ। यसको नमुना:

तिज गीत: तिज पर्वको अवसरमा महिलाले गाउने गीतलाई तिज गीत भनिन्छ। यसमा माइत जाने खुसी, माइतीको माया र नारीका सुख दुःख गाइन्छन्। यसको नमुना:

होरी गीत: राम र सीताको चरित्रमा आधारित यो गीत नेपालको पूर्वी तराईमा होलीको अवसरमा गाइन्छ। यसको नमुना:

पालम गीत: नेपालको पूर्वी पहाडका लिम्बु जातिले गाउने गीतलाई पालम गीत भनिन्छ। यो लिम्बु समुदायको आफ्नै भाषा र लयमा गाइन्छ।

माथिका लोकगीतलाई कसले गाउँछन् र कुन अवसर वा ठाउँमा गाइन्छ भन्ने आधारमा एकै ठाउँमा राख्दा यस्तो देखिन्छ:

यो तालिकाबाट लोकगीतलाई तीन किसिमले बुझ्न सकिन्छ। असारे र झ्याउरे जस्ता गीत कामसँग जोडिएका छन्। तिज, होरी र खैजडी भजन पर्व र धर्मसँग जोडिएका छन्। तामाङ सेलो र पालम गीत कुनै जातिको पहिचानसँग जोडिएका छन्। यसैले त लोकगीतलाई हाम्रो मौलिक पहिचान भनिएको हो।