सामुदायिक स्वास्थ्य

गाउँको स्वास्थ्य चौकीमा बिहानैदेखि मानिसहरू आफ्नो पालो कुरेर बसेका हुन्छन् । कोही आमा बच्चा बोकेर खोप लगाउन आएकी हुन्छिन्, कोही बुबा लौरो टेकेर रक्तचाप जँचाउन आएका हुन्छन् । स्वास्थ्यकर्मीले एकएक गरी सबैको जाँच गर्छन् । भित्तामा टाँसिएका पोस्टरले मानसिक रोग, सरसफाइ र पोषणबारे जानकारी दिइरहेका हुन्छन् । यो दृश्य सामुदायिक स्वास्थ्य सेवाको एउटा सानो तर जीवन्त उदाहरण हो ।

चित्र 74.2 मा बच्चा, युवा, आमा र वृद्ध सबै उमेरका मानिस एउटै स्वास्थ्य चौकीमा आएका छन् । यो स्वास्थ्य चौकी कुनै एक व्यक्तिको होइन, पूरै समुदायको हो । यहाँ उपचार मात्र होइन, भित्तामा टाँसिएका चार्ट र पोस्टरमार्फत स्वास्थ्य शिक्षा पनि दिइन्छ । यसरी समुदायको स्वास्थ्य जोगाउन गरिने काम नै सामुदायिक स्वास्थ्य हो ।

यस परिभाषामा तीनवटा कुरा लुकेका छन् । पहिलो, काम समुदायका लागि गरिन्छ, अर्थात् फाइदा सबैलाई पुग्छ । दोस्रो, काम गर्ने पनि समुदायकै मानिस हुन्, त्यसैले बाहिरबाट कसैले आएर गरिदिन्छ भनेर पर्खिनु पर्दैन । तेस्रो, पहिले समस्या चिनिन्छ र त्यसपछि समाधान खोजिन्छ ।

एउटा उदाहरण हेरौँ । कुनै टोलमा हरेक वर्षा याममा धेरै बालबालिकालाई झाडापखाला लाग्छ भने टोलबासीले पहिले कारण खोज्छन् । खानेपानीको मुहान खुला छ र त्यसको छेउमा फोहोर थुप्रिएको छ भन्ने थाहा पाएपछि उनीहरू मिलेर मुहान घेर्छन्, फोहोर हटाउँछन् र पानी उमालेर पिउन घरघरमा सम्झाउँछन् । समस्या पहिचान, समाधान र वातावरण सुधार तीनै काम भएकाले यो सामुदायिक स्वास्थ्यको राम्रो उदाहरण हो ।

समुदायमा हामीले देख्ने धेरै स्वास्थ्य कार्यक्रम सामुदायिक स्वास्थ्यसँग जोडिएका छन् । तीमध्ये मुख्य गतिविधि यस्ता छन्:

• स्वास्थ्य शिविर: कुनै निश्चित ठाउँमा केही दिनका लागि चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मी राखेर जाँच, उपचार र परामर्श दिइन्छ । धेरैजसो यस्ता शिविर नि:शुल्क हुन्छन् ।
• घरदैलो स्वास्थ्य सेवा: स्वास्थ्यकर्मी आफैँ घरघरमा पुगेर गर्भवती, सुत्केरी, बालबालिका र वृद्धको अवस्था बुझ्छन् र आवश्यक सेवा दिन्छन् ।
• जुकाको औषधि खुवाउने कार्यक्रम: विद्यालय र टोलमा बालबालिकालाई एकैपटक जुकाको औषधि खुवाइन्छ, जसले पेटका जुकाबाट हुने कमजोरी र कुपोषण घटाउँछ ।
• घुम्ती स्वास्थ्य शिविर: स्वास्थ्य टोली एक ठाउँमा मात्र नबसी गाउँ गाउँ सर्दै टाढाका बस्तीसम्म पुगेर सेवा दिन्छ ।

यी सबै गतिविधि एउटै व्यक्ति वा एउटै संस्थाले मात्र चलाउन सक्दैन । सामुदायिक स्वास्थ्य सुधारका लागि व्यक्ति, परिवार, समुदाय र राष्ट्र चारैको संयुक्त प्रयास चाहिन्छ । व्यक्तिले आफ्नो सरसफाइ र खानपानमा ध्यान दिन्छ । परिवारले बालबालिकालाई समयमै खोप लगाइदिन्छ । समुदायले टोल सफा राख्छ र शिविर चलाउन सहयोग गर्छ । राष्ट्रले स्वास्थ्य संस्था, स्वास्थ्यकर्मी, औषधि र नीति उपलब्ध गराउँछ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको अवधारणा अगाडि ल्याएको हो । यसको भाव हो, आधारभूत स्वास्थ्य सेवा सहरका ठूला अस्पतालमा मात्र सीमित नराखी सबै मानिसको पहुँचसम्म पुर्‍याउनु । नेपालले पनि यो नारालाई आत्मसात् गरेको छ र यस अवधारणालाई राष्ट्रिय कार्यक्रममा नीतिकै रूपमा अवलम्बन गरिसकेको छ ।

सुरु सुरुमा सामुदायिक स्वास्थ्य शिक्षामा केवल सरसफाइलाई मात्र जोड दिइन्थ्यो । पछि यसको कार्यक्षेत्र फराकिलो हुँदै गयो । अहिले सामुदायिक स्वास्थ्य सेवाअन्तर्गत निरोधात्मक, उपचारात्मक, संवर्धनात्मक र पुन: स्थापनात्मक गरी चार प्रकारका स्वास्थ्य सेवाका गतिविधि सञ्चालन हुँदै आएका छन् ।

यी चार प्रकारलाई एउटै मानिसको जीवनबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । बच्चा हुँदा लगाइएको खोप निरोधात्मक सेवा हो । ज्वरो आउँदा स्वास्थ्य चौकीमा पाएको उपचार उपचारात्मक सेवा हो । विद्यालयमा पाएको पोषणसम्बन्धी शिक्षा संवर्धनात्मक सेवा हो । दुर्घटनामा हात भाँचिएपछि फेरि हात चलाउन सिकाइने अभ्यास पुन: स्थापनात्मक सेवा हो ।

सामुदायिक स्वास्थ्यले समुदायका धेरै पक्षलाई समेट्छ । तलको चित्रमा बीचमा सामुदायिक स्वास्थ्यका क्षेत्र र वरिपरि यसका सातवटा क्षेत्र देखाइएका छन् ।

• समुदायमा वितरण हुने खाद्य पदार्थको निरीक्षण: पसल र बजारमा बिक्री हुने खानेकुरा सफा, ताजा र म्याद ननाघेको छ कि छैन भनी जाँच गरिन्छ ।
• सरुवा एवम् महामारीको नियन्त्रण र रोकथाम: एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्ने रोग फैलिन नदिन समयमै पहिचान, उपचार र सचेतना गरिन्छ ।
• दुर्घटना तथा चोटपटकको रोकथाम: सडक, घर, विद्यालय र कार्यस्थलमा हुने दुर्घटना घटाउन सुरक्षाका नियम सिकाइन्छ र पालना गराइन्छ ।
• कुपोषणको रोकथाम: बालबालिका, गर्भवती र वृद्धलाई पर्याप्त पोसिलो खाना पुगोस् भनेर पोषण शिक्षा र निगरानी गरिन्छ ।
• स्वास्थ्य शिक्षा तथा खोप कार्यक्रम: रोगबाट बच्ने ज्ञान दिइन्छ र बालबालिकालाई समयमै खोप लगाइन्छ ।
• वातावरणीय स्वास्थ्य तथा सरसफाइ: फोहोर व्यवस्थापन, शौचालयको प्रयोग, सफा पानी र सफा टोल कायम राखिन्छ ।
• विपत् व्यवस्थापनको तयारी: भूकम्प, बाढी, पहिरो जस्ता विपत् आउनुअघि नै प्राथमिक उपचार, सुरक्षित स्थान र उद्धारको तयारी गरिन्छ ।

कुनै व्यक्ति आफैँ जति सफा बसे पनि छिमेकमा फोहोर थुप्रिएको छ भने लामखुट्टे र झिँगाले रोग उसको घरसम्म ल्याउँछन् । यसको अर्थ, व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य लाभ व्यक्तिगत प्रयासबाट मात्र गर्न नसक्न पनि सक्छ । यही तथ्यलाई स्वीकार गरेर सामुदायिक स्वास्थ्यको अवधारणा आएको हो । व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्रको सामूहिक प्रयास नभएसम्म सामुदायिक स्वास्थ्यमा सुधार कठिन हुन्छ । त्यसैले अहिले स्वास्थ्य विज्ञ र चिकित्सकको ध्यान पनि यसैतर्फ बढी केन्द्रित भएको छ ।

• समुदायमा स्वस्थ वातावरण सिर्जना गर्न सामुदायिक स्वास्थ्य सेवा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।
• समुदायको वातावरण स्वस्थ भएन भने विभिन्न महामारी तथा रोग लाग्न सक्छन्, सामुदायिक स्वास्थ्य सेवाले वातावरण सफा राख्न सहयोग गर्छ ।
• वातावरण सफा राख्न समुदायमै जनचेतना फैलाएर सरसफाइ अभियान चलाउन यसले प्रेरित गर्छ ।
• देश विकासका लागि स्वस्थ जनशक्ति चाहिन्छ, र स्वस्थ जनशक्ति स्वस्थ समुदायबाट मात्र तयार हुन्छ ।
• सामुदायिक स्वास्थ्यको अध्ययनले व्यक्तिलाई आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेत बनाउँछ र यसको मर्म बुझेर सोहीबमोजिम व्यवहार गर्न सिकाउँछ ।
• योजना बनाएर देशका कुनाकुनासम्म र जनताको घरदैलोसम्म स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउन यसले सघाउँछ ।
• समुदायका स्वास्थ्य समस्या व्यक्तिको एकल प्रयासले मात्र सुल्झिँदैनन् भन्ने कुरा व्यक्तिले राम्रोसँग बुझ्छ र समुदाय सक्रिय बन्छ ।
• समुदायका समाजसेवी र सदस्य मिलेर स्वास्थ्य शिविर चलाउन, क्लिनिक सञ्चालन गर्न र जनचेतना बढाउन सहयोग पुग्छ ।

सेवा उपलब्ध हुनु मात्र पर्याप्त छैन, त्यो सेवा मानिसले प्रयोग गर्नुपर्छ र त्यसबाट समुदायको स्वास्थ्यमा सुधार आउनुपर्छ । यसका लागि यी उपाय अपनाउन सकिन्छ:

• व्यक्ति, परिवार, समुदाय र राष्ट्रबीच सहकार्य गर्ने ।
• घरदैलो सेवा र घुम्ती शिविरमार्फत टाढाका बस्तीसम्म सेवा पुर्‍याउने ।
• रेडियो, पोस्टर, नाटक र विद्यालयका कार्यक्रममार्फत जनचेतना फैलाउने ।
• समुदायका समस्या समुदायकै सहभागितामा पहिचान गरी योजना बनाउने ।
• समाजसेवी, युवा क्लब र विद्यार्थीलाई स्वास्थ्य शिविर र सरसफाइ अभियानमा सहभागी गराउने ।
• स्थानीय स्वास्थ्य संस्थामा पर्याप्त स्वास्थ्यकर्मी, औषधि र उपकरणको व्यवस्था गर्ने ।

सामुदायिक स्वास्थ्य हरेक व्यक्तिको दैनिक बानीबाट सुरु हुन्छ । हामी के खान्छौँ, कति सुत्छौँ, कति हिँडडुल गर्छौँ र मनमा के सोच्छौँ भन्ने कुराले हाम्रो स्वास्थ्य निर्धारण गर्छ । स्वस्थ जीवनशैलीका उपायलाई तीन समूहमा बुझ्न सजिलो हुन्छ ।

खानपानसम्बन्धी उपाय:

• दैनिक रूपमा सन्तुलित आहार खानुपर्छ ।
• दैनिक खानामा मसला, नुन, चिल्लो पदार्थ, चिनी आदिको कम प्रयोग गर्नुपर्छ ।
• पर्याप्त मात्रामा फलफूल र हरिया सागसब्जी खानुपर्छ ।
• एकैपटकमा धेरै खानुभन्दा थोरै थोरै गरी पटक पटक खानुपर्छ ।
• बजारको तयारी प्याकिङ गरिएका खानेकुरा र पेय पदार्थ खानुहुँदैन ।
• दैनिक रूपमा प्रशस्त पानी पिउनुपर्छ ।
• मदिराजन्य पेय पदार्थ उपयोग गर्नुहुँदैन ।

शरीर र मनसम्बन्धी दैनिक बानी:

• नियमित रूपमा शारीरिक व्यायाम र योग ध्यान गर्नुपर्छ ।
• बेलुका समयमै सुत्ने र बिहान चाँडै उठ्ने बानी बसाल्नुपर्छ ।
• टिभी र मोबाइलमा लामो समय बिताउनुहुँदैन ।
• तनावमा नरहने र सकारात्मक सोच राख्नुपर्छ ।
• काममा व्यस्त रहनुपर्छ ।
• फुर्सदको समयमा घुमफिर गर्ने, सिर्जनात्मक काम गर्ने र घरको काममा सहयोग गर्नुपर्छ ।

विशेष ध्यान चाहिने समूहका लागि उपाय:

• शिशुलाई पर्याप्त मात्रामा स्तनपान गराउनुपर्छ ।
• शिशु छ महिना पुगेपछि स्तनपानको साथसाथै थप खाना खुवाउनुपर्छ ।
• बढ्दो उमेरका किशोर किशोरीले खानपानसम्बन्धी स्वस्थ बानी बसाल्नुपर्छ ।
• गर्भवती र स्तनपान गराउने आमाले थप पोसिलो खानेकुरा खानुपर्छ ।
• जेष्ठ नागरिकको खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।

नेपालका धेरै बस्ती हिमाल र पहाडका दुर्गम ठाउँमा छन्, जहाँबाट अस्पताल पुग्न घण्टौँ वा दिनौँ हिँड्नुपर्छ । यस्तो अवस्थामा घरदैलो स्वास्थ्य सेवा र घुम्ती स्वास्थ्य शिविरले सेवालाई मानिसको नजिक पुर्‍याउँछन् । वर्षा याममा फैलिने झाडापखाला जस्ता सरुवा रोग सरसफाइ र शुद्ध पानीबाट रोक्न सकिन्छ । बालबालिकामा देखिने कुपोषण पोषण शिक्षा र जुकाको औषधि कार्यक्रमले घटाउन सकिन्छ । खोप कार्यक्रमले धेरै घातक रोगबाट बालबालिकालाई जोगाउँछ । भूकम्प, बाढी र पहिरोको जोखिम भएको देशमा विपत् व्यवस्थापनको तयारीले धेरै ज्यान बचाउन सक्छ । यसरी सामुदायिक स्वास्थ्य सेवाले रोग लाग्नुअघि नै रोक्ने, लागेपछि उपचार गर्ने र समुदायलाई आफ्नो स्वास्थ्यको जिम्मा आफैँ लिन सक्ने बनाउने भूमिका खेल्छ ।