पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवन

परिवार समाजको सबैभन्दा सानो एकाइ हो। एउटै घरमा आमाबुबा, छोराछोरी, हजुरबुबा र हजुरआमा सँगै बस्छन्। घर चलाउन खाना चाहिन्छ, लुगा चाहिन्छ, छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउनुपर्छ, कोही बिरामी पर्दा उपचार गराउनुपर्छ र वृद्धवृद्धाको हेरचाह गर्नुपर्छ। यी सबै काम पहिले नसोची गरियो भने कहिले आम्दानी पुग्छ, कहिले पुग्दैन। पैसा नपुगेपछि ऋण लिनुपर्छ र परिवारमा तनाव बढ्छ। त्यसैले परिवारको जीवनलाई स्वस्थ र व्यवस्थित बनाउन पहिल्यै योजना बनाउनु आवश्यक हुन्छ।

पारिवारिक योजना घरमूलीले एक्लै बनाउने कुरा होइन। परिवारका सदस्यबिच सुमधुर सम्बन्ध छ भने सबैले आफ्ना कुरा खुलेर राख्छन् र मिलेर योजना बन्छ। यसरी बनेको उपयुक्त योजनाले परिवारलाई स्वस्थ, सुखी र गुणस्तरीय जीवन बिताउन सहयोग गर्छ।

एउटा उदाहरण हेरौँ। एउटा परिवारको आम्दानी खेतीपाती र सानो किराना पसलबाट आउँछ। वर्षको सुरुमा परिवारका सबै सदस्य बसेर छलफल गर्छन्: खानामा कति खर्च गर्ने, छोराछोरीको पढाइमा कति छुट्याउने, स्वास्थ्य उपचारका लागि कति राख्ने र बचत कति गर्ने। दोस्रो सन्तान कहिले जन्माउने भन्ने निर्णय पनि आमाको स्वास्थ्य र घरको आर्थिक अवस्था हेरेर गरिन्छ। यसरी सोचेर चलेको परिवारमा अचानक खर्च आइपर्दा पनि ऋण लिनु पर्दैन।

पारिवारिक योजना बनाउँदा तलका कार्यलाई महत्त्व दिनुपर्छ:

• (क) घरपरिवार चलाउन चाहिने आर्थिक स्रोत जुटाउने।
• (ख) उपलब्ध स्रोतलाई सही ढङ्गले परिचालन गर्ने।
• (ग) आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउने र उचित जन्मान्तर कायम राख्ने।
• (घ) सामाजिक परिवेशमा समायोजन हुन सामाजिकीकरणका क्रियाकलापमा सहभागी हुने।
• (ङ) आपसी सरसल्लाह र निर्णयका आधारमा पारिवारिक जिम्मेवारी पूरा गर्ने।
• (च) बालबच्चाको हेरचाह तथा शिक्षादीक्षाको व्यवस्था गर्ने।
• (छ) जेष्ठ नागरिकप्रति उचित स्याहार, हेरचाह र सम्मान गर्ने।

यी सात कार्यलाई तीन समूहमा बुझ्न सजिलो हुन्छ। स्रोत जुटाउने र परिचालन गर्ने काम आर्थिक पक्षसँग जोडिएका छन्। बच्चा जन्माउने सङ्ख्या र जन्मान्तरको निर्णय परिवारको आकारसँग जोडिएको छ। बाँकी कार्य परिवारभित्रका जिम्मेवारी र समाजसँगको सम्बन्धसँग जोडिएका छन्। घरका बालबालिका र जेष्ठ नागरिक दुवैको हेरचाह नगर्ने योजना अधुरो योजना हो।

मानिसको जीवन भ्रुण अवस्थाबाट सुरु हुन्छ र मृत्युपश्चात् समाप्त हुन्छ। यो लामो यात्रालाई सुखमय बनाउन सही किसिमको योजना बनाई त्यसैअनुसार पारिवारिक जीवन चलाउनुपर्छ। पारिवारिक योजनाले परिवारलाई यसरी फाइदा पुर्‍याउँछ:

• परिवारका सदस्यबिच सुमधुर सम्बन्ध कायम गर्छ।
• परिवारका सदस्य तथा आर्थिक स्रोतबिच समन्वय कायम गर्न मदत गर्छ।
• परिवारमा अनावश्यक खर्च घटाउँछ।
• उद्यमशील बन्न प्रेरणा दिन्छ।
• स्तनपानलाई प्रोत्साहन दिई आमा तथा शिशुको स्वास्थ्य सुरक्षा गर्छ।
• व्यक्ति तथा परिवारको स्वास्थ्य र जीवनस्तर उकास्न मदत गर्छ।
• सुखी र आरामदायी परिवार बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।
• आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउन र उचित जन्मान्तर कायम राख्न प्रेरणा दिन्छ।
• जनसङ्ख्या वृद्धि नियन्त्रणका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्छ।
• नवदम्पती तथा आमाबुबालाई आफ्नो दायित्व सफल र प्रभावकारी ढङ्गले निर्वाह गर्न सक्ने बनाउँछ।

यी महत्त्वलाई दैनिक जीवनसँग जोडेर हेरौँ। योजना भएको परिवारले चाडपर्वमा देखासिकीका लागि ऋण लिएर भोजभतेर गर्दैन, त्यसैले अनावश्यक खर्च घट्छ। आम्दानी बढाउने उपाय सोच्दा कोही तरकारी खेती सुरु गर्छ, कोही सानो व्यवसाय चलाउँछ, यसरी उद्यमशीलता बढ्छ। बच्चा योजनाअनुसार जन्मिँदा आमाले शिशुलाई राम्रोसँग स्तनपान गराउन सक्छिन् र दुवैको स्वास्थ्य सुरक्षित हुन्छ। धेरै परिवारले यसरी सोच्न थालेपछि देशको जनसङ्ख्या वृद्धि पनि नियन्त्रणमा आउँछ।

राम्रो घर, खाना र लुगा मात्र हुँदैमा जीवन गुणस्तरीय हुँदैन। मानव जीवनमा भौतिक सेवा सुविधाका साथै मनोवैज्ञानिक र आध्यात्मिक आवश्यकता पनि पूरा हुनुपर्छ। व्यक्ति र समाजको जीवनको गुणस्तर कायम राख्न र बढाउन सबैभन्दा पहिले मानिसका आधारभूत आवश्यकता पूरा हुनुपर्छ। त्यसपछि सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक आवश्यकता पनि पूरा हुनुपर्छ।

दुई परिवारको तुलना गरौँ। पहिलो परिवारसँग ठुलो घर र धेरै पैसा छ, तर सदस्यबिच सधैँ झगडा हुन्छ र कसैलाई मनको शान्ति छैन। दोस्रो परिवारसँग सामान्य घर र पर्याप्त आम्दानी छ, सबैले पौष्टिक खाना खान्छन्, छोराछोरी पढ्छन् र सदस्यबिच माया छ। दोस्रो परिवारको जीवन बढी गुणस्तरीय छ, किनकि त्यहाँ भौतिक र मानसिक दुवै आवश्यकता पूरा भएका छन्।

गुणस्तरीय जीवन आफैँ आउँदैन। व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सबैले तलका उपायमा काम गर्नुपर्छ:

• स्वास्थ्य सेवाको सर्वसुलभता र उपयोग
• गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्ति
• सन्तुलित भोजनको प्रचुरता र नियमित प्रयोग
• आवास, सञ्चारलगायतका सुविधाको व्यवस्था
• फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन र स्वच्छ वातावरणीय सन्तुलन कायम
• रोजगारी सिर्जना
• सिपमूलक र आयमूलक कार्यक्रमको व्यवस्था
• प्रजनन तथा यौन रोगसम्बन्धी विभिन्न समस्याको पहिचान र समाधान

यी उपाय एकअर्कासँग जोडिएका छन्। सिपमूलक तालिम पाएको युवाले रोजगारी पाउँछ, रोजगारीबाट आम्दानी आउँछ र त्यो आम्दानीले परिवारलाई सन्तुलित भोजन, राम्रो आवास र स्वास्थ्य सेवा दिलाउँछ। गाउँमा स्वास्थ्य चौकी छ तर मानिस त्यहाँ जाँदैनन् भने सेवाको फाइदा हुँदैन, त्यसैले सेवा सुलभ हुनु र त्यसको उपयोग हुनु दुवै चाहिन्छ।

कुनै पनि देशका जनताको जीवनको गुणस्तर त्यस देशको जनसाङ्ख्यिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक र शैक्षिक अवस्थाले प्रभावित हुन्छ। यसका साथै देशमा उपलब्ध स्रोतसाधन, विकास प्रक्रिया र वातावरणीय अवस्थाको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।

उदाहरणका लागि, जनसङ्ख्या छिटो बढ्ने तर रोजगारी कम भएको देशमा धेरै मानिसको आधारभूत आवश्यकता पूरा हुँदैन। राजनीतिक अस्थिरता भएको देशमा विकास योजना अधुरा रहन्छन्। शिक्षाको पहुँच राम्रो भएको समाजमा मानिस स्वास्थ्य र सरसफाइप्रति सचेत हुन्छन्। वातावरण प्रदूषित भयो भने आम्दानी राम्रो भए पनि रोग बढ्छ र जीवनको गुणस्तर घट्छ।

कसको जीवन कति गुणस्तरीय छ भनेर नाप्न र तुलना गर्न केही आधार प्रयोग गरिन्छ। गुणस्तरीय जीवनका मुख्य पाँच आधार आधारभूत आवश्यकता परिपूर्ति, खुसीपन वा आनन्दीपन, स्वस्थ र दीर्घ जीवन, भौतिक जीवनस्तरका सूचक र मानव विकास सूचकाङ्क हुन्। चित्र ७२.१ मा यी पाँच आधार देखाइएका छन्।

व्यक्ति वा परिवारको गुणस्तरीय जीवन मापन गर्ने वा तुलना गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार आधारभूत आवश्यकताको परिपूर्ति हो। सन् १९७० को दशकदेखि आधारभूत आवश्यकताको परिपूर्तिलाई गुणस्तरीय जीवनको सूचकका रूपमा लिन थालियो। भोकै बस्नुपर्ने, बस्ने घर नभएको वा बिरामी पर्दा उपचार नपाउने मानिसको जीवन गुणस्तरीय हुन सक्दैन। व्यक्तिका आधारभूत आवश्यकता पूरा भएमा जीवनमा सुधार आउँछ, त्यसैले यसलाई गुणस्तरीय जीवनको आधार मानिएको हो।

• खाद्यान्न
• खानेपानी सरसफाइ
• स्वास्थ्य
• शिक्षा
• आवास
• लत्ताकपडा

भौतिक जीवनस्तरका सूचकमा तीन तत्त्व पर्छन्: पाँच वर्षमुनिको बाल मृत्युदर, औसत आयु र साक्षरता दर। यी तीन तत्त्वलाई आधार मानेर भौतिक जीवनस्तरको मापन र तुलना गरिन्छ। यस सूचकमा ० देखि १०० अङ्कसम्मको मापन हुन्छ। बढी अङ्क प्राप्त गर्ने देशलाई उच्चस्तरको गुणस्तरीय जीवन भएको मानिन्छ। हाल भौतिक जीवनस्तरको मापन पनि मानव विकास सूचकाङ्कबाटै हेर्ने गरिन्छ।

यो सूचक किन अर्थपूर्ण छ भन्ने बुझौँ। पाँच वर्ष नपुग्दै धेरै बालबालिका मर्ने देशमा स्वास्थ्य सेवा र पोषण कमजोर हुन्छ। औसत आयु कम हुनुले मानिस छिट्टै रोग वा अभावका कारण मर्छन् भन्ने देखाउँछ। साक्षरता दर कम हुनुले शिक्षाको पहुँच कमजोर छ भन्ने बताउँछ।

मानव विकासको अवस्था मापन गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र लोकप्रिय सूचकाङ्क मानव विकास सूचकाङ्क हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रमले सन् १९९० मा सर्वप्रथम यसलाई प्रचलनमा ल्याएको हो। यसले मानव विकासका तीन आधारभूत आयाम प्रतिव्यक्ति आय, शैक्षिक स्तर र औसत आयुलाई आधार मानी मानव विकासको अवस्था मापन गर्छ। यसमा ० देखि १ अङ्कसम्मको मापन हुन्छ र बढी अङ्क प्राप्त गर्ने देशलाई उच्चस्तरको गुणस्तरीय जीवन भएको मानिन्छ।

कुनै देशको मानव विकासको अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरा त्यहाँका जनताको स्वास्थ्य अवस्थाबाट थाहा हुन्छ। जनताको स्वास्थ्य राम्रो भयो भने औसत आयु पनि बढी हुन्छ। औसत आयु र दीर्घायुलाई उच्चस्तरको गुणस्तरीय जीवनको चिनारी मानिन्छ। औसत आयु बढ्दै जानुले देशका जनताको जीवनशैली, भौतिक वस्तु तथा सेवाको उपलब्धता, पौष्टिक आहार र स्वास्थ्य उपचारमा देशले गरेको उन्नतिलाई झल्काउँछ।

धनी भएर पनि दुखी हुने र साधारण भएर पनि सन्तुष्ट हुने मानिस हामीले देखेका छौँ। त्यसैले खुसीपन वा आनन्दीपनलाई पनि गुणस्तरीय जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ। मानवीय खुसी, सन्तुष्टि वा आनन्दलाई महत्त्व दिएर खुसीपन वा आनन्दीपन सूचक बनाइएको हो। यस सूचकअनुसार मानिसको खुसी वा सन्तुष्टि बढ्नु नै गुणस्तरीय जीवन हो।

सन्तान जन्माएपछि उनीहरूको भरणपोषण गर्नु र उचित शिक्षादीक्षा दिनु आमाबुबाको पहिलो कर्तव्य हो। गुणस्तरीय जीवन प्राप्तिका लागि परिवारको आकारलाई महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा लिइन्छ। उही आम्दानी भएका दुई परिवारमध्ये दुई सन्तान भएको परिवारले प्रत्येक बच्चालाई बढी पौष्टिक खाना, राम्रो विद्यालय र बढी समय दिन सक्छ। आवश्यकताअनुसार बच्चा जन्माउने र उचित जन्मान्तर कायम गर्ने जस्ता निर्णयले छोराछोरीको भरणपोषण र शिक्षामा सहयोग पुग्छ।

पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवनबिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध छ, अर्थात् एउटा अर्कोमा भर पर्छ। परिवारमा भएका स्रोतलाई योजनाबद्ध र व्यवस्थित ढङ्गले उपयोग गर्न सकेमा खुसी र सुखी परिवार बन्छ। खुसी र सुखी परिवारमा सदस्यबिच सुमधुर सम्बन्ध कायम हुन्छ। सुमधुर सम्बन्धले परिवारको आकार मिलाउन, छोराछोरीको उचित लालनपालन गर्न र रेखदेख गर्न मदत गर्छ। यसरी एउटा राम्रो कुराले अर्को राम्रो कुरा जन्माउँदै जान्छ।