नेपालको जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदर

'जन' र 'सङ्ख्या' दुई शब्द जोडिएर जनसङ्ख्या शब्द बनेको हो। जनको अर्थ मानिस हो र सङ्ख्याको अर्थ कति जना भन्ने हो। त्यसैले जनसङ्ख्या भन्नाले मानिसको सङ्ख्या भन्ने बुझिन्छ। तर मानिस गन्दा दुई कुरा सधैँ तोक्नुपर्छ: कुन ठाउँका मानिस र कहिलेका मानिस। तिम्रो कक्षामा आज कति विद्यार्थी छन् भनेर गन्दा पनि ठाउँ (तिम्रो कक्षा) र समय (आज) दुवै तोकिएको हुन्छ। भोलि कोही नयाँ भर्ना भयो भने सङ्ख्या फरक पर्छ।

कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या भन्दा त्यहाँ निश्चित अवधिमा बसोबास गर्ने सबै मानिस गनिन्छन्। सानो बच्चादेखि वृद्धवृद्धासम्म सबै उमेर समूह, सबै जातजाति, भाषा, क्षेत्र, लिङ्ग, धर्म र पेसाका मानिस यसमा पर्छन्। कसैलाई पनि छुटाइँदैन। यसरी हेर्दा नेपालमा बसोबास गर्ने सम्पूर्ण मानिसको सङ्ख्या नै नेपालको कुल जनसङ्ख्या हो।

जनसङ्ख्या कहिल्यै एकै ठाउँमा अडिएर बस्दैन। यो समयसँगै गतिशील हुन्छ र बदलिइरहन्छ। कुनै घरमा बच्चा जन्मिँदा सङ्ख्या थपिन्छ, कसैको मृत्यु हुँदा घट्छ। कोही गाउँ छाडेर सहर जान्छन्, कोही अन्तबाट आएर यहीँ बस्छन्। जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ यी तीन कारणले कुनै पनि ठाउँको जनसङ्ख्या निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ।

जनसङ्ख्या यसरी सधैँ बदलिने भएकाले त्यसको आकार पनि निश्चित रहँदैन। त्यसैले कुनै निश्चित समय तोकेर मात्र जनसङ्ख्याको आकार बताउन सकिन्छ। "नेपालको जनसङ्ख्या कति छ?" भन्ने प्रश्नको उत्तर कुन सालको भनेर नभनी पूरा हुँदैन।

सजिलो गरी भन्दा, कुनै पनि ठाउँको निश्चित समयको जनसङ्ख्या नै त्यस ठाउँको जनसङ्ख्याको आकार हो। उदाहरणका लागि, कुनै वडामा २०८० सालमा ४,५०० जना बस्थे भने त्यो वडाको २०८० सालको जनसङ्ख्याको आकार ४,५०० हो। अर्को वर्ष त्यही वडाको आकार फरक हुन सक्छ।

जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइका कारण कुनै ठाउँमा मानिस थपिँदै गए भने त्यहाँको जनसङ्ख्याको आकार ठुलो हुँदै जान्छ। आकारमा आउने यही परिवर्तनलाई जनसङ्ख्या वृद्धि भनिन्छ।

वृद्धि कति छिटो भइरहेको छ भनेर तुलना गर्न थपिएको सङ्ख्या मात्र हेरेर पुग्दैन। १०० जना बस्ने टोलमा १० जना थपिनु र १० लाख बस्ने सहरमा १० जना थपिनु एउटै कुरा होइन। टोलका लागि त्यो ठुलो परिवर्तन हो, सहरका लागि नगन्य। त्यसैले वृद्धिलाई हरेक १०० जना मानिसको हिसाबले र एक वर्षका लागि नापिन्छ। यसलाई वृद्धिदर भनिन्छ र प्रतिशतमा लेखिन्छ।

एउटा उदाहरणबाट वृद्धिदर निकाल्ने तरिका हेरौँ। एउटा गाउँमा गत वर्ष २,००० जना बस्थे। यो वर्ष गन्दा २,०२४ जना भेटिए।

चरण १: एक वर्षमा बढेको मानिसको सङ्ख्या:

\[ 2024 - 2000 = 24 \]

चरण २: बढेको सङ्ख्यालाई सुरुको जनसङ्ख्याले भाग गरी १०० ले गुणन:

\[ \frac{24}{2000} \times 100 = 1.2 \]

त्यसैले यस गाउँको जनसङ्ख्या वृद्धिदर वार्षिक १.२ प्रतिशत भयो। यसको अर्थ हरेक १०० जना मानिसमा एक वर्षमा औसत १.२ जना थपिए।

जनगणनाको तालिकामा अर्को एउटा कुरा पनि देखाइन्छ: जनसङ्ख्या दोब्बर हुन लाग्ने समय। कुनै समयको वृद्धिदर उस्तै रहिरह्यो भने जनसङ्ख्या दुई गुणा हुन कति वर्ष लाग्छ भन्ने अनुमान यसले दिन्छ। वृद्धिदर जति धेरै, दोब्बर हुने समय त्यति छोटो हुन्छ। वृद्धिदर जति कम, दोब्बर हुन त्यति लामो समय लाग्छ।

यो समय मोटामोटी अनुमान गर्न ७० लाई वृद्धिदरले भाग गर्न सकिन्छ। वि.सं. २०३८ मा वृद्धिदर २.६२ प्रतिशत थियो:

\[ 70 \div 2.62 \approx 27 \]

त्यस बेलाको दरले नेपालको जनसङ्ख्या करिब २७ वर्षमै दोब्बर हुने थियो। वि.सं. २०७८ मा वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत छ:

\[ 70 \div 0.92 \approx 76 \]

अहिलेको दरले नेपालको जनसङ्ख्या दोब्बर हुन करिब ७६ वर्ष लाग्छ। यसरी वृद्धिदर घटेपछि दोब्बर हुने समय झन्डै तीन गुणा लामो भएको छ।

कुनै देशको जनसङ्ख्या कति छ भनेर थाहा पाउन देशभरका मानिस गनिन्छ। यही कामलाई जनगणना भनिन्छ। नेपालमा जनगणना लिने कार्यको सुरुआत वि.सं. १९६८ सालबाट भएको हो। सामान्यतया हरेक १० वर्षमा जनगणना गरिन्छ। सबैभन्दा पछिल्लो पटक वि.सं. २०७८ सालमा बाह्रौँ जनगणना सम्पन्न भएको छ। यी जनगणनाका तथ्याङ्क केन्द्रीय तथ्याङ्क विभागले प्रकाशन गरेको हो।

सुरुका जनगणना वैज्ञानिक ढङ्गले भएका थिएनन्। वि.सं. २००९/११ बाट नेपालमा वैज्ञानिक ढङ्गले जनगणना गर्ने काम सुरु भयो। त्यसैले त्यस वर्षको जनगणनालाई नेपालको पहिलो वैज्ञानिक जनगणना भनिन्छ। यो जनगणना दुई चरणमा गरिएकाले यसको साल २००९/११ लेखिन्छ।

तलको तालिकामा वि.सं. १९६८ देखि २०७८ सम्मका बाह्र वटा जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्याको आकार, वृद्धिदर र जनसङ्ख्या दोब्बर हुन लाग्ने समय देखाइएको छ। स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग, २०७८।

तालिकामा "छैन" लेखिएका ठाउँको कारण पनि बुझ्नुपर्छ। वि.सं. १९६८ पहिलो जनगणना भएकाले त्यसभन्दा अघिको तथ्याङ्क छैन, त्यसैले त्यस वर्षको वृद्धिदर निकाल्न सकिँदैन। त्यस्तै, जनसङ्ख्या घटिरहेका वर्षमा दोब्बर हुने समय निकाल्ने कुरै आउँदैन।

चित्र १ हेर्दा दुई कुरा प्रस्ट देखिन्छन्। पहिलो, सुरुका तीन जनगणनामा जनसङ्ख्या बढेको छैन, बरु अलिअलि घटेको छ। दोस्रो, वि.सं. १९९८ पछि हरेक जनगणनामा जनसङ्ख्याको आकार ठुलो हुँदै गएको छ।

वि.सं. १९६८ मा नेपालको जनसङ्ख्या ५६,३८,७४९ थियो। त्यसपछि वि.सं. १९७७ मा ५५,७३,७८८ र १९८७ मा ५५,३२,५७४ मात्र गनियो। यसैले १९७७ को वृद्धिदर -०.१३ प्रतिशत र १९८७ को वृद्धिदर -०.०७ प्रतिशत देखिन्छ। शून्यभन्दा तलको यस्तो वृद्धिदरलाई ऋणात्मक वृद्धिदर भनिन्छ। त्यस समयमा जनसङ्ख्या घट्नुका मुख्य कारण यी थिए:

• अवैज्ञानिक जनगणना हुनु: गणना गर्ने तरिका व्यवस्थित नभएकाले धेरै मानिस गणनामा पर्न सकेनन्।
• इन्फ्लुएन्जा (Influenza) को महामारी फैलनु: यो रोग फैलिँदा धेरै व्यक्तिको मृत्यु भयो।
• प्रथम विश्वयुद्धमा गएका कतिपय गोरखा सैनिक गणना हुनबाट छुट्नु: उनीहरू त्यस बेला देशबाहिर थिए।

यी कारणलाई ध्यान दिएर हेर्नुपर्छ। पहिलो र तेस्रो कारणमा मानिस वास्तवमा घटेका थिएनन्, गन्ने क्रममा छुटेका थिए। दोस्रो कारणमा भने महामारीले वास्तवमै धेरैको ज्यान लियो। त्यसैले ती वर्षमा देखिएको घटाइ केही हदसम्म गणनाको कमजोरीको परिणाम पनि हो।

वि.सं. १९९८ बाट जनसङ्ख्या फेरि बढ्न थाल्यो र २००९/११ को वैज्ञानिक जनगणनामा ८२,५६,६२५ पुग्यो। त्यसपछिका हरेक जनगणनामा जनसङ्ख्याको आकार बढ्दै गएको छ।

वि.सं. २०३८ को जनगणनामा नेपालको जनसङ्ख्या १,५०,२२,८३९ र वार्षिक वृद्धिदर २.६२ प्रतिशत थियो। यो नेपालका सबै जनगणनामध्ये सबैभन्दा उच्च वृद्धिदर हो। वि.सं. २०५८ को जनगणनाअनुसार जनसङ्ख्याको आकार २,३१,५१,४२३ र वृद्धिदर २.२५ प्रतिशत रह्यो। वि.सं. २०६८ मा जनसङ्ख्या २,६४,९४,५०४ पुग्यो र वृद्धिदर १.३५ प्रतिशतमा झर्यो।

वि.सं. १९६८ र २०६८ बिच ठिक सय वर्षको फरक छ। यो सय वर्षमा नेपालको जनसङ्ख्या ५६,३८,७४९ बाट २,६४,९४,५०४ पुग्यो, अर्थात् झन्डै ५ गुणाले बढ्यो।

चित्र २ को रेखा २०१८ को १.६४ बाट उक्लँदै २०२८ मा २.०५ र २०३८ मा २.६२ को चुचुरोमा पुग्छ। त्यसपछि २०४८ मा २.०८ मा झर्छ, २०५८ मा अलिकति उक्लेर २.२५ हुन्छ र त्यसपछि लगातार ओर्लिँदै २०६८ मा १.३५ र २०७८ मा ०.९२ मा आइपुग्छ।

वि.सं. २०७८ सालको जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ र वार्षिक वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत पुगेको देखिन्छ। १० वर्षअघि, अर्थात् २०६८ सालको तुलनामा जनसङ्ख्या कति बढ्यो भनेर हिसाब गरौँ।

चरण १: २०७८ को जनसङ्ख्याबाट २०६८ को जनसङ्ख्या घटाउने:

\[ \begin{aligned} &2{,}91{,}64{,}578 - 2{,}64{,}94{,}504 \\ &= 26{,}70{,}074 \end{aligned} \]

यसको अर्थ १० वर्षमा नेपालमा २६,७०,०७४ जना मानिस थपिए।

चरण २: यो वृद्धिलाई २०६८ को जनसङ्ख्याको प्रतिशतमा बदल्ने:

\[ \frac{26{,}70{,}074}{2{,}64{,}94{,}504} \times 100 \approx 10.08 \]

यसरी १० वर्षमा नेपालको जनसङ्ख्या १०.०८ प्रतिशतले बढेको छ। विगत १० वर्षको सरदर वार्षिक वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत देखिन्छ। यही दरले नेपालको जनसङ्ख्या दोब्बर हुन करिब ७६ वर्ष लाग्छ। २०५८ को २.२५, २०६८ को १.३५ र २०७८ को ०.९२ लाई सँगै राख्दा नेपालमा जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्दै गएको प्रस्ट हुन्छ।

जनसङ्ख्या अझै बढिरहे पनि त्यसको गति किन सुस्त भयो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। नेपालमा जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुका प्रमुख कारण यस प्रकार छन्:

• जन्मदरमा ह्रास आउनु: अहिलेका परिवारले पहिलेभन्दा कम सन्तान जन्माउँछन्।
• स्वास्थ्य अवस्थामा सुधार भई मृत्युदरमा कमी आउनु: बालबालिका बाँच्ने सम्भावना बढेपछि धेरै सन्तान जन्माउनुपर्छ भन्ने सोच घटेको छ।
• परिवार नियोजनका साधनको प्रयोगदर बढ्नु: दम्पतीले कति र कहिले सन्तान जन्माउने भनेर योजना बनाउन थालेका छन्।
• विवाहको औसत उमेरमा वृद्धि हुनु: ढिलो विवाह हुँदा सन्तान जन्माउने वर्षहरू छोटिन्छन्।
• शिक्षा र चेतनाको स्तरमा वृद्धि हुनु: पढेलेखेका र सचेत मानिसले सानो परिवारका फाइदा बुझ्छन्।

यी कारण एकअर्कासँग जोडिएका छन्। उदाहरणका लागि, छोरीहरू धेरै पढ्न थालेपछि विवाहको उमेर पनि बढ्छ, परिवार नियोजनबारे चेतना पनि बढ्छ र अन्त्यमा जन्मदर घट्छ।

नेपालको जनसङ्ख्याको अवस्था राम्रोसँग बुझ्न विश्वका अन्य समूहसँग तुलना गर्नु उपयोगी हुन्छ। तलको तालिका Sources: World-Population Data Sheet 2022 मा आधारित छ। यसमा जनसङ्ख्या दश लाखमा दिइएको छ।

तालिकाबाट यी कुरा देखिन्छन्:

• अति विकसित देशको वृद्धिदर -०.२ छ। अर्थात् त्यहाँको जनसङ्ख्या घट्न थालेको छ, तर औसत आयु ७८ वर्ष सबैभन्दा लामो छ।
• अति कम विकसित देशको वृद्धिदर २.४ सबैभन्दा उच्च छ र औसत आयु ६४ वर्ष सबैभन्दा छोटो छ।
• नेपालको वृद्धिदर १.३ विश्वको ०.९ भन्दा बढी छ, तर अति कम विकसित देशको २.४ भन्दा धेरै कम छ।
• नेपालीको औसत आयु ६८ वर्ष विश्वको औसत ७२ वर्षभन्दा ४ वर्ष कम छ।

यसबाट के बुझिन्छ भने विकास बढ्दै जाँदा सामान्यतया वृद्धिदर घट्छ र औसत आयु बढ्छ। नेपालको वृद्धिदर घट्दै जानु पनि यही बाटोतर्फको यात्रा हो।