जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको अन्तरसम्बन्ध

नेपालका धेरै मन्दिर, घाट र तीर्थस्थल नदीको किनारमा बनेका छन्। नदी प्राकृतिक सम्पदा हो भने नदी किनारका मन्दिर र घाट धार्मिक सम्पदा हुन्। तलको चित्र न. १ र चित्र न. २ काठमाडौंको पशुपतिनाथ क्षेत्रमा बागमती नदीका किनारमा रहेका घाटका तस्बिर हुन्। ठाउँ उस्तै भए पनि दुई तस्बिरमा देखिने अवस्था एकदमै फरक छ।

दुवै तस्बिरलाई ध्यान दिएर हेर्दा यी तीन प्रश्न मनमा आउँछन्:

• (क) यहाँ देखाइएका दुई तस्बिर कहाँका हुन्?
• (ख) यी दुई तस्बिरबिच के फरक पाइन्छ?
• (ग) चित्र न. २ मा जस्तो अवस्था आउनुको कारण के हो?

प्रश्न (क) को उत्तर माथि नै छ। यी दुवै तस्बिर नदी किनारमा रहेको धार्मिक सम्पदा र त्यसको छेउबाट बग्ने नदीका हुन्। प्रश्न (ख) को उत्तर पनि आँखैले देखिन्छ। चित्र न. १ मा सम्पदावरपर सफा छ र नदीमा सफा पानी बग्छ। चित्र न. २ मा सम्पदावरपर फोहोर देखिन्छ र नदीको पानी पनि फोहोर भएको छ। प्रश्न (ग) को उत्तर खोज्न भने अलि सोच्नुपर्छ: पहिले त्यति सफा रहेको नदी पछि किन यति फोहोर भयो?

नदी आफैँ फोहोर हुँदैन। नदी किनार र नदीको वरिपरि मानिसको बसोबास बढ्दै जाँदा नदी फोहोर हुन थाल्छ। जति धेरै मानिस, उति धेरै घर, बाटो, गाडी, पसल र फोहोर। यो फोहोरको ठिकसँग व्यवस्थापन भएन भने त्यो सिधै खोला, नदी र सडकमा पुग्छ। यसरी जनसङ्ख्या वृद्धिले वातावरण प्रदूषण गराउँछ।

जनसङ्ख्या वृद्धिले वातावरण कसरी प्रदूषित बनाउँछ भन्ने कुरा यी उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ:

• सहर र बजार क्षेत्रमा धेरै मानिस बस्दा जथाभावी फोहोर गर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। घरघरबाट निस्कने प्लास्टिक, कागज र खानेकुराका बाँकी भाग सडक र खाली ठाउँमा थुप्रिन्छन्।
• मानिस बढेसँगै गाडी र कलकारखाना पनि बढ्छन्। तिनबाट निस्केको धुवाँ र धुलोले वातावरण फोहोर बनाउँछ।
• वातावरणबारे चेतनाको कमी भएका मानिसले नदी, खोला र सडकमा जथाभावी फोहोर फाल्छन्।
• नदी किनारमा अव्यवस्थित बसोबास बढ्दा घरको ढल र फोहोर सिधै नदीमा मिसिन्छ र नदीहरू प्रदूषित हुन पुग्छन्।
• धेरै मानिस भएको ठाउँमा फोहोर व्यवस्थापन गर्ने काममा ध्यान नपुग्न सक्छ। फोहोर उठाउने, छुट्याउने र ठिक ठाउँमा लैजाने काम समयमै हुँदैन।

एउटा सानो बजारको उदाहरण हेरौँ। पहिले त्यहाँ पचास घर थिए। फोहोर थोरै निस्कन्थ्यो र कुहिने फोहोरबाट मल बनाएर वरपरको खेतबारीमा प्रयोग गरिन्थ्यो। पछि त्यही बजारमा पाँच सय घर बने। फोहोर दस गुणा बढ्यो तर फोहोर राख्ने ठाउँ र उठाउने व्यवस्था बढेन। अनि त्यो फोहोर नजिकैको खोलामा पुग्न थाल्यो। चित्र न. २ मा देखिएको अवस्था पनि यस्तै प्रक्रियाको परिणाम हो।

मानिसलाई बाँच्न चाहिने स्वच्छ हावा, शुद्ध पानी र खाना वातावरणबाट नै प्राप्त हुन्छ। घर बनाउने काठ, ढुङ्गा र माटो, लुगा बनाउने कपास र ऊन, औषधि बनाउने जडीबुटी पनि वातावरणले नै दिन्छ। स्वस्थ वातावरणमा मानिस सजिलै हुर्कन, बढ्न र आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ। यसरी वातावरणले मानिसको जीवनलाई असर गर्छ।

अर्कोतर्फ मानिसले पनि वातावरणलाई असर गर्छ। मानिसले रूख रोपे, नदी सफा राखे र स्रोतको ठिक प्रयोग गरे वातावरण राम्रो रहन्छ। मानिसले वन फँडानी गरे, जथाभावी फोहोर फाले र स्रोतको अति प्रयोग गरे वातावरण बिग्रन्छ। त्यसैले वातावरणको संरक्षण वा विनाश मानिसकै हातमा रहेको हुन्छ।

चित्र न. ३ मा एउटै दृश्यमा धेरै गतिविधि देखिन्छन्। पछाडि कलकारखानाका अग्ला चिम्नीबाट धुवाँ निस्किरहेको छ। अगाडि एक जना महिला इँटा बनाउँदै छिन् र एक जना पुरुष खुट्टाले माटो मुछ्दै छन्। दायाँतिर पहाड खनेर खानी चलाइएको छ। वरपरका रूख काटिएर जमिन नाङ्गो देखिएको छ।

यो दृश्य हाम्रै देशको जस्तो लाग्छ, किनभने यस्तो अवस्था नेपालका धेरै ठाउँमा देख्न सकिन्छ। सहर वरपरका इँटाभट्टा, पहाडमा चलाइएका खानी र सडक बनाउन जथाभावी खनिएका डाँडा हाम्रै समस्या हुन्। उद्योगधन्दा र कलकारखानाले रोजगारी र आवश्यक सामान दिन्छन्, तर व्यवस्थित नभए तिनले हावा, पानी र माटो प्रदूषित गर्छन्। वनजङ्गल जथाभावी काट्दा जमिन नाङ्गो हुन्छ र वर्षाको पानीले माथिल्लो माटो बगाएर लैजान्छ।

चित्र न. ४ मा एउटा हरियो वन देखिन्छ, तर त्यसको बिच भागमा रूखका ठुटा मात्र बाँकी छन्। दुई जना मानिस रूख काट्दै छन् र काटिएका मुढा भुइँमा लडेका छन्। केही वर्षअघि यो ठाउँ पूरै घना वन थियो होला। अहिले यसको रूप फेरिँदै छ। यही फेरबदललाई वातावरण परिवर्तन भनिन्छ।

वातावरण परिवर्तनका मुख्य तीन कारण छन्। चित्र न. ४ मा जस्तो अवस्था आउनुमा यी तीन तत्त्व नै बढी जिम्मेवार देखिन्छन्:

• जनसङ्ख्या वृद्धि: मानिस बढेपछि बस्न घर, खान अन्न, पकाउन दाउरा र घर बनाउन काठ धेरै चाहिन्छ। यसका लागि वन काटिन्छ र खेतबारी फैलाइन्छ।
• प्राकृतिक स्रोतको बढी प्रयोग: पानी, जमिन, वनजङ्गल, ढुङ्गा, बालुवा र खनिज प्राकृतिक स्रोत हुन्। यिनलाई फेरि बन्न पाउनुभन्दा छिटो प्रयोग गर्दा स्रोत सकिँदै जान्छ र वातावरण बिग्रन्छ।
• सहरीकरण: गाउँबाट मानिस सहरमा सर्दै जाँदा सहर फैलिन्छ। खेतबारी र वन भएका ठाउँमा घर, सडक र पसल बन्छन्। सहरमा गाडी, फोहोर र धुवाँ पनि बढ्छन्।

यी तीन कारण एकअर्कासँग जोडिएका छन्। जनसङ्ख्या बढ्दा प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग पनि बढ्छ र सहर पनि फैलिन्छ। त्यसैले जनसङ्ख्या वृद्धिले बाँकी दुई कारणलाई पनि झन् बलियो बनाउँछ।

जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर वातावरणमा पर्छ। एउटा असरले अर्को असर जन्माउँछ, त्यसैले यी असर साङ्लोका कडीजस्तै जोडिएका छन्:

• पृथ्वीमा भएका पानी, जमिन, वनजङ्गल आदिको जथाभावी प्रयोग हुन सक्छ।
• यसबाट हावा, पानी र माटो प्रदूषित हुन्छन् र वातावरणमा प्रदूषण बढ्दै जान्छ।
• उब्जाउ योग्य जमिनको उर्वराशक्ति नष्ट हुँदै जान्छ।
• बाढी, पहिरो, भूक्षय जस्ता वातावरणीय समस्या बढ्दै जान्छन्।
• रोग तथा महामारी पनि फैलिँदै जान्छ।
• अन्त्यमा प्राणी जगत्लाई बाँच्न कठिन हुन्छ।

उर्वराशक्ति भनेको माटोमा बाली उमार्ने र हुर्काउने क्षमता हो। एउटै जमिनमा धेरै अन्न उब्जाउन खोज्दा र माटोको हेरचाह नगर्दा यो क्षमता घट्दै जान्छ। भूक्षय भनेको जमिनको माथिल्लो माटो पानी वा हावाले बगाएर वा उडाएर लैजानु हो। रूख काटिएको नाङ्गो जमिनमा वर्षाको पानी सिधै खस्छ, माटो बग्छ र पहिरो जान्छ। तल बग्ने नदीमा माटो र ढुङ्गा थुप्रिँदा बाढी आउँछ। फोहोर पानी पिउनु र फोहोर हावामा सास फेर्नुले झाडापखाला, हैजा र दम जस्ता रोग फैलाउँछ।

वातावरणीय समस्या मानिसकै क्रियाकलापले बढेका हुन्, त्यसैले समाधान पनि मानिसकै हातमा छ। यसका लागि यी उपाय अपनाउन सकिन्छ:

• जनचेतनामूलक कार्यक्रम: वातावरण विनाश तथा प्रदूषणबाट पुग्ने असरबारे रेडियो, टेलिभिजन, विद्यालय र टोलभेलामार्फत जनचेतना फैलाउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
• वन संरक्षण र वृक्षारोपण: वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि वनजङ्गल फँडानी नगर्ने र खाली जमिनमा वृक्षारोपण गर्ने गर्नुपर्छ। रूखले धुलो छेक्छ र हावा सफा राख्छ।
• उद्योगलाई बस्तीबाट टाढा राख्ने: उद्योग र कलकारखाना मानव बस्तीबाट टाढा स्थापना गर्नुपर्छ, ताकि तिनको धुवाँ, आवाज र फोहोरले मानिसको स्वास्थ्यमा असर नपरोस्।
• व्यवस्थित सहरीकरण: सडक, ढल, खानेपानी, फोहोर व्यवस्थापन, पार्क र खुला ठाउँसहितको योजना बनाएर मात्र सहरको विकास गर्नुपर्छ।
• जल सम्पदामा फोहोर नफाल्ने: खोला, नदी जस्ता जल सम्पदामा जथाभावी फोहोर फाल्नु हुँदैन।

चित्र न. २ मा देखिएको फोहोर नदीलाई फेरि चित्र न. १ जस्तो सफा बनाउन पनि यिनै उपाय चाहिन्छन्। नदी किनारमा फोहोर नफाल्ने, घरको ढल नदीमा नमिसाउने, किनारमा रूख रोप्ने र नियमित सफाइ गर्ने काम सबै मिलेर गर्नुपर्छ। एक जनाले मात्र गरेर नदी सफा हुँदैन, सबैले गरे मात्र हुन्छ।

वातावरण संरक्षण सरकारको मात्र काम होइन। व्यक्ति, परिवार, समुदाय र स्थानीय सरकार सबैले आआफ्नो तहमा भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। कसले के गर्न सक्छ भन्ने कुरा यो तालिकामा छ:

विद्यार्थी पनि वातावरण संरक्षणका सक्रिय सदस्य हुन्। विद्यालय र घरवरपर सफा राख्ने, इको क्लबमा सहभागी हुने, वृक्षारोपणमा भाग लिने र वातावरणबारे गीत, कविता वा नाटकमार्फत अरूलाई सचेत बनाउने काम विद्यार्थीले गर्न सक्छन्। आफ्नो समुदायका मानिसले वातावरण संरक्षणका लागि के के गरेका छन् भनेर खोजी गर्नु पनि सिक्ने राम्रो तरिका हो।