हाम्रा राष्ट्रिय गौरव

कल्पना गर्नुहोस्, तपाईं विदेशमा कुनै प्रतियोगितामा भाग लिन पुग्नुभएको छ। त्यहाँ कसैले सोध्छ, "तिमी कुन देशबाट आएको?" तपाईं जवाफ दिनुहुन्छ, "नेपाल, सगरमाथा र बुद्धको देश।" यो भन्दा मनमा एक किसिमको खुसी र स्वाभिमान जाग्छ। आफ्नो देशका राम्रा कुराले मनमा जगाउने यही भावनालाई गौरव भनिन्छ।

राष्ट्रिय गौरव एउटै किसिमको हुँदैन। कुनै गौरव हाम्रो इतिहाससँग जोडिएको छ, जस्तै पुर्खाले देखाएको वीरता। कुनै हाम्रो संस्कृतिसँग जोडिएको छ, जस्तै धेरै जातजाति र चाडपर्व। कुनै राष्ट्रका प्रतीक हुन्, जस्तै झन्डा र राष्ट्रिय गान। कुनै प्राकृतिक र धार्मिक सम्पदा हुन्, जस्तै सगरमाथा र लुम्बिनी। नेपाललाई विश्वमा चिनाउने यस्ता मुख्य गौरवहरू यी हुन्:

• बहुसांस्कृतिकता
• वीरता
• राष्ट्रिय झन्डा
• राष्ट्रिय गान
• लुम्बिनी
• विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा

यी सबैमा एउटा कुरा साझा छ। यिनले संसारको जुनसुकै ठाउँमा पुगे पनि नेपालीको सान र सम्मान बढाउँछन्। त्यसैले यिनलाई चिन्नु, बुझ्नु र जोगाउनु हरेक नेपालीको दायित्व हो।

नेपालमा संस्कृति किन यति धेरै किसिमका छन्? यसका तीन मुख्य कारण छन्। पहिलो, यहाँ अनेक जातजाति बस्छन् र सबैका आफ्नै भाषा, रीतिथिति र मौलिक संस्कृति छन्। दोस्रो, यहाँ हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिमलगायत सबै धर्मका मानिस बस्छन् र हरेक धर्मका आफ्नै विशेषता बोकेका चाडपर्व छन्। तेस्रो, नेपाल हिमाल, पहाड र तराई मिलेर बनेको छ। यी फरक भौगोलिक क्षेत्रमा पनि क्षेत्रअनुसार चाडपर्व मनाउने गरिन्छ। जाति, धर्म र भौगोलिक क्षेत्रको यही विविधताले संस्कृतिमा पनि विविधता ल्याएको छ।

नेपालमा हरेक जातजातिअनुसार पनि फरक फरक चाडपर्व छन्। तलका चाडपर्व नेपालमा मनाउने गरिन्छ:

• कृष्ण जन्माष्टमी
• बुद्ध पूर्णिमा
• क्रिसमस
• न्वागी
• विश्वकर्मा पूजा

यी चाडपर्वमा मानिसहरू आफ्नै परम्परागत वेशभूषा लगाउँछन् र मौलिक परिकार पकाउँछन्। विभिन्न लोकगीत र लोकनाचले नेपाली संस्कृतिलाई जीवन्त राखेका छन्। त्यसैले नेपालमा मनाइने चाडपर्व र संस्कृतिले आफ्नै मौलिकता र विशेषता बोकेका छन्। कुनै समुदायले आफ्नो चाड मनाउँदा उसले आफ्नो पहिचान पनि देखाइरहेको हुन्छ। चाडपर्व मनाउनु आफ्नो पहिचान प्रतिबिम्बित गर्नु पनि हो।

एउटा उदाहरण हेरौँ। कुनै विद्यालयको एउटै कक्षामा शेर्पा, थारू, नेवार, ब्राह्मण र मुस्लिम समुदायका विद्यार्थी पढ्छन् भने त्यो कक्षा आफैँमा सानो नेपाल हो। कसैले ल्होसारको सेल रोटी, कसैले ईदको सेवइँ र कसैले तिहारको अनरसा ल्याएर बाँड्दा सबैले एकअर्काको संस्कृति चिन्छन्। फरक हुँदाहुँदै पनि मिलेर बस्ने यही बानी नै नेपालको ठुलो गौरव हो।

यी हरफ राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेले रचेका हुन्। यसको अर्थ हो, नेपाली टाउको ठाडो पारेर संसारमा अगाडि बढ्छ र अँध्यारोमा जुनकिरीले उज्यालो बालेझैँ चम्किन्छ। यी हरफले नेपालीको गौरवमय वीरगाथालाई प्रतिबिम्बित गरेका छन्। नेपाली विश्वमा वीर गोरखाली भनेर चिनिन्छन्।

नेपाललाई अङ्ग्रेजले आक्रमण गर्दा नेपाली वीरवीराङ्गनाले अदम्य साहस देखाएका थिए। त्यस बेलाका प्रमुख वीरहरू यी हुन्:

• अमरसिंह थापा
• बलभद्र कुँवर
• भक्ति थापा

अङ्ग्रेज सेना गोलीगट्ठा र अत्याधुनिक हातहतियारले सुसज्जित थियो। नेपालीसँग भने नितान्त घरेलु हातहतियार थिए: खुकुरी, खुँडा, तरवार, भाला र ढुङ्गा। यति साधारण हतियार लिएर पनि नेपालीले डटेर प्रतिवाद गरे। नेपालीको त्यो निडर र साहसीपनका अगाडि अङ्ग्रेजहरू पनि नतमस्तक भए। उनीहरूको त्यही बलिदान र वीरताले गर्दा आज हामीले नेपाली भन्न पाउने सौभाग्य पाएका छौँ।

नेपालीको वीरता युद्धको मैदानमा मात्र सीमित रहेन। पछि नेपालीहरू ब्रिटिस गोरखा रेजिमेन्टमा काम गर्न थाले। त्यहाँ उनीहरूले देखाएको इमानदारी, बहादुरी र कर्तव्यपरायणताले विश्वको इतिहासमा ख्याति कमायो।

जर्मन सम्राट कैजर विलियमले भनेका थिए, जर्मन सेनालाई विश्वका जुनसुकै सेनासँग लड्न पठाउन सकिन्छ, तर गोर्खाली सेना भन्नेबित्तिकै आफ्नो मुटु थरथर काम्छ। प्रथम विश्वयुद्धमा नेपाली सेनाले देखाएको बहादुरी र प्रभावका कारण दोस्रो विश्वयुद्धअघि नेपाललाई आफ्नो पक्षमा लिई वीर गोरखालीलाई आफ्नो सेनामा समावेश गरिएको थियो।

युद्धमा अतुलनीय बहादुरी र साहस देखाएबापत ब्रिटिस सरकारले नेपालीहरूलाई विश्वप्रसिद्ध गौरवमय पदक 'भिक्टोरिया क्रस' र 'मिलिटरी क्रस' बाट विभूषित गरेको थियो। अति साहस, पराक्रम, बहादुरी र रणकौशल देखाएकाले नेपाल विश्वमा 'वीर गोरखालीको देश' भनेर चिनिन्छ। हामीले पनि वीर पुर्खाको वीरतालाई सम्मान गर्नुपर्छ र उनीहरूले जोगाएको देशलाई माया गर्नुपर्छ।

राष्ट्रिय झन्डा सबै नेपालीको साझा पहिचान र राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक हो। संसारका अरू देशका झन्डा प्रायः चारकुने आयताकार छन्, तर नेपालको झन्डा विश्वमा एक मात्र त्रिकोण आकार भएको झन्डा हो। यो दुई त्रिकोण एकमाथि अर्को मिलेर बनेको छ। झन्डाका हरेक भागको आफ्नै अर्थ छ:

झन्डामा चन्द्रमा र सूर्य सँगै राखिनुको अर्थ आकाशमा चन्द्र र सूर्य रहुन्जेल नेपाल रहिरहन्छ भन्ने हो। यसरी झन्डाले नेपाली जनताको इतिहास, स्वाभिमान, सार्वभौमिकता, स्वतन्त्रता, अपनत्व र एकताको प्रतिबिम्ब बोकेको छ।

आकार, रङ, चिह्न र शोभा विश्वमै विशिष्ट भएकाले नेपालको झन्डा अद्वितीय छ। विद्यालयको प्रार्थनामा झन्डा फहराउँदा होस् वा विदेशको खेल मैदानमा नेपाली खेलाडीले झन्डा उचाल्दा, हरेक नेपालीको मन गर्वले भरिन्छ। त्यसैले झन्डाप्रति सबै नेपालीको उच्च सम्मानभाव छ।

'सयौँ थुँगा फूलका हामी' नेपालको राष्ट्रिय गान हो। नेपाल सरकारले २०६४ साल साउन १८ गते घोषणा गरेसँगै यसलाई राष्ट्रिय गानका रूपमा लागु गरिएको थियो। यस गानको शब्द प्रदीपकुमार राई (व्याकुल माइला) ले सिर्जना गरेका हुन् र यसमा सङ्गीत अम्बर गुरुङले भरेका हुन्।

गानको पहिलो हरफमै यसको मुख्य सन्देश छ। हामी सयौँ थुँगा फूल जस्ता छौँ, अर्थात् हाम्रा जात, भाषा, धर्म र संस्कृति फरक छन्। तर ती सबै फूल मिलेर एउटै माला बनेको छ, जसको नाम नेपाली हो। यसरी राष्ट्रिय गानले नेपाली विविधतामा एकताको महिमा प्रस्तुत गरेको छ।

हरेक औपचारिक सार्वजनिक समारोहको सुरुमा राष्ट्रिय गान बजाइन्छ। नेपालमा मात्र होइन, विश्वको जुनसुकै ठाउँमा रहेका नेपाली कार्यालय र संस्थामा पनि कार्यक्रम सुरु गर्दा यही गान बज्छ। गान बज्दा हामी नेपाली आफ्नो ठाउँमा सतर्क अवस्थामा उभिएर सम्मान गर्छौँ। यसो गर्नु राष्ट्रप्रतिको हाम्रो आदर हो।

लुम्बिनी गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो। त्यसैले यो विश्वभरका बौद्धधर्मावलम्बीका लागि पवित्र तीर्थस्थल पनि हो। शान्तिका अग्रदूतका रूपमा चिनिने गौतम बुद्धको जीवनका चार ठुला घटना वैशाख पूर्णिमाकै दिन भएका थिए:

• उनी वैशाख पूर्णिमामा जन्मिएका थिए।
• उनले वैशाख पूर्णिमाकै दिन बुद्धत्व (ज्ञान) प्राप्त गरे।
• उनले वैशाख पूर्णिमामा ज्ञान बाँडे।
• उनले वैशाख पूर्णिमाकै दिन महापरिनिर्वाण प्राप्त गरे।

बुद्धले विश्वभरि शान्ति र अहिंसाको सन्देश फैलाए। आज उनका अनुयायी संसारभरि छन् र उनलाई शान्तिका दूतका रूपमा पूजा एवम् श्रद्धा गरिन्छ। गौतम बुद्धले नेपाल र नेपालीको नाम र पहिचान विश्वव्यापी बनाए।

पवित्र र पर्यटकीय स्थल लुम्बिनी यिनै महान् व्यक्तित्वको महिमास्वरूप विकास गरिएको क्षेत्र हो। विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत यो स्थानले नेपाल र नेपालीको पहिचान बोकेको छ। प्रत्येक वर्ष लाखौँ पर्यटक यो क्षेत्र घुम्न आउँछन्। यहाँ विभिन्न राष्ट्रले आफ्नोतर्फबाट गुम्बा तथा विहारसमेत स्थापना गरेका छन्। यिनै कारणले लुम्बिनीलाई राष्ट्रिय गौरवका रूपमा लिइन्छ।

सगरमाथा संसारको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो हो। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा रहेको देश भनेर नेपाल विश्वमा प्रख्यात छ।

वि.सं. २०१२ मा इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यले यस हिमालको नाम सगरमाथा राखेका हुन्। नाम सुन्दै यसको उचाइको अनुमान लगाउन सकिन्छ, किनकि यसको टुप्पो आकाशसम्म पुगेझैँ देखिन्छ।

सगरमाथा विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ र यो राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा पर्छ। यसले देशको महिमा बढाएको छ। प्रत्येक वर्ष सयौँ पर्यटक सगरमाथाको आरोहण गर्न नेपाल आउँछन्। उनीहरूले होटल, भरिया, गाइड, यातायात र खानामा खर्च गर्छन्। यसबाट स्थानीय मानिसले रोजगारी पाउँछन् र देशले आम्दानी गर्छ। यसरी सगरमाथाले नेपालको आर्थिक विकासमा पनि ठुलो टेवा पुर्‍याएको छ। नेपाल र नेपालीको सान सगरमाथा राष्ट्रको महत्त्वपूर्ण गौरव हो।

राष्ट्रिय गौरव माथि उल्लेख गरिएका छवटामा मात्र सीमित छैनन्। नेपालभरि इतिहास, धर्म, कला र प्रकृतिसँग जोडिएका धेरै मन्दिर, दरबार, ताल, गुम्बा र निकुञ्ज छन्। तलका दुई चित्र ध्यान दिएर हेर्नुहोस्। यी कुन कुन सम्पदा हुन् र किन राष्ट्रिय गौरव मानिन्छन्, आफैँ पत्ता लगाउने प्रयास गर्नुहोस्।

कुनै सम्पदा राष्ट्रिय गौरव हो कि होइन भनेर छुट्याउन चार प्रश्न सोध्न सकिन्छ। के यसले नेपाललाई विश्वमा चिनाउँछ? के यो हाम्रो इतिहास वा संस्कृतिसँग जोडिएको छ? के यसलाई सबै नेपालीले सम्मान गर्छन्? के यसले देशलाई कुनै फाइदा दिन्छ? धेरैजसो उत्तर 'हो' आए त्यो सम्पदा हाम्रो गौरव हो। आफ्नो प्रदेश वा जिल्लामा पनि यस्ता गौरवका विषय हुन सक्छन्। तिनलाई खोजेर तिनका विशेषता थाहा पाउनु राम्रो अध्ययन हो।

वास्तवमा गौरव आत्मसम्मानको अनुभूति हो। नेपाललाई विश्वमा चिनाउने चिनारी जस्तै नेपाली इतिहास, संस्कृति, नेपाली मूल्यमान्यता र सम्मान गर्ने बानी हाम्रा गौरव हुन्। त्यसैले विश्वको जुन ठाउँमा गए पनि नेपालीको सान र सम्मान बेग्लै छ। राष्ट्रिय गौरवबाट देशलाई यस्ता फाइदा हुन्छन्:

• नेपाल र नेपालीको छुट्टै पहिचान विश्वमा फैलिन्छ।
• पर्यटक आउँछन् र देशले विदेशी मुद्रा आर्जन गर्छ।
• होटल, यातायात, गाइड र हस्तकलामा स्थानीय मानिसले रोजगारी पाउँछन्।
• फरक समुदायका नागरिकबिच एकता र अपनत्व बढ्छ।
• नयाँ पुस्तालाई देशप्रेम र स्वाभिमानको प्रेरणा मिल्छ।

गौरव गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। गौरव बढाउने काममा हामी सधैँ लागिपर्नुपर्छ। एउटा विद्यार्थीले पनि आफ्नो ठाउँबाट धेरै कुरा गर्न सक्छ:

• राष्ट्रिय झन्डा र राष्ट्रिय गानको सम्मान गर्ने।
• सम्पदा क्षेत्रमा फोहोर नगर्ने, भित्तामा नलेख्ने र संरचना नबिगार्ने।
• आफ्नो र अरू समुदायको संस्कृति, भाषा र चाडपर्वको सम्मान गर्ने।
• वीर पुर्खाको योगदान सम्झने र तिनको इतिहास पढ्ने।
• आफ्नो ठाउँका गौरवका विषय चिनाउन साथी र पाहुनालाई जानकारी दिने।