हाम्रा पहिचान

कक्षामा कुनै नयाँ साथी आयो भने हामी उसलाई पहिले के सोध्छौँ ? नाम के हो, घर कहाँ हो, घरमा कुन भाषा बोल्छ, कुन चाडपर्व मनाउँछ । यी प्रश्नका उत्तरले त्यो साथी को हो र अरूभन्दा कसरी फरक छ भन्ने देखाउँछन् । यिनै विशेषता मिलेर उसको पहिचान बन्छ । पहिचान व्यक्तिको मात्र हुँदैन । हरेक समुदाय र हरेक राष्ट्रको पनि आआफ्नै किसिमको पहिचान हुन्छ । त्यस्तो पहिचानमा केही कुरा फरक फरक हुन्छन् भने केही कुरा सबैमा साझा हुन्छन् ।

व्यक्ति र समुदायको पहिचान केही निश्चित आधारमा बन्छ । मुख्य आधारहरू यस्ता छन् :

• भाषा : मानिसले बोल्ने मातृभाषाले उसलाई कुन भाषिक समुदायको हो भनेर चिनाउँछ ।
• संस्कृति : चाडपर्व, वेशभूषा, खानपान, नाचगान र रीतिथितिले समुदायलाई छुट्टै देखाउँछन् ।
• धर्म : मानिसले मान्ने धर्म, पूजा गर्ने तरिका र धार्मिक संस्कारले पनि उसलाई चिनाउँछ ।
• जाति : मानिस कुन जातजाति वा समुदायमा जन्मिएको हो भन्ने कुराले उसको जातीय पहिचान बनाउँछ ।
• भूगोल : हिमाल, पहाड वा तराई जस्तो बसोबासको क्षेत्रले मानिसको क्षेत्रीय पहिचान बनाउँछ ।

रसुवामा बस्ने एक तामाङ किशोरीको उदाहरण लिऊँ । उनी घरमा तामाङ भाषा बोल्छिन्, सोनाम ल्होसार मनाउँछिन् र हिमाली जिल्लामा हुर्किएकी छिन् । तामाङ हुनु उनको जातीय पहिचान हो, तामाङ भाषा बोल्नु भाषिक पहिचान हो र हिमाली जिल्लाकी बासिन्दा हुनु क्षेत्रीय पहिचान हो । तर विद्यालयको खेलमैदानमा होस् वा विदेशमा, उनी सबैभन्दा पहिले नेपाली भनेर चिनिन्छिन् । यसरी हामी सबैका वैयक्तिक, जातीय, भाषिक, लैङ्गिक, धार्मिक र क्षेत्रीय पहिचान फरक फरक भए पनि हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान नेपाली नै हो ।

आफू को हुँ भन्ने कुरा स्पष्ट भएपछि मानिसमा आत्मविश्वास बढ्छ । समुदायले पनि आफ्नो पहिचानका आधारमा आफ्ना कुरा समाज र राज्यसामु राख्न सक्छ । त्यसैले व्यक्ति र समाजको जीवनमा पहिचानको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ । पहिचानले गर्ने मुख्य काम यस्ता छन् :

• अधिकार प्राप्तिमा मदत : पहिचान स्पष्ट भएपछि व्यक्ति र समुदायले आफूले पाउनुपर्ने अधिकार माग्न र पाउन सक्छन् ।
• समावेशितामा मदत : फरक फरक पहिचान भएका सबै समूहलाई राज्य र समाजका काममा समेट्न सजिलो हुन्छ ।
• सामाजिकीकरणमा मदत : बालबालिकाले आफ्नो परिवार र समुदायको भाषा, चालचलन र मूल्य सिक्दै समाजका सदस्य बन्छन् ।
• संस्कृति र संस्कारको निरन्तरता : पुर्खादेखि चलिआएका चाडपर्व, रीतिथिति र संस्कार नयाँ पुस्तासम्म पुग्छन् ।
• संस्कृतिको संरक्षण : आफ्नो पहिचानमा गर्व गर्ने समुदायले आफ्नो भाषा र संस्कृति जोगाउने बाटो खोल्छ ।

नेपाल र नेपालीलाई धेरै कोणबाट चिन्न सकिन्छ । कसैले हामीलाई देशका आधारमा चिन्छ, कसैले जाति वा भाषाका आधारमा, कसैले धर्म, लिङ्ग वा शारीरिक र मानसिक अवस्थाका आधारमा । यी सबै नेपाल र नेपालीका पहिचान हुन् । तिनलाई छ पक्षमा बाँडेर बुझ्न सकिन्छ :

• (क) राष्ट्रिय पहिचान
• (ख) जातीय पहिचान
• (ग) भाषिक पहिचान
• (घ) धार्मिक पहिचान
• (ङ) लैङ्गिक पहिचान
• (च) अपाङ्गता

नेपाल दक्षिण एसियाको एक भूपरिवेष्टित राष्ट्र हो । यो विविधता बोकेको देश हो । यहाँ उत्तरमा हिमाल, बीचमा पहाड र दक्षिणमा तराई छ । भूस्वरूप फरक भएकाले हावापानी पनि ठाउँअनुसार फरक छ । भूस्वरूप र हावापानीमा मात्र होइन, जातजाति, भाषा र धर्ममा पनि यहाँ विविधता छ ।

यही विविधतालाई नेपालको संविधानले पनि स्वीकार गरेको छ । संविधानमा नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक राष्ट्र भनी परिभाषित गरिएको छ । यसको अर्थ नेपालमा धेरै जाति, धेरै भाषा, धेरै धर्म र धेरै संस्कृति भएका मानिस सँगै बस्छन् र सबै मिलेर एउटै राष्ट्र बनेको छ ।

विदेशमा कसैले नेपाली भाषा बोलेको सुन्दा वा नेपाली पोशाक लगाएको देख्दा मानिसहरूले उहाँ नेपाली हुनुहुन्छ भनेर चिन्छन् । संसारको सबैभन्दा अग्लो शिखर सगरमाथा र गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीले पनि विश्वमा नेपाललाई चिनाउँछन् । यस्ता राष्ट्रिय पहिचानले हाम्रो राष्ट्रिय गौरव बढाएका छन् । चित्र २.४ मा विभिन्न पोशाक लगाएका नेपालीहरू एउटै झण्डामुनि उभिएका छन् । यसले फरक फरक पहिचान भएका नागरिक मिलेर एउटा साझा राष्ट्रिय पहिचान बनेको देखाउँछ ।

नेपालमा पाइने विविधतामध्ये जातीय विविधता पनि एक हो । यहाँ विभिन्न जातजाति र भाषाभाषीको बसोबास छ । हरेक जातजातिको आफ्नै भाषा, पोशाक, चाडपर्व र रीतिथिति हुन्छ । जस्तै : थारू समुदायको माघी, गुरुङ समुदायको तमु ल्होसार र नेवार समुदायको म्ह पूजा । यसरी धेरै जातजाति र भाषाभाषी सँगै बस्ने भएकाले नेपाली समाजलाई बहुल समाजका रूपमा चिनिन्छ ।

नेपालको जनगणना, २०६८ अनुसार नेपालमा १२५ जातजातिको बसोबास रहेको छ । नेपालका मुख्य जातजाति र समुदायमा यी पर्छन् :

• क्षेत्री
• ब्राह्मण
• मगर
• थारू
• नेवार
• तामाङ
• गुरुङ
• यादव
• दलित
• मुस्लिम आदि

भाषिक विविधता नेपालको एक महत्त्वपूर्ण पहिचान हो । जनगणना २०६८ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा १२३ भाषा बोलिन्छन् । कुनै गाउँमा एउटै परिवारका हजुरबुबा आफ्नो मातृभाषा बोल्नुहुन्छ, बाबुआमा मातृभाषा र नेपाली दुवै बोल्नुहुन्छ र नातिनातिना विद्यालयमा नेपाली र अङ्ग्रेजी पनि सिक्छन् । यसरी भाषाले मानिसलाई आफ्नो समुदायसँग पनि जोड्छ र राष्ट्रसँग पनि जोड्छ ।

नेपालको संविधानले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको भाषा हुने उल्लेख गरेको छ । नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले आफ्नो प्रदेशभित्र बहुसङ्ख्यक जनताले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य राष्ट्रभाषालाई पनि कामकाजको भाषा निर्धारण गर्न सक्छ । संविधानले प्रदेशलाई यो अधिकार दिएको छ ।

भाषा आयोग, २०७८ ले प्रदेशमा सरकारी कामकाजका लागि तलका भाषा सिफारिस गरेको छ । प्रदेश १ लाई हाल कोशी प्रदेश भनिन्छ ।

व्यक्ति र समुदायको पहिचान धर्मसँग पनि जोडिएको हुन्छ । कसैलाई हामी मन्दिर जाने, कसैलाई गुम्बा जाने, कसैलाई मस्जिद वा चर्च जाने भनेर चिन्छौँ । धर्मअनुसार चाडपर्व, पूजा गर्ने तरिका र संस्कार पनि फरक हुन्छन् । नेपाल हिन्दु धर्मावलम्बी अधिक भएको देश हो ।

नेपालको जनगणना, २०६८ अनुसार नेपालमा १० ओटा धर्म मान्ने मानिसको बसोबास रहेको छ । कुन धर्म मान्ने मानिस कति प्रतिशत छन् भन्ने कुरा तलको तालिकामा छ :

नेपालमा विभिन्न धार्मिक समुदाय भए पनि धार्मिक सहिष्णुता कायम रहँदै आएको छ । दसैँमा मुस्लिम छिमेकीले पनि शुभकामना दिन्छन्, इदमा हिन्दु साथीहरू सेवइँ खान पुग्छन् र ल्होसारमा सबै समुदायका मानिस रमाउँछन् । एकअर्काको धर्मलाई सम्मान गर्ने यही बानीले नेपाली समाजलाई जोडेर राखेको छ ।

हरेक व्यक्तिको आआफ्नै लैङ्गिक पहिचान हुन्छ । महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक गरी तीन थरिका लैङ्गिक पहिचान हुन्छन् । लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकभित्र पनि फरक फरक पहिचान हुन्छ ।

नेपालको जनगणना २०७८ को प्रारम्भिक प्रतिवेदनअनुसार नेपालमा पुरुष र महिलाको सङ्ख्या यस्तो छ :

यो तथ्याङ्क हेर्दा नेपालमा महिलाको सङ्ख्या पुरुषको भन्दा ६,०९,८५८ ले बढी छ । लैङ्गिक पहिचान जेसुकै होस्, सबै व्यक्ति समान मानव हुन् । कसैलाई पनि उसको लैङ्गिक पहिचानका कारण हेप्नु, जिस्क्याउनु वा अवसरबाट वञ्चित गर्नु हुँदैन ।

व्यक्तिको पहिचान उसको शारीरिक तथा मानसिक अवस्था र प्रकृतिको फरकपनमा पनि आधारित हुन्छ । कसैलाई हिँड्न बैसाखी वा ह्विलचियर चाहिन्छ, कसैलाई देख्न वा सुन्न कठिनाइ हुन्छ । यस्तो फरक अवस्था भएका व्यक्तिलाई अपाङ्गता भएका व्यक्ति भनिन्छ ।

अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ अनुसार अशक्तताको गम्भीरताका आधारमा अपाङ्गतालाई १० ओटा प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ :

• शारीरिक अपाङ्गता
• दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता
• सुनाइसम्बन्धी अपाङ्गता
• श्रवण दृष्टिविहीन अपाङ्गता
• स्वर र बोलाइसम्बन्धी अपाङ्गता
• मानसिक वा मनोसामाजिक अपाङ्गता
• बौद्धिक अपाङ्गता
• अनुवंशीय रक्तश्राव (हेमोफिलिया) सम्बन्धी अपाङ्गता
• अटिज्मसम्बन्धी अपाङ्गता
• बहुअपाङ्गता

साथै अशक्तताको गम्भीरताका आधारमा अपाङ्गतालाई चार प्रकारमा विभाजन गरिएको छ :

• पूर्ण अशक्त
• अति अशक्त
• मध्यम
• सामान्य

व्यक्तिमा अपाङ्गता भए पनि उनीहरूले विभिन्न किसिमका क्षमता विकास गरी देश विकासमा सहयोग गरिरहेका हुन्छन् । दृष्टिविहीन व्यक्ति शिक्षक बनेर पढाउँछन्, ह्विलचियर प्रयोग गर्ने खेलाडी राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागी हुन्छन्, सुनाइ कठिनाइ भएका व्यक्ति साङ्केतिक भाषामा कुरा गरेर काम गर्छन् । उपयुक्त अवसर पाए उनीहरू कसैभन्दा कम हुँदैनन् ।

हाम्रो पहिचान व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रसँग जोडिएको हुन्छ । पहिचान आफूलाई चिनाउने आधार मात्र होइन, जीवन जिउने एक आधार पनि हो । पहिचानले यी काम गर्छ :

• व्यक्तिलाई आफ्नो कर्तव्य बोध गराउँछ ।
• अनुशासनमा रहन प्रेरित गर्छ ।
• समुदाय र राष्ट्रप्रति श्रद्धाभाव जागृत गराउँछ ।
• राष्ट्रलाई विश्व समुदायमाझ परिचित गराउँछ ।

आजको युगमा विश्वव्यापीकरण बढ्दो छ । इन्टरनेट, टेलिभिजन र विदेशी बजारका कारण विदेशी भाषा, पहिरन, खानपान र चाडपर्व छिटो फैलिँदै छन् । यसले हाम्रा मौलिक भाषा, पोशाक र रीतिथितिलाई ओझेलमा पार्ने खतरा बढाएको छ । धेरै परिवारमा बालबालिका मातृभाषा बोल्न छोड्दै छन् । यस्तो अवस्थामा हामीले आफ्नो पहिचान कायम राख्दै राष्ट्रलाई चिनाउनुपर्छ र आफ्नो मौलिक धर्म र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्धन गर्नुपर्छ । यसका लागि हामी यस्ता काम गर्न सक्छौँ :

• घरमा मातृभाषा बोल्ने र सानालाई सिकाउने ।
• आफ्ना चाडपर्व, नाचगान र संस्कार परिवारसँग मिलेर मनाउने ।
• विशेष अवसरमा आफ्नो मौलिक पोशाक लगाउने ।
• हजुरबुबा हजुरआमासँग समुदायका कथा, गीत र इतिहास सिकेर लेखेर राख्ने ।
• अरू समुदायको पहिचानलाई पनि उत्तिकै सम्मान गर्ने ।