अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ?

कुनै एउटै विषयमा मानिसका फरक फरक धारणा हुन सक्छन्। कसैलाई एउटा कुरा ठिक लाग्छ, कसैलाई अर्को। यस्ता दुई धारणालाई आमनेसामने राखेर वक्ताहरूले पालैपालो तर्क, उदाहरण र प्रमाण प्रस्तुत गर्ने बोलाइको कार्यक्रम नै वादविवाद हो। वादविवादमा झगडा गरिँदैन। यहाँ शब्द र तर्कले आफ्नो धारणालाई बलियो बनाइन्छ र अर्को पक्षको तर्कलाई शिष्ट ढङ्गले काटिन्छ। विद्यालयमा हुने वादविवाद प्रतियोगिताले विद्यार्थीलाई गहिरो गरी सोच्न, प्रमाण खोज्न, मञ्चमा निडर भएर बोल्न र अरूको भनाइ ध्यान दिएर सुन्न सिकाउँछ।

वादविवाद नेपाली साहित्यको एउटा विधा पनि हो। यसलाई लेखेर प्रस्तुत गर्दा कार्यक्रमको वातावरण, उद्घोषकका भनाइ र प्रत्येक वक्ताको मन्तव्य क्रमैसँग राखिन्छ। कोष्ठभित्र लेखिएका साना वाक्यले मञ्चमा के भइरहेको छ भनेर बताउँछन्, जस्तै: (जनाउ घन्टी बज्छ ।)। यसरी पढ्ने व्यक्तिले पूरै प्रतियोगिता आफ्नै आँखाअगाडि भइरहेको जस्तो अनुभव गर्छ।

यहाँ प्रस्तुत वादविवादको विषय हो: 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ?'। 'कर्तव्य ठुलो' भन्ने धारणा पक्ष हो र 'अधिकार ठुलो' भन्ने धारणा विपक्ष हो। दुवैतिरबाट दुई दुई जना वक्ताले पालैपालो आफ्ना तर्क राख्छन्। पहिले पक्ष बोल्छ, त्यसपछि विपक्ष, फेरि पक्ष र अन्त्यमा विपक्ष। यसरी हरेक वक्ताले अघिल्लो वक्ताको कुरा सुनेर त्यसको जवाफ पनि दिन पाउँछ।

यो वादविवाद लुम्बिनी प्रदेशको कपिलवस्तु जिल्लास्थित श्री राष्ट्रिय मा.वि. बरकुलपुरमा आयोजना गरिएको जिल्ला स्तरीय प्रतियोगिता हो। विभिन्न विद्यालयबाट छानिएर आएका विद्यार्थी प्रतिस्पर्धी बनेका छन्। मञ्चमा अतिथि बसेका छन्, एकातिर निर्णायक मण्डल छ र बिचमा माइक राखिएको छ। विद्यालयका शिक्षक तथा कर्मचारी पनि मञ्चमै उपस्थित छन्।

कार्यक्रममा हरेक व्यक्तिको आआफ्नै जिम्मेवारी छ। कसले कुन भूमिका निभाएको छ भन्ने कुरा यो तालिकामा छ:

प्रतियोगिता सुरु हुनुअघि उद्घोषकले सभाध्यक्ष, अतिथि, प्रतिस्पर्धी र विद्यार्थी सबैलाई सम्बोधन गरेर विषय घोषणा गर्छिन्। त्यसपछि सभाध्यक्षको अनुमतिमा सहभागी वक्ताले पालना गर्नुपर्ने नियम एकएक गरी सुनाउँछिन्:

• (क) प्रत्येक वक्ताका लागि पाँच मिनेटको समय तोकिएको छ। चार मिनेटमा जनाउ घन्टी बज्छ र पाँच मिनेटमा अन्तिम घन्टी बज्छ। अन्तिम घन्टीपछि वक्ताको समय सकिन्छ।
• (ख) कुनै जाति, वर्ग, धर्म, समुदाय, क्षेत्र, लिङ्ग, अपाङ्गताप्रति भेदभाव हुने र आक्षेप लगाउने खालका विचार व्यक्त गर्न पाइँदैन।
• (ग) विपक्षका भनाइ खण्डन गर्दा आआफ्ना तर्क संयमित र शिष्ट ढङ्गले राख्नुपर्छ।
• (घ) वक्ताले कुनै लिखित टिपोट हेरेर बोल्न पाउँदैन।
• (ङ) निर्णायक मण्डलको निर्णय नै अन्तिम हुन्छ।

यी नियमबाट असल वादविवादको स्वभाव बुझिन्छ। वक्ताले राम्रो तयारी गरेर आउनुपर्छ तर कागज हेरेर पढ्नु हुँदैन, किनभने वादविवाद भाषण हो, वाचन होइन। समय नाघ्नु हुँदैन, त्यसैले मुख्य कुरा पहिले भन्नुपर्छ। विपक्षको तर्क काट्दा पनि भाषा सभ्य हुनुपर्छ। नियमले प्रतियोगितालाई निष्पक्ष, मर्यादित र समयमै सकिने बनाउँछ।

पक्षबाट पहिलो पालो जनज्योति माध्यमिक विद्यालय, चन्द्रौटाका कक्षा १० का विद्यार्थी चिदानन्द चौधरीको हो। उनी सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि, निर्णायक मण्डल, गुरु, गुरुमा, प्रतियोगी साथी र उपस्थित सबै विद्यार्थीलाई सम्बोधन गरेर आफ्नो परिचय दिन्छन्। उनको मुख्य धारणा हो: कर्तव्य अधिकारभन्दा ठुलो र महान् छ।

चिदानन्द सबैभन्दा पहिले पूर्वीय ग्रन्थको सहारा लिन्छन्। नीतिश्लोकमा भनिएको छ: "न्यायगतेन द्रव्येण कर्तव्यम् पारलौकिकम्"। यसको अर्थ हो, न्यायपूर्ण रूपमा आर्जन गरेको धनबाट पारलौकिक कर्तव्य गर्नुपर्छ। गैरकानुनी बाटोबाट कमाएको सम्पत्ति खर्चेर गरेको धर्मको फल पनि पाइँदैन। यसबाट कर्तव्यको पवित्रता देखिन्छ। गीताको "कर्मण्येवाऽधिकारस्ते..." भन्ने वचनलाई उनी यसरी बुझाउँछन्: आफ्नो हातमा कर्तव्य गर्ने जुन अधिकार छ, त्यसलाई इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुपर्छ। विवेकानन्दले कर्तव्यप्रतिको निष्ठालाई भक्ति वा उपासनाको सर्वोच्च रूप मानेर कर्तव्यलाई नै पूजा ठानेका छन्।

पूर्वीय विचार मात्र होइन, पाश्चात्य चिन्तकका भनाइ पनि उनी साक्षीका रूपमा राख्छन्:

• जर्ज इलियट: एउटा कर्तव्यको इनामबाट अर्को कर्तव्य पूरा गर्ने शक्ति प्राप्त हुन्छ।
• लर्ड बायरन: सुतेर सपना देख्दा जीवन सुन्दर लाग्यो, ब्युँझेपछि जीवन कर्तव्य हो भन्ने बुझियो।
• फिलिप्स ब्रुक्स: खुसी कर्तव्यको प्राकृतिक फूल हो।
• रोबर्ट बाउडेन: कर्तव्य बेवास्ता गरेमा सधैँ असफल भइन्छ।
• पावेल: कर्तव्य पालन गर्दा सधैँ सफलताको अनुभूति हुन्छ।

चिदानन्दको अर्को तर्क हो, कर्तव्य जो जहाँ छ त्यहीँबाट गर्न सकिन्छ। यसका लागि पद वा ओहदा चाहिँदैन। राष्ट्रप्रतिको सम्मान, स्वतन्त्रता तथा साझा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, धार्मिक सहिष्णुता र भाषिक विविधताको सम्मान जस्ता कतिपय मौलिक कर्तव्य हुन्छन्। इतिहासका महान् व्यक्ति कर्तव्यकै अग्निपरीक्षामा खारिएका छन्। पिताप्रतिको कर्तव्य पूरा गर्न वनवास गएका राम मर्यादापुरुषोत्तम बने र भगवान्का रूपमा पुजिए। सत्यप्रतिको निष्ठा र कर्तव्यपरायणताका लागि सुकरातले हेमलक जस्तो विष पिउनुपऱ्यो। संसारमा दुःख के हो र त्यसबाट मुक्ति कसरी पाइन्छ भन्ने रहस्य खोज्न गौतम बुद्ध पारिवारिक माया र मोहको घेरा नाघेर भिक्षु बने।

उनका अनुसार ससाना कामले पनि ठुला परिणाम ल्याउँछन्। नागरिकले आफ्नो घर वरिपरि सफा राखे पूरै गाउँ वा सहर सफा हुन्छ। कृषकले झरी, बादल नभनी गरेको मिहिनेतले सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ। शिक्षकले पेसाप्रति निष्ठा राखेर आचरण गर्दा शिक्षकको कर्तव्य पूरा हुन्छ। सरकारी कार्यालयमा सेवाग्राहीले मुस्कानसहितको सेवा पाउँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा हुन्छ। सबैले आआफ्नो ठाउँबाट कर्तव्य निभाउँदा समाज सभ्य, सुसंस्कृत र व्यवस्थित बन्छ। त्यसैले कर्तव्यपालन अधिकारप्राप्तिको लक्ष्यभन्दा विशिष्ट छ।

विपक्षबाट गौतमबुद्ध मावि गोरुसिङ्गेका कक्षा १० का विद्यार्थी भरत भण्डारी मञ्चमा आउँछन्। उनी सबैभन्दा पहिले 'अधिकार भनेको के हो?' भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित हुन्छन्, किनभने कुनै कुरा ठुलो भन्नुअघि त्यसको अर्थ स्पष्ट हुनुपर्छ।

भरतका अनुसार मान्छेले प्राप्त गर्नुपर्ने नैसर्गिक हक नै अधिकार हो, त्यसैले यो स्वाभाविक रूपमा कर्तव्यभन्दा महान् छ। मानवीय अधिकार मान्छेको स्वतन्त्रता र न्यायसँग एउटै सिक्काका दुई पाटा झैँ गाँसिएको हुन्छ। समाजका सबै वर्ग र समुदायले न्यायको अनुभव गर्नुपर्छ र समान अधिकार पाउनुपर्छ। उनी विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको भनाइ सम्झाउँछन्: "राष्ट्र र राष्ट्रियताको मजबुत जग बसाल्न हरेक वर्गका मानिसले अन्यायको अनुभूति गर्ने अवस्था आउनुहुँदैन ।" नेल्सन मन्डेला अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि २७ वर्षसम्म कठोर कारावासमा बसे। अधिकार पैसाले होइन, स्वतन्त्रताले मात्र मिल्छ भन्ने उनको विचार थियो। स्वतन्त्रतालाई आत्माको अक्सिजन मान्ने मोसे डायन र मानिसका आवश्यकता पूरा गर्न चाहिने शक्तिलाई अधिकार मान्ने गार्नरका विचारले पनि न्यूनतम आवश्यकता पूरा गर्न अधिकार नै चाहिन्छ भन्ने देखाउँछन्।

नेपालको इतिहास पनि भरतको तर्कको प्रमाण हो। राणा शासनले कुण्ठित गरेका जनताका हक र अधिकार पाउन दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र शुक्रराज शास्त्रीले मृत्युदण्ड भोगे तर स्वतन्त्रता र अधिकारका विरुद्ध सम्झौता गरेनन्। वि.सं. २००७, २०४७ र २०६२/६३ मा प्रजातन्त्र र लोकतन्त्र प्राप्तिका लागि भएका सङ्घर्ष निजी लाभका लागि होइन, मुलुक र जनताको हक तथा अधिकार प्राप्तिका लागि गरिएका त्याग थिए।

अधिकारको क्षेत्र पनि व्यापक छ। यसभित्र बाल अधिकार, श्रमिक अधिकार, महिला अधिकार आदि पर्छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मानव अधिकार र बाल अधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिले यसबारे स्पष्ट उल्लेख गरेका छन्। बालबालिकाले जन्मनासाथ शिक्षा र सुरक्षाको अधिकार पाउनुपर्छ। श्रमिकले न्यूनतम ज्याला र सामाजिक सुरक्षाको अधिकार पाउनुपर्छ। श्रमिकको ऐतिहासिक विद्रोहको सम्झनामा संसारभर मे १ तारिखका दिन 'मजदुर दिवस' मनाइन्छ। किसानलाई राज्यबाट बिउबिजन र मल जस्ता वस्तुमा सहुलियत पाउने अधिकार छ। अधिकार नै नभए मानिसले कर्तव्य कसरी पूरा गर्छ? त्यसैले भरत भन्छन्: "अधिकार बिनाको कर्तव्य नुनबिनाको तरकारी र अमिलोबिनाको अचार जस्तै हो ।"

भरतले पहिलो वक्ताको तर्कको खण्डन पनि गर्छन्। चिदानन्दले उद्धृत गरेको "कर्मण्येवाऽधिकारस्ते" को अर्थ नै 'काममा तिम्रो अधिकार छ' हो, त्यसैले यहाँ त कर्तव्यभन्दा अगाडि अधिकार आएको छ। मान्छेलाई अधिकार नदिई कर्तव्य मात्र पूरा गर भन्नु बिना हतियार लडाइँमा पठाउनु जस्तै हो, खुट्टामा नेल लगाएर हिँड् भन्नु जस्तै हो र हातमा हत्कडी लगाएर काम गर् भन्नु जस्तै हो।

पक्षबाट दोस्रो वक्ता श्री बुद्धपदम माध्यमिक विद्यालय, तौलिहवामा कक्षा ९ मा पढ्ने पदम गुप्ता हुन्। उनी भन्छन्, कर्तव्यभन्दा ठुलो अर्को कुनै वस्तु हुन सक्दैन। हाम्रा मात्र होइन, संसारका सबै धर्मग्रन्थमा कर्तव्यलाई महान् ठानिएको छ। आमा, बुबा र गुरुप्रतिको कर्तव्यलाई हाम्रा ग्रन्थले 'मातृ देवो भव, पितृ देवो भव, आचार्य देवो भव' भनेर देवता समान मान्ने सन्देश दिएका छन्। संसारमा त्यही व्यक्ति आदर्श चिनिन्छ जो कर्तव्य पालनाको कसीमा खारिएको हुन्छ।

पदम तीनओटा प्रसिद्ध कथाबाट आफ्नो कुरा पुष्टि गर्छन्। दृष्टिविहीन मातापिताको तीर्थ गर्ने इच्छा पूरा गर्न श्रवणकुमारले खर्पनमा एकातिर आमा र अर्कोतिर बुबा राखेर तीर्थभ्रमण गराए। महाभारत युद्धअघि दुर्योधन विजयको आशीर्वाद माग्न आमा गान्धारीकहाँ पुगे। गान्धारीले भनिन्: "तिमी मेरा पुत्र हौ त्यसैले तिमीलाई म स्नेह दिन्छु तर विजयको आशीर्वाद चाहिँ सत्य र न्यायको पक्षमा जो छ त्यसलाई मात्र दिन्छु ।" सत्यप्रतिको कर्तव्यका लागि उनले आफ्नै छोरालाई पनि समर्थन गरिनन्। जिउँदै स्वर्ग जाने बेला युधिष्ठिर र उनीसँगै हिँडेको कुकुर मात्र अन्तिम बिन्दुमा पुगे। स्वर्गबाट विमान युधिष्ठिरलाई मात्र लैजान आयो, तर उनले साथ दिने कुकुरलाई नछोडी बरु स्वर्ग नै त्याग्ने बताए।

कर्तव्यको दायरा पनि फराकिलो छ। यसलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक र कानुनी गरी वर्गीकरण गर्न सकिन्छ, तर मूलतः कर्तव्य दुई प्रकारका हुन्छन्: नैतिक र वैधानिक।

मदर टेरेसाको समाजसेवा निस्वार्थ कर्तव्यपरायणताको परिणाम थियो। महावीर पुनको 'आविष्कार केन्द्र' र परापूर्वकालदेखि बनेका पाटीपौवा र धर्मशाला पनि कर्तव्यपालनाको अन्तःप्रेरणाका प्रतिफल हुन्। पदम भरतको तर्कको खण्डन गर्दै भन्छन्: "सुनको थालीमा बिउ रोपेर बिरुवा उम्रँदैन ।" अधिकारको नाममा आन्दोलन गर्दा जथाभावी बन्द र हडताल हुन्छ, कलिला विद्यार्थी विद्यालय जान पाउँदैनन्, श्रमिकले काम गर्न पाउँदैनन् र पर्यटक देश घुम्न पाउँदैनन्। एकजनाले अधिकार प्रयोग गर्दा धेरैको अधिकार हनन हुन्छ। अधिकार पाएका व्यक्तिले राम्ररी कर्तव्य पालना गरेका भए यी समस्या आउँदैनथे। प्रकृतिले पनि कर्तव्यको उदाहरण दिएको छ: नदीले जल, वृक्षले फलफूल, सूर्यले ताप र चन्द्रमाले शीतलता दिएर आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेका छन्।

अन्तिम वक्ता सिद्धार्थ मावि भेलाइ, कपिलवस्तुमा कक्षा ९ मा पढ्ने श्रुति साह हुन्। उनको भनाइमा व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास र जीवनयापनका लागि अधिकार नितान्त अनिवार्य छ। अधिकारले मात्र मानिसको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्छ, कर्तव्यले होइन। उनी सुन्दर उपमा दिन्छिन्: अधिकारको बगैँचामा मात्र व्यक्तिको व्यक्तित्वको फूल फुल्छ। सानो छँदा लालनपालन र पोषणयुक्त खाना, अलि हुर्केपछि शिक्षा र स्वास्थ्य, पढेपछि व्यवसाय र रोजगारको स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुने अधिकार पाए मात्र व्यक्तिको विकास हुन्छ। हरेक व्यक्तिको विकास नै परिवार, समाज र राष्ट्रको विकास हो।

अधिकारका लागि भएका ठुला सङ्घर्ष यसका प्रमाण हुन्। जनताको अधिकार कुण्ठित गर्न खोज्दा हिटलरले हार बेहोर्नुपऱ्यो। नेपालमा पटक पटक भएका आन्दोलन र क्रान्ति यसका साक्षी छन्। दासत्व अन्त्य गर्ने र अधिकार प्राप्त गर्ने अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्रामले अमेरिकालाई बलियो बनायो। रङ्गभेदविरुद्ध दशकौँ लामो सङ्घर्षपछि दक्षिण अफ्रिका रङ्गभेदमुक्त मुलुक बन्यो। मानव अधिकार, बाल अधिकार, पशु अधिकार जस्ता अधिकारका लडाइँले देश र समाजको कायापलट गरेका छन्।

अधिकार अनिवार्य भएकैले हरेक लोकतान्त्रिक देशको संविधानमा यसलाई निकै महत्त्वका साथ राखिएको छ। मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रले पनि मौलिक मानव अधिकारलाई परिभाषित गरेको छ। नेपालको संविधानको भाग ३ का धारा १६ देखि ४७ सम्म ३२ ओटा धारामा मौलिक हकको व्यवस्था छ। नागरिक भएकै कारणले पाइने यी अधिकार सबै नेपालीले बिना भेदभाव प्रयोग गर्न पाउँछन्। खाद्यसम्बन्धी हकलाई पनि विशेष महत्त्व दिइएको छ। यी मौलिक हकमध्ये चारओटा हक पहिलो पटक थपिएका हुन्:

• अपराध पीडितको हक (धारा २१)
• दलितको हक (धारा ४०)
• ज्येष्ठ नागरिकको हक (धारा ४१)
• उपभोक्ताको हक (धारा ४४)

श्रुतिले पदमले दिएको प्रकृतिको उदाहरणलाई उल्टाएर खण्डन गर्छिन्: प्रकृतिसँग त सम्पूर्ण अधिकार छ र त कर्तव्य पूरा गरिरहेको छ। प्रकृतिको अधिकार खोस्ने ताकत कसैसँग छैन, कसैले खोसोस् त, त्यसपछि प्रकृतिको ताण्डव थाहा हुन्छ। उनको निष्कर्ष हो: जन्मसिद्ध रूपमा प्राप्त, व्यक्तित्व विकास तथा सम्मानपूर्ण र नैतिक जीवनयापनका लागि अपरिहार्य अधिकार कर्तव्यभन्दा विशिष्ट छ।

चारै वक्ताको पालो सकिएपछि उद्घोषकले प्रतियोगिता सकिएको घोषणा गर्छिन्। निर्णायक मण्डलले निर्णय सुनाएपछि र सभाध्यक्षले सभा विसर्जन गरेपछि कार्यक्रम समाप्त हुन्छ। पुरस्कार वितरण बालदिवसका दिन गरिने र त्यसको सूचना सम्बन्धित विद्यालयलाई दिइने कुरा पनि बताइन्छ।

तालिका ध्यान दिएर हेर्दा एउटा रमाइलो कुरा देखिन्छ। दुवै पक्षले एउटै गीताको वचन र एउटै प्रकृतिको उदाहरण प्रयोग गरेका छन्, तर आफ्नो पक्षमा अर्थ लगाएका छन्। वादविवादमा प्रमाण एउटै भए पनि त्यसलाई हेर्ने कोण फरक हुन सक्छ। राम्रो वक्ताले विपक्षले प्रयोग गरेको प्रमाणलाई नै आफ्नो पक्षमा फर्काउन सक्छ।

वादविवादमा एउटा पक्षले जित्नुपर्ने हुनाले वक्ताहरू एउटा कुरालाई अर्कोभन्दा ठुलो देखाउँछन्। तर जीवनमा अधिकार र कर्तव्य छुट्टाछुट्टै बाँच्दैनन्। एउटा व्यक्तिको अधिकार अर्को व्यक्तिको कर्तव्यसँग जोडिएको हुन्छ। बालबालिकालाई शिक्षाको अधिकार छ भने अभिभावकलाई विद्यालय पठाउने र राज्यलाई विद्यालय चलाउने कर्तव्य हुन्छ। नागरिकलाई सडक र अस्पताल पाउने अधिकार छ भने कर तिर्ने कर्तव्य पनि छ, किनभने त्यही करबाट सडक र अस्पताल बन्छन्।

कर्तव्य बिर्सेर अधिकार मात्र खोज्ने व्यक्ति स्वार्थी बन्छ र उसले अरूको अधिकार कुल्चन्छ। अधिकार नपाई कर्तव्य मात्र गर्न बाध्य व्यक्ति शोषित बन्छ। त्यसैले असल नागरिकले आफ्नो अधिकार माग्दा अरूको अधिकार रक्षा गर्ने कर्तव्य पनि सम्झनुपर्छ।

चारै वक्ताका मन्तव्य एउटै ढाँचामा बनेका छन्। यो ढाँचा सिकेपछि कुनै पनि विषयमा वादविवाद गर्न सकिन्छ। मन्तव्य यस क्रममा तयार पारिन्छ:

• चरण १: सम्बोधन गर्ने। सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि, अतिथि, निर्णायक मण्डल, शिक्षक, प्रतिस्पर्धी साथी र विद्यार्थीलाई आदरपूर्वक सम्बोधन गर्ने।
• चरण २: परिचय र धारणा राख्ने। आफ्नो नाम, विद्यालय, कक्षा र आफू पक्ष वा विपक्ष कुनमा बोल्दै छु भन्ने स्पष्ट भन्ने।
• चरण ३: मुख्य शब्दको अर्थ खुलाउने। जस्तै, कर्तव्य वा अधिकार भनेको के हो भनेर परिभाषा दिने।
• चरण ४: तर्क र प्रमाण दिने। ग्रन्थ, विद्वान्का भनाइ, इतिहास, संविधान र दैनिक जीवनका उदाहरण जोड्ने।
• चरण ५: खण्डन गर्ने। अघिल्लो विपक्षी वक्ताको कम्तीमा एउटा तर्क शिष्ट भाषामा काट्ने।
• चरण ६: निष्कर्ष र धन्यवाद। जनाउ घन्टी बजेपछि आफ्नो धारणा एक दुई वाक्यमा दोहोऱ्याएर धन्यवादसहित टुङ्ग्याउने।

मन्तव्यलाई प्रभावकारी बनाउन उखान, उपमा र प्रश्नको प्रयोग गरिन्छ। 'अधिकारको कुराले मात्र चिउरा भिज्दैन' वा 'सुनको थालीमा बिउ रोपेर बिरुवा उम्रँदैन' जस्ता उपमाले श्रोताको मनमा कुरा छिटो बस्छ। 'नेल्सन मन्डेला २७ वर्षसम्म कठोर कारावास किन बसे?' जस्तो प्रश्नले श्रोतालाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। 'सभाध्यक्ष महोदय' भनेर बिचबिचमा सम्बोधन गर्दा मन्तव्य भाषणको मर्यादामा रहन्छ।

वादविवादमा रमा पजियारले उद्घोषकको काम गरेकी छन्। उद्घोषकले आफ्नो विचार राख्दैन, कार्यक्रमलाई अघि बढाउँछ। पालिका स्तरीय नृत्य प्रतियोगिताको उद्घोषण हेर्दा पनि यही ढाँचा देखिन्छ। त्यहाँ मिति २०८० साल असोज ५ गते हिमालय माध्यमिक विद्यालयको प्राङ्गणमा कार्यक्रम सुरु हुन्छ र उद्घोषक सफल शर्माले यस क्रममा कार्यक्रम चलाउँछन्:

• मिति, स्थान र कार्यक्रमको नाम भन्दै उपस्थित सबैलाई हार्दिक अभिवादन र स्वागत गर्ने।
• सभाध्यक्षको आसन ग्रहणका लागि अनुरोध गर्ने, जस्तै प्रधानाध्यापक श्यामसुन्दर ताम्राकार।
• सभाध्यक्षको अनुमतिमा प्रमुख अतिथि र अतिथिलाई आसन ग्रहण गराउने।
• निर्णायक मण्डलका सदस्यलाई आसन ग्रहणका लागि बोलाउने।
• शिक्षक, सहभागी र अन्य उपस्थितलाई आआफ्नो स्थानमा बस्न अनुरोध गर्ने।
• स्वागत मन्तव्यका लागि कसैलाई बोलाउने र धन्यवाद दिने।
• प्रतियोगिताका प्रस्तुति क्रमशः सञ्चालन गर्ने।
• निर्णायक मण्डलको निर्णय सुनाउन अनुरोध गर्ने।
• पुरस्कार वितरण गराउने र सभाध्यक्षलाई कार्यक्रमको अन्त्य गर्न अनुरोध गर्दै बिदा हुने।

उद्घोषणको भाषा सधैँ आदरार्थी र छोटो हुन्छ। 'हार्दिक स्वागत गर्दछु', 'आसन ग्रहणका लागि अनुरोध गर्दछु', 'जोडदार तालीले स्वागत गरौँ', 'हार्दिक धन्यवाद' जस्ता वाक्यांश बारम्बार आउँछन्। अतिथिको नाम र पद सही भन्नु उद्घोषकको पहिलो जिम्मेवारी हो।