यस्तो कहिल्यै नहोस्

कल्पना गर्नुहोस्, एउटा मानिस राती एक्लै कोठामा छ। उसको मनमा धेरै कुरा खेलिरहेका छन्। ऊ ती कुरा कसैलाई सुनाउँदैन, आफैँसँग बोल्न थाल्छ। आफैँलाई प्रश्न सोध्छ, आफैँ उत्तर दिन्छ, कहिले आफैँलाई धिक्कार्छ र कहिले आफैँलाई सम्झाउँछ। यस्तो आफैँसँगको बोलाइलाई साहित्यमा मनोवाद भनिन्छ। मनोवादमा अर्को कुनै पात्र जवाफ दिन आउँदैन, त्यसैले पाठक त्यो पात्रको मनभित्र पसेर हेरेजस्तो अनुभव गर्छ।

मनोवाद नाटकजस्तै अभिनय गर्न सकिने विधा हो। सुरुमा पात्र, स्थान र समय दिइन्छ। बोलाइका बिचबिचमा कोष्ठकभित्र पात्रले के गर्छ भन्ने निर्देशन हुन्छ, जस्तै (कोल्टो फर्कंदै), (घडी हेर्दै), (लामो सास फेर्दै)। यी निर्देशन पढेर सुनाइँदैनन्, अभिनयमा देखाइन्छन्। त्यसैले मनोवादलाई हाउभाउसहित सस्वरवाचन गर्दा मात्र यसको पूरा रस आउँछ।

'यस्तो कहिल्यै नहोस्' यस्तै एउटा मनोवाद हो। यसमा साइबर ठगीमा परेर पसिनाको कमाइ गुमाएका एउटा मानिस राती निदाउन नसकेर आफ्नो मनको बह पोख्छन्। उनको बोलाइबाट हामी आजको डिजिटल संसारको एउटा गम्भीर खतरा चिन्छौँ।

• पात्र: शुकमान
• स्थान: बोहोराटार, काठमाडौं
• समय: राती १० बजे

शुकमान बत्ती निभाएर सुतेको आधा घण्टा भइसकेको छ, तर निद्रा परेको छैन। एक घण्टा बित्दा पनि आँखा लाग्दैन। साइबर अपराध बढेकाले आफू र आफूजस्ता थुप्रै मानिसले दुःख पाएको सम्झेर उनी खिन्न छन्। सामाजिक सञ्जालमा छाएका विकृतिले उनको मन अमिलो भएको छ। साइबर अपराधबारे पहिले पढेका, सुनेका र थाहा पाएका कुरा बेलाबेला झल्यास्स सम्झनामा आइरहन्छन्। मनोवाद यही अनिदो रातमा सुरु हुन्छ र राती एक बजेपछि उनी भुसुक्क निदाएपछि सकिन्छ।

मनोवाद "हरे ! के जमाना आयो यस्तो" भन्ने आश्चर्य र दुःखबाट सुरु हुन्छ। सामाजिक सञ्जालले जीवन सहज र सजिलो बनायो भनिन्थ्यो, तर शुकमानलाई त्यही सञ्जालले जीवन झन् जटिल र समस्याग्रस्त बनाएजस्तो लाग्छ। सञ्जालबारे जानकारी भएका उनीजस्ता मान्छे त फसे भने अरू कति मानिसले पीडा पाएका होलान् भनेर उनी चिन्तित छन्। उनी कोल्टो फर्कंदै भन्छन्: "खाएको विष पो लाग्नुपर्ने। नखाएको विष पनि लाग्दोरहेछ।"

उनी मोबाइललाई दोष दिँदैनन्। "मैले नै होस गुमाएपछि मोबाइललाई केको दोष" भन्दै गल्ती आफ्नै भएको स्विकार्छन्। पोहोर साल उनी आफैँ सामाजिक सञ्जाल प्रयोग र साइबर सचेतनासम्बन्धी कक्षामा सहभागी भएका थिए। साइबर क्राइम शाखाका इन्स्पेक्टरले साइबर अपराधबारे गज्जबसँग सम्झाउनुभएको थियो। तर शुकमानले ती कुरा एउटा कानले सुनेर अर्को कानले उडाए। बेलामा बुद्धिमा बिर्को लाग्यो। त्यसैले उनी भन्छन्, पढेका कुरालाई व्यवहारमा उतार्न नसकेपछि त्यो पढाइको के पो अर्थ हुन्छ र !

एक दिन शुकमानको मोबाइलमा "तपाईंलाई २५ लाख रुपियाँको पुरस्कार परेको छ, बधाई" भन्ने आशयको सन्देश आयो। नचिनेको व्यक्ति र नचिनेको नम्बरबाट आएको त्यो सन्देश देख्नासाथ उनी खुसीले उम्लिए। अब सित्तैको धन पाइने भो भनेर मक्ख परे। ठगले बैङ्क खातासहित उनको सबै व्यक्तिगत विवरण माग्यो।

यहाँ शुकमानको मन दुई भागमा बाँडियो। एउटा मनले शङ्का गर्‍यो, "आ होस्, ठग होला, विवरणसिवरण केही नदिऊँ कि"। तर अर्को मनले लोभ जगायो: "हेर् शुकु ! यो तेरो भाग्य चम्केको हो। तेरो तालुमा आलु फल्दैछ, ठालु पल्टेर यसलाई स्विकारिनस् भने तेरो बैङ्क खातामा आउने २५ लाख आउने छैन।" अन्तमा लोभ जित्यो र उनको मन पच्चीस लाखको लोभको माकुरे जालोमा फस्यो।

ठगले विश्वास दिलाउन अरू मानिसका खातामा पैसा पठाइसकेको भन्दै विभिन्न बैङ्कका भौचरका फोटा पनि पठायो। शुकमानले मागेजति नाम, विवरण र बैङ्क खाता खुरुखुरु लेखेर पठाइदिए। सधैँ महत्त्वपूर्ण काम गर्दा साथी वा परिवारसँग सोध्ने बानी भएका उनले यसपटक कसैलाई सोधेनन्। पछि "तपाईंलाई चिट्ठा परेको छ, यो चिट्ठा तपाईंले लिनुभएन भने अर्कैलाई दिन्छौँ" भनेर फोन पनि आयो। उल्टै उनको खाताबाट पाँच लाख रुपियाँ गायब भयो।

• नचिनेको नम्बरबाट २५ लाखको पुरस्कार परेको सन्देश आयो।
• लोभमा परेर शुकमानले बैङ्क खातासहित व्यक्तिगत विवरण पठाए।
• ठगले विश्वास दिलाउन भौचरका फोटा पठायो।
• चिट्ठा परेको भन्दै फोन आयो।
• शुकमानको खाताबाट पाँच लाख रुपियाँ गायब भयो।

यो पैसा उनले दुई वर्ष अरबको खाडीमा बसेर, मरुभूमिमा पसिना बगाएर कमाएका थिए। सित्तैमा धनको खोलो फर्काउने सपनामा पसिनाको कमाइ बगेर गयो। उनी आफैँ भन्छन्, 'लोभले लाभ, लाभले विलाप' भन्छन्, तर मेरो त लोभले लाभ नहुँदै एकैचोटि विलापैविलाप मात्र भयो। घटनाबारे उनले घरपरिवारलाई भनेकै छैनन्। सबैले थाहा पाए भने कसरी मुख देखाउने भन्ने लाजले उनलाई झन् पिरोल्छ। उनी आफ्नो अवस्थालाई सङ्कटको भुमरी भन्छन्, जहाँबाट उम्कने बाटो देखिँदैन।

मोबाइल ओल्टाइपल्टाइ हेर्दै शुकमान सोच्छन्, यो सानो मोबाइलभित्र त सारा संसार अटाएको रहेछ। नाच, गाना, धर्म, अधर्म, स्वर्ग र नरक सबै यसैमा छन्। ज्ञानको भण्डार पनि यहीँ छ र सुख पनि यहीँ छ। सुकर्म देखाउने बाटो पनि यहीँ छ र कुकर्मतिर लैजाने कुबाटो पनि यहीँ छ।

मान्छेका हातका औँला मोबाइलभित्रका खराब कुरा खोज्न थालेपछि मान्छेले यही धर्तीमा नरक भोग्नुपर्छ भन्ने उनको निष्कर्ष छ। त्यो दिन त्यो म्यासेज थिच्न पुगेका आफ्नै औँलालाई उनी धिक्कार्छन्। ती औँला उनलाई लोहोराले थिचेजस्तो भारी लाग्छन्। यसरी मनोवादले मोबाइल आफैँमा असल वा खराब हुँदैन, त्यसको फल प्रयोग गर्ने मानिसको विवेकमा भर पर्छ भन्ने देखाउँछ।

आफ्नो पीडाले शुकमानलाई पोहोर सालको अर्को घटना सम्झाउँछ। एउटा अपरिचित व्यक्तिले फेक आइडीबाट पठाएको म्यासेज उनकी काकाकी छोरी पानमतीले एसेप्ट गरिन्। त्यसपछि त्यो व्यक्तिले उनीसँग तारन्तार म्यासेज गर्न थाल्यो। त्यसपछिका घटना यसरी भए:

• उसले आफूलाई हङकङको लाहुरे हुँ, काठमाडौंमा बिहे गर्न आएको भनी गुड्डी हाँक्यो।
• "पढेर के गर्छ्यौ नानी, पढे पनि पैसा नै कमाउने हो, देशविदेश घुम्न पनि पाइन्छ" भनेर फकायो।
• केही दिनमा पानमतीले उसैसँग बिहे गरिन्।
• दिल्ली हुँदै हङकङ लान्छु भनेर उसले उनलाई कुनै कागजात र पासपोर्टबिना सुनौली पुर्‍यायो।
• सुनौलीको नाका पार गराउन खोज्दा एउटा सामाजिक संस्थाका कर्मचारीले देखे र पानमतीसँग सोधपुछ गर्न थाले।
• समातिने र पोल खुल्ने डरले त्यो लाहुरे भन्ने मान्छे सुइँकुच्चा ठोकेर भाग्यो।
• सामाजिक संस्थाका दिदीबहिनीले पानमतीलाई बचाएर घर फर्काए।

शुकमान सोच्छन्, पढ्ने उमेरकी पानमतीले अलिकति त विचार गर्नुपर्थ्यो। उसको ठाउँठेगाना बुझ्नुपर्थ्यो। कागजात र पासपोर्टबिना हङकङ लान्छु भन्दा कसरी पत्याइन् होली ! धन्न संयोगले बचिन्। यो घटनाले सामाजिक सञ्जालमा बनाइएको झुटो परिचयले मान्छेलाई घरबाट टाढा पुर्‍याएर ठुलो खतरामा पार्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।

शुकमानलाई जताततै साइबर अपराधको बाढी आएजस्तो लाग्छ। उनले चिनेका साइबर अपराधका रूप यी हुन्:

• अरूको नाम र तस्बिर प्रयोग गरेर नक्कली प्रोफाइल खोल्ने।
• त्यस्तो प्रोफाइलबाट गैरकानुनी हर्कत गरी अरूलाई बेइज्जत गर्ने र दुःख दिने।
• विभिन्न किसिमका तस्बिरमा अरूको टाउको जोडेर आफन्तलाई पठाउने वा सामाजिक सञ्जालमा राख्ने।
• पुरस्कार वा चिट्ठा परेको झुटो सन्देश पठाएर बैङ्क विवरण माग्ने र खाताबाट पैसा निकाल्ने।
• फेक आइडीबाट झुटो परिचय दिएर बिहे वा विदेशको लोभ देखाई मान्छेलाई फसाउने।

गम्भीर हुँदै उनी आफूलाई धिक्कार्छन्। शिक्षकले बिहान पढाएका र पाठ्यपुस्तकमा लेखिएका कुरा मात्र पढ्ने बानी परेकाले उनी बाहिरको प्रविधिमय संसारसँग अपरिचित रहेछन्। दुःख पर्दा पढेका र जानेका कुरा पनि व्यवहारमा प्रयोग गर्न नसकिने रहेछ भन्ने उनले अनुभव गरे।

शुकमानले अस्ति एउटा समाचार पढेका थिए। त्यसमा लेखिएको थियो: जानी नजानी यस्तो जालमा परेका, त्यसबाट उम्कने उपाय खोज्ने र अरू कोही नफसोस् भन्ने चाहनेले नेपाल प्रहरीको साइबर अपराध शाखामा तुरुन्त सम्पर्क गर्नू। त्यही समाचारमा साइबर अपराधको सिकार हुनबाट जोगिने उपाय पनि थिए:

• कम्प्युटर, ल्यापटप, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालका पासवर्ड कसैलाई नदिने।
• पासवर्ड समय समयमा परिवर्तन गर्ने।
• अपरिचित व्यक्ति वा संस्थाबाट आएका इमेल नखोल्ने।
• इमेलमा काम सकिएपछि साइन आउट वा लग आउट गर्ने।
• इमेल र सामाजिक सञ्जालमा आउने आकर्षक उपहार वा चिट्ठाको भ्रममा नपर्ने।
• यस्ता इमेल वा म्यासेजमाथि शङ्का लागेमा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा सम्पर्क गर्ने।
• मेल वा म्यासेन्जरमा आएको लिङ्क सही हो वा होइन पत्ता लगाएर मात्र क्लिक गर्ने।
• गैरकानुनी रूपमा अरूको वाइफाइ प्रयोग नगर्ने।
• मोबाइल हराएमा नजिकको दूरसञ्चार सेवा प्रदायकलाई जानकारी गराई आफ्नो सिम ब्लक गराउने।

यी कुरा सम्झँदै शुकमान पछुताउँछन्: साँच्चै मैले पुलिसलाई फोन गरेको भए म यसरी फस्ने नै थिइनँ।

घडीले रातको १२ बजाउँदा शुकमान आफैँलाई सम्झाउँछन्: 'हुने हार दैव नटार' भन्छन्। पाँच लाख डुब्यो भनेर चिन्ताले ज्यान सुकाउनुभन्दा आत्मविश्वासको ऊर्जाले ज्यान बचाउनुपर्छ। मरुभूमिमा पसिना बगाएर कमाएको धन भुक्याएर लाने दुष्टलाई भगवान्ले पनि सजाय देलान् भन्ने आशा गर्छन्, तर "आफ्नै बुद्धि बिग्रेपछि भगवान्ले पनि के गर्नु" भनेर आफ्नो गल्ती पनि मान्छन्।

उनी आफूलाई कस्तुरी मृगसँग दाँज्छन्। कस्तुरी आफ्नै नाभिमा भएको बास्ना खोज्दै हिँड्दा सिकारीको फेला पर्छ। शुकमान पनि सित्तैको धनको चाहनाको पछि लाग्दा पाँच लाख लुट्ने सिकारीको फेला परे। आफ्नै लोभ नै उनको पासो बन्यो।

अब उनी निर्णय गर्छन्। बिहानै साइबर ब्युरोमा फोन गर्ने र कुन नम्बरबाट म्यासेज आयो सबै बताउने। पैसा भेटिए राम्रो, नभेटिए पनि त्यो बदमास पक्राउ परोस्, ताकि उनीजस्ता अरू नफसून्। साइबर अपराधमा कसरी फसिन्छ र नफस्न के के गर्नुपर्छ सबै सिकेर सामाजिक चेतना जगाउने काममा लाग्ने संकल्प पनि गर्छन्। उनी सोच्छन्, उनको र पानमतीको जस्तो घटना कति मान्छेले भोगे होलान्, कति घटना गुपचुप होलान्।

मनोवाद उनको कामनाबाट टुङ्गिन्छ: "कसैलाई पनि कहिल्यै यस्तो नहोस्।" यही वाक्य रचनाको शीर्षक बनेको छ। समाजमा यस्तो तनाव कसैले बेहोर्नु नपरोस् र कोही पनि अनाहकमा नफसोस् भन्ने चाहनाले शीर्षक सार्थक भएको छ। घडीमा एक बजेपछि सोच्दै ओछ्यानमा पल्टेका शुकमान भुसुक्क निदाउँछन्।

शुकमानको बोलाइ उखान, टुक्का र उपमाले भरिएको छ। यिनको अर्थ बुझ्दा उनको मनस्थिति अझ राम्ररी बुझिन्छ।

यो मनोवाद प्रथम पुरुषीय कथनशैलीमा छ। "मैले नै होस गुमाएपछि", "मेरो मन २५ लाखको लोभको माकुरे जालामा फसी त हाल्यो", "म पनि फेला परेँ" जस्ता वाक्यले भन्ने र भोग्ने एउटै पात्र भएको देखाउँछन्। यसका भाषिक विशेषता यस्ता छन्:

• विस्मयादिबोधक शब्दको प्रशस्त प्रयोग: हरे !, हैट !, ओहो !, हे भगवान् !, मेरी आम्मै !, हरे शिव !
• आफैँलाई सोधिएका प्रश्न: "यो सङ्कटको भुमरीबाट कसरी उम्कने होला ?"
• कोष्ठकभित्रका अभिनय निर्देशन: (खुइय सुस्केरा हाल्दै), (टाउकामा हात राख्दै), (फेरि पानी पिएर)
• प्रविधिसँग जोडिएका आगन्तुक शब्द: साइबर, प्रोफाइल, म्यासेज, पासवर्ड, लिङ्क, वाइफाइ
• बोलीचालीको सरल भाषा, उखान, टुक्का र उपमा

मनोवादमा भावनाको उतारचढाव स्पष्ट छ। सुरुमा आश्चर्य र दुःख छ, बिचमा लाज, डर, पछुतो र आत्मधिक्कार छ, अनि अन्त्यतिर आश्वस्त हुँदै आशा र संकल्प आउँछ। यही उतारचढावले एउटै पात्रको बोलाइलाई पनि जीवन्त बनाएको छ।

यो मनोवादले प्रविधिको सुविधासँगै त्यसको खतरा पनि चिनाउँछ। यसबाट पाइने मुख्य सन्देश यी हुन्:

• सित्तैको धन र पुरस्कारको लोभमा पर्नु हुँदैन, लोभले अन्तमा विलाप मात्र दिन्छ।
• नचिनेको व्यक्ति वा नम्बरबाट आएको सन्देशमा विश्वास गरेर व्यक्तिगत विवरण दिनु हुँदैन।
• पढेका र सिकेका कुरा व्यवहारमा उतार्नुपर्छ।
• महत्त्वपूर्ण निर्णय गर्दा परिवार वा विश्वासिला साथीसँग सोध्नुपर्छ।
• साइबर अपराधमा परेमा लाजले लुकाउनुभन्दा प्रहरीलाई खबर गर्नुपर्छ, ताकि अरू नफसून्।
• आफ्नो पीडालाई अरूलाई सचेत बनाउने शक्तिमा बदल्न सकिन्छ।