आयाम

'आयाम' विना थिङद्वारा लेखिएको कथा हो। यसमा कथाकी मुख्य पात्र याङ्जी आफैँ 'म' बनेर आफ्नो जीवनको कथा सुनाउँछिन्। याङ्जी सहरमा आफ्नी सासूसँग बस्छिन् र उनलाई 'आमा' भनेर बोलाउँछिन्। उनका पति कमल केही वर्षअघि मोटरसाइकल दुर्घटनामा बितिसकेका छन्। घरमा अब आमा र याङ्जी दुई जना मात्र छन्, र दुवै जागिरे छन्।

कथाका सबै घटना एकै दिनको वरिपरि घुम्छन्। त्यो दिन याङ्जीको जन्मदिन हो। बिहान घरबाट निस्कँदा आमाले शुभकामना दिँदै साँझ विशेष खाना पकाउने र छिट्टै घर आउन भनेकी हुन्छिन्। याङ्जी कार्यालयको झ्यालबाट व्यस्त चोक हेर्दै, भित्तामा टाँगिएको घडी हेर्दै पुराना दिन सम्झन्छिन्। कथा यसरी वर्तमानबाट सुरु हुन्छ, बिचमा सम्झनामा पछाडि फर्कन्छ र अन्त्यमा फेरि त्यही साँझमा आइपुग्छ।

शीर्षकको अर्थ कथाको अन्तिम वाक्यमा खुल्छ: "आमासँगको मातृवात्सल्यको अभिनव आयाममा म प्रेमको महासागरमा डुबिरहेकी थिएँ।" सासू र बुहारीको सम्बन्ध यहाँ आमा र छोरीको सम्बन्धमा बदलिन्छ। बुहारीको पुनर्विवाहलाई सासूले रोक्दिनन्, बरु आशीर्वाद दिन्छिन्। यही नयाँ पक्ष नै कथाको 'आयाम' हो।

कथामा पात्र धेरै छैनन्, तर हरेकको भूमिका स्पष्ट छ। याङ्जी र आमा मुख्य पात्र हुन्। सुरज कुमार, शन्तमाया तामाङ र सानु तामाङ सहायक पात्र हुन्। कमल बितिसकेका भए पनि याङ्जीको सम्झनामा बारम्बार आउँछन्।

कथाका घटनालाई समयको क्रममा मिलाएर राख्दा कथा यसरी अघि बढ्छ:

• कमलको मोटरसाइकल दुर्घटनामा मृत्यु हुन्छ। २५ वर्षकी याङ्जी साथीसँगी, आफन्त र छिमेकीबाट टाढा भएर एक्लिन्छिन्।
• आमाले पत्रिकामा घरेलु कामदार व्यवस्थापनको कार्यालयमा सहायक व्यवस्थापक पदको विज्ञापन देखाउँछिन् र याङ्जीलाई निवेदन लेख्न उत्प्रेरित गर्छिन्।
• दुई वर्षअघि याङ्जी प्रमुख व्यवस्थापक सुरज कुमारसँग अन्तर्वार्ता दिन्छिन् र भोलिपल्टदेखि सहव्यवस्थापकको जिम्मेवारी सम्हाल्छिन्।
• शन्तमाया तामाङ काम खोज्दै कार्यालयमा आउँछिन्। उनले सेवानिवृत्त डाक्टर दम्पतीको घरमा काम पाउँछिन्।
• केही समयपछि शन्तमाया स्वस्थ र खुसी देखिन्छिन्। उनले डाक्टर दम्पतीका ड्राइभर सानु तामाङसँग बिहे गरेको सुनाउँछिन्।
• याङ्जी र सुरजबिच प्रेम बस्छ। एक वर्ष बितिसक्दा पनि याङ्जीले आमालाई यो कुरा भनेकी हुँदिनन्।
• जन्मदिनको साँझ याङ्जी सुरजसँग रेस्टुराँमा खाना खाएर साढे आठ बजे घर फर्कन्छिन्। आमा चुपचाप टिभीको रिमोट थिचिरहेकी हुन्छिन्।
• याङ्जी आफू प्रेममा परेको र सुरज बिहे गर्न चाहेको कुरा आमालाई सुनाउँछिन्।
• आमा याङ्जीलाई छोरी मानेर बिहेको स्वीकृति दिन्छिन्, तर बिहेपछि पनि दुवै जना आफूसँगै बस्नुपर्ने सर्त राख्छिन्।
• याङ्जी सर्त मानेर आमालाई अँगालो हाल्छिन् र मातृवात्सल्यमा डुब्छिन्।

कथाले यी घटना यही क्रममा भने सुनाउँदैन। सुरुमा जन्मदिनको दिन, त्यसपछि आमाको स्वभाव र याङ्जीको एक्लो समय, त्यसपछि 'दुई वर्षअगि' को अन्तर्वार्ता र शन्तमायाको प्रसङ्ग, अनि अन्त्यमा पुसको त्यही साँझ आउँछ। विगतका घटना सम्झनाका रूपमा बिचमा आउने यो तरिकालाई पूर्वदीप्ति भनिन्छ।

कमल बितेपछि याङ्जी घरको बढारकुढार, सरसफाइ र पकाइतुल्याइमै सीमित घरेलु महिला बन्छिन्। स्नातक तहको प्रमाणपत्र दराजमा थन्किएर बस्छ। उनी कौसीमा घण्टौँ बसेर घामको आकार र क्षितिजको रङ नियाल्दै हराउँथिन्। उनी आफैँ भन्छिन्: "सीमित दायराभित्र थियो मेरो असीमित एकाकीपन।" घर सानो थियो, तर एक्लोपन अपार थियो।

बुहारीको यो अवस्था देखेर आमा चिन्तित हुन्छिन्। उनी याङ्जीको हात समातेर भन्छिन्: "तिमीले अब जागिर वा व्यवसाय गर्नुपर्छ याङ्जी, यसरी घोत्लिएर हुँदैन।" आमाले नै पत्रिकामा विज्ञापन खोजिदिन्छिन् र त्यो कार्यालयले मान्छेलाई घरघरमा कामदार पठाउने र त्यसबापत कमिसन लिने काम गर्छ भनेर बुझाउँछिन्।

अन्तर्वार्ताको दिन याङ्जी हरियो कुर्थासुरुवाल लगाएर, कपाल फुकाएर आत्मविश्वासी देखिन खोज्छिन्। प्रमुख व्यवस्थापक सुरज कुमारलाई देख्नासाथ उनलाई लाग्छ, "कमल पनि यस्तै शैलीमा कपाल राख्थ्यो।" करिब पन्ध्र मिनेटको कुराकानीपछि उनले काम पाउँछिन्। अब उनको दिनचर्या बदलिन्छ। उनी बिहानै कार्यालय जान्छिन्, कामदारको व्यक्तिगत विवरण लेख्छिन्, कम्प्युटरमा डाटा राख्छिन् र विश्वासिलो कामदार उपलब्ध गराउने जिम्मेवारी निभाउँछिन्।

कामसँगै याङ्जीको जीवनमा प्रेम पनि फर्कन्छ। सुरजमा उनी कमलको प्रतिछाया भेट्छिन्। तर आमालाई भन्ने आँट भने आउँदैन। उनको मनमा डर छ: "आमाले कति विश्वासले जागिर खान पठाउनुभएको छ। म भने सुरजसँग प्रेममा छु।" अन्त्यमा उनी "आज भन्छु, जसरी पनि" भनेर साहस बटुल्छिन्। एक्लो, डराएकी युवतीबाट आफ्नो कमाइ र आफ्नो निर्णय भएकी महिला बन्नु नै याङ्जीको यात्रा हो।

शन्तमाया काम खोज्दै कार्यालयमा आउँदा निकै कमजोर देखिन्छिन्। उनका ओठ निला छन्, छाला चुन जस्तो निक्खर सेतो र फुस्रो छ, गालाका हाड उक्सिएका छन्। बोल्दा उनको शरीर पात जसरी हल्लिन्छ। २३ वर्षको उमेरमा पति बितेपछि तेह्रौँ दिनदेखि नै उनी ज्यामी काममा हिँड्न थालेकी थिइन्। बाहिरको काममा घाम, पानी र ठेकेदारको डर हुन्छ, त्यसैले साथी सुनमायाको सल्लाहमा उनी घरभित्रको काम खोज्दै आएकी हुन्।

कार्यालयले उनलाई सेवानिवृत्त डाक्टर दम्पतीको घरमा काम मिलाइदिन्छ। दम्पतीका दुई छोरा देशबाहिर छन्, घर ठुलो छ र बगैँचा पनि छ। उनीहरूलाई मिहिनेती हात र इमानदार कामदार चाहिएको थियो। शन्तमाया बिहान सात बजेदेखि साँझ पाँच बजेसम्म काम गर्छिन्, पारिश्रमिकमा सन्तुष्ट हुन्छिन् र चाडबाडमा थप रकम र कपडा पनि पाउँछिन्।

एक वर्षपछि शन्तमाया फेरि कार्यालयमा आउँदा उनको अनुहार चिल्लो छ, गालाका हाड पुरिन थालेका छन् र निधारमा कालो मखमली टीका छ। उनले नुवाकोटका सानु तामाङसँग बिहे गरेकी छन्। याङ्जी उनको बोलीबारे भन्छिन्: "व्याकरण नमिले पनि शन्तमायाको प्रस्तुतिमा लय मिलेको थियो, जीवनको लय।" अर्थात् भाषा अशुद्ध भए पनि उनको जीवन फेरि सुरिलो भएको छ।

आमा करिब ४९ वर्षकी बाटुलो अनुहार भएकी, नरम र उज्यालो स्वभावकी महिला हुन्। उनी सरकारी जागिर गर्छिन्, तैपनि भान्छा, बरन्डा, आँगन र बगैँचामा याङ्जीभन्दा बढी उनकै हात चल्छ। छिमेकी काकीले याङ्जीलाई पनि काम लगाउन भन्दा उनी हाँस्दै भन्छिन्: "याङ्जीलाई कामको धपेडी छ। मलाई फुर्सद भएरै गरेकी हुँ।" यसो भन्दा उनको अनुहारमा बाबर पाकेझैँ उज्यालो छाउँथ्यो। याङ्जी भन्छिन्, "आमा मेरो उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो।"

कथाको चरम क्षण जन्मदिनको साँझ आउँछ। आमाले मिहिनेत गरेर खाना बनाएकी हुन्छिन्, तर याङ्जी ढिलो आउँछिन्। आमा रिसाएकी छैनन्, दुखी छिन्। याङ्जीले साहस बटुलेर सत्य बताउँछिन्। त्यो कुराकानी यस्तो छ:

यो सर्तमा आमाको स्वार्थ होइन, मायाको बन्धन छ। कमलका बुबाबिना १९ वर्ष बिताएकी आमा एक्लोपनको पीडा आफैँ बुझ्छिन्। त्यसैले उनी बुहारीलाई पनि एक्लै छाड्न चाहँदिनन् र आफू पनि एक्लै छुट्न चाहँदिनन्। कुरा सुनेपछि याङ्जीको घाँटीमा खुसी अड्किन्छ र उनी आमालाई अँगालो हाल्छिन्।

• उदार: बुहारीको पुनर्विवाहलाई सहजै स्वीकार्छिन्।
• मिहिनेती: जागिर र घरको काम दुवै हाँसीखुसी सम्हाल्छिन्।
• दूरदर्शी: याङ्जीलाई जागिरमा लगाएर आत्मनिर्भर बनाउँछिन्।
• संवेदनशील: जन्मदिनमा बुहारी ढिलो आउँदा आँसु झार्छिन्, तर रिस पोख्दिनन्।
• व्यावहारिक: बुढेसकालको सहाराका लागि सँगै बस्ने सर्त राख्छिन्।

कथा सहरमा घट्छ। व्यस्त चोक, चार तले खरानी रङको कार्यालय भवन, कम्प्युटर, पत्रिकाको विज्ञापन, रेस्टुराँमा डिनर, बरन्डामा पार्क गरिएको स्कुटी, बैठक कोठाको टिभी रिमोट, कौसी र कम्पाउन्ड भएको साढे दुईतले घर: यी सबैले सहरी जीवनको चित्र दिन्छन्। घरमा सासू र बुहारी दुवै जागिरे हुनु र घरघर गएर काम खोज्नुको सट्टा कार्यालयमार्फत कामदार पठाइनु पनि सहरकै चलन हो।

कथाको सामाजिक परिवेशमा समाजका केही यथार्थ देखिन्छन्। जवानीमै विधवा भएका महिलाले भोग्ने एक्लोपन र आर्थिक कठिनाइ, ज्यामी काम गर्ने गरिब महिलाको दुःख, छोराहरू विदेश गएपछि एक्लिएका वृद्ध दम्पती र सहरमा बढ्दो घरेलु कामदारको माग कथामा छन्। कथाले महिलाको पुनर्विवाहलाई लाज वा पापका रूपमा होइन, नयाँ जीवनको सुरुवातका रूपमा देखाउँछ।

समय पनि कथाको भाव बोक्छ। पुसको महिनामा घाम दिउँसो मात्र क्षितिजमा देखिन्छ र साँझ नहुँदै रात पर्छ। छोटो दिन र लामो रात याङ्जीको मनको अन्योल जस्तै छन्।

कथाको मुख्य विषयवस्तु विधवा महिलाको नयाँ जीवन र सासू बुहारीबिचको बदलिँदो सम्बन्ध हो। याङ्जी र शन्तमाया दुवैले पति गुमाएपछि एक्लोपन र अभाव भोग्छन्। कामले उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ, र प्रेमले फेरि बाँच्ने बाटो देखाउँछ। आमाको उदारताले सासू र बुहारीको परम्परागत सम्बन्धलाई आमा र छोरीको सम्बन्धमा बदल्छ।

शीर्षक 'आयाम' सार्थक छ, किनभने कथाले सम्बन्धको एउटा नयाँ पक्ष खोल्छ। कमल रहेसम्म याङ्जी बुहारी थिइन्, अब छोरी भइन्। आमाको माया सासूको सीमाभित्र मात्र रहेन, आमाको मायामा फैलियो। याङ्जीको जीवन पनि एक्लो कोठाबाट कार्यालय, प्रेम र नयाँ परिवारसम्म फैलियो।

• पति गुमाएकी महिलाले पनि फेरि सुखी जीवन बाँच्न पाउनुपर्छ।
• शिक्षा र रोजगारीले महिलालाई आत्मविश्वासी र आत्मनिर्भर बनाउँछ।
• सासूले बुहारीलाई छोरी सरह माया गरे परिवार बलियो हुन्छ।
• बुढेसकालमा अभिभावकलाई एक्लै छाड्नु हुँदैन।
• सत्य लुकाउनुभन्दा खुलस्त भन्नु नै सम्बन्धको राम्रो निकास हो।

कथा आत्मकथनात्मक शैलीमा लेखिएको छ, अर्थात् 'म' पात्रले आफ्नै अनुभव सुनाउँछ। त्यसैले पाठकले याङ्जीको डर, खुसी र पीडा नजिकबाट अनुभव गर्छ। पात्र र ठाउँको वर्णन निकै सूक्ष्म छ: सुरजको कोठाको निलो भित्ता, झरनाको चित्र, खरानी रङको पाइन्ट र निलो चेक सर्टदेखि शन्तमायाका हरिया आँखासम्म।

कथामा तुलना गरेर भाव बलियो बनाइएको छ। केही उदाहरण:

• आमाको मुस्कान: "अनुहारमा बाबर पकाउनुहुन्थ्यो। सेतो, फराकिलो, नरम र स्वादिलो बाबर।"
• आमाको शान्त स्वभाव: "पर परसम्म फैलिएको निलो आकाश झैँ सफा र शान्त"
• सुरजका गाला: "भर्खरै अमिलो पसाउन लागेका भोगटे जस्तै पुक्क परेका"
• शन्तमायाको डर: "पात जसरी हल्लिरहेको थियो शन्तमायाको शरीर"
• कमलको मृत्यु: "त्यो आँधिबेहरी र हुरी जस्तो समय"

शन्तमायाको संवाद तामाङ भाषाबाट प्रभावित नेपालीमा छ: 'मोइले', 'गारेको', 'भानेको'। यसले पात्र वास्तविक लाग्छ। सहरी बोलीमा घुलेका अङ्ग्रेजी शब्द पनि छन्: डिनर, स्कुटी, कमिसन, ड्राइभर, मिस। वाक्यहरू प्रायः छोटा र सरल छन्, जसले कथालाई सहज र छिटो पढ्न मिल्ने बनाएका छन्।