तितो बोली सच्चा गुण कथाकार रामविक्रम सिजापतीद्वारा लिखित लोककथा हो। लोककथा भनेको मुखैमुख भन्दै आएको कथा हो, जसमा कुनै एक लेखकको भन्दा पनि समाजकै अनुभव र सिकाइ बोलेको हुन्छ। यस कथामा बोली तितो सुनिए पनि त्यसभित्रको अर्थ मीठो र सत्य हुन सक्छ भन्ने कुरा एक बुहारीको बुद्धिमत्ताबाट देखाइएको छ।
शीर्षकका दुई भाग छन्, र ती एकआपसमा बाझिएका जस्ता देखिन्छन्। तितो बोली भनेको सुन्दा नमीठो लाग्ने कुरा हो। सच्चा गुण भनेको साँचो असल गुण हो। नमीठो लाग्ने कुरा असल गुण कसरी हुन सक्छ? पूरै कथा त्यही प्रश्नको उत्तर हो। बुहारीका जवाफ ससुरालाई तितो लाग्छन्, तर पछि ती नै जवाफ सबैभन्दा सही ठहरिन्छन्। कथा पढ्दा यही कुरा खोज्दै जानुहोस्।
कथाको सार
कुनै एउटा गाउँमा बुढाबुढी थिए। उनीहरूका बलराम नाम गरेको एउटा छोरो थियो। छोरो हुर्की बढेपछि बडो धुमधामसँग बिहे गरिदिए। बुहारीको स्वभाव र बुद्धि कस्तो होला भन्ने कुराको जाँच गर्नलाई एक दिन ससुराले बुहारीलाई बोलाएर बिहेमा भएको खर्च सोधे। बुहारीले दुईतीन माना चामल मात्र खर्च भयो होला भन्ने जबाफ दिएपछि ससुरा रिसाएर बुहारीलाई माइत पुर्याउन हिँडे।
बाटामा एउटा मुर्दा भेटेपछि बुहारी चाहिँ अगाडि गई र मुर्दा ल्याउनेसँग यो लास एउटा मात्र हो कि सयओटा भनेर सोधी। ससुरालाई बुहारी पागल लाग्यो। केही पर पुगेपछि अनाज काटेको देखेर यो अन्न गएको सालको हो कि यही सालको भनेर ससुरालाई सोधिन्, तर ससुरा दिक्क मानेर केही नबोली हिँडे। बुहारी पशुपन्छीको भाषाको पनि भाव बोध गर्थिन्। यसले गर्दा ससुराले माइत पुर्याउन जाँदा बाटामा स्याल र कागको भाषा बुझेर धेरै धन जम्मा पार्न सफल भइन्। यसले गर्दा ससुरा निकै खुसी भए। यस्ती बाठी बुहारीलाई मूर्ख सम्झेकामा ससुरालाई पश्चात्ताप भयो। बुहारीलाई माइत पुर्याउने विचार छोडेर दुवै जना घरतर्फ फर्के।
ससुराको कौतुहल मेटिएको थिएन। उनले तिमी किन मुर्दाको छेउमा बसिराखेकी भन्ने प्रश्नको जबाफमा बुहारीले सारा कुरा बताइदिइन्। उनले स्यालको कुराबाट पाएको औँठी ससुरालाई दिएपछि भने ससुरालाई विश्वास लाग्न थाल्यो। एउटा मुर्दालाई देखेर किन एउटा हो कि सयओटा हो भनेर सोधेकी भन्ने प्रश्नको जबाफमा बुहारीले जसले मानिसको उपकार, भलाइ र दान गर्छ त्यसलाई मरेपछि सय मुर्दा भनिन्छ। जसले कसैलाई उपकार, भलाइ र दान आदि गरेको छैन त्यसलाई एक मुर्दा भनिन्छ भन्ने जबाफ दिइन्। त्यस्तै अनाज यो सालको हो कि गएको सालको हो भन्ने प्रश्नको जबाफ पनि ससुरालाई उचित लाग्यो। विवाहमा दुईतीन माना मात्र खर्च भएको भन्ने जबाफमा श्रद्धा, प्रेम र दयाको भावले गरिएको खर्च नै वास्तविक खर्च हो। यसरी गरिएको वास्तविक खर्चले मात्रै प्रतिफल दिन्छ। यसैले फल दिने खालको खर्च तपाईंको त्यही दुईतीन माना चामल मात्रै हो। बुहारीको यो भनाइबाट प्रभावित भएर बुहारी त धेरै बुद्धिमती र गुणवती रहिछन् भन्ने ठानी ससुराले घरको सबै जिम्मा बुहारीलाई लगाए।
कथाको घटनाक्रम, पाँच बुँदामा
| क्रम | घटना |
|---|---|
| क | बुहारीको स्वभाव र बुद्धि जाँच्न ससुराले तिम्रो विवाहमा कति खर्च भयो होला भनी प्रश्न गर्नु |
| ख | बुहारीको जबाफबाट ससुरालाई रिस उठ्नु र तत्कालै बुहारीलाई माइत पुर्याउन लैजानु |
| ग | बाटामा बुहारीले सोधेका तिता कुरा र व्यवहारले ससुरालाई दिक्क बनाउनु |
| घ | स्याल र कागको बोलीको भाव बुझेर बुहारीले प्रशस्तै धन पाएपछि भने ससुरालाई बुहारी बुद्धिमान र गुणवान् लाग्नु |
| ङ | बुहारीले भनेका कुराको वास्तविक अर्थ बुझेपछि ससुराले घरको सबै जिम्मा बुहारीलाई दिनु |
बुहारीले तिनओटा कुरा भनिन् र तिनै ससुरालाई तितो लाग्यो। तर तिनैको अर्थ खुल्दा तिनै सबैभन्दा गहिरो कुरा निस्किए। तालिका हेर्नुहोस्, र ध्यान दिनुहोस्, तिनैको आशय एउटै छ: कुनै कुराको मूल्य त्यसको सङ्ख्या वा आकारले होइन, त्यसभित्रको भावले तय हुन्छ।
| बुहारीले भनेको | ससुराले बुझेको | वास्तविक अर्थ |
|---|---|---|
| बिहेमा दुईतीन माना चामल मात्र खर्च भयो | यसले घरको खर्चको मोल जान्दिन | श्रद्धा, प्रेम र दयाले गरिएको खर्च मात्र वास्तविक खर्च हो, देखाउनका लागि गरिएको होइन |
| यो लास एउटा हो कि सयओटा? | यो पागल भई | अरूको उपकार गर्नेको मृत्युमा सय जनाले शोक गर्छन्, नगर्नेको एक्लै |
| यो अन्न गएको सालको हो कि यही सालको? | अनावश्यक प्रश्न | अन्न पहिले नै जोगाएर राखिएको हो कि अहिले मात्र काटिएको, त्यसले घरको व्यवस्थापन देखाउँछ |
भाव विस्तार नमुना
तितो बोली सच्चा गुण शीर्षकको लोककथाको यस अंशमा ससुराले बुहारीको स्वभाव र बुद्धि कस्तो होला भन्ने कुराको जाँच गर्न खोजेका छन्। श्रद्धा, प्रेम र दया मानवीय भावनासँग जोडिएका विषय हुन्। निस्वार्थ रूपमा गरिएका श्रद्धा, प्रेम र दया मानिसका ठुला सम्पत्ति हुन्। यिनलाई स्वतः स्फूर्त भावले गरिएको वास्तविक खर्चले मात्रै प्रतिफल दिन्छ। फल दिने खालको खर्च मेरो विवाहमा भएको त्यही दुईतीन माना चामल मात्रै हो भनेर बुहारी आफ्ना ससुराको प्रश्नको जबाफ दिएकी छिन्।
यसबाट हामीले पनि के कुरा बुझ्न सक्छौँ भने फजुल खर्च गरेर केही काम छैन। हामीले गरेको खर्चले निश्चित प्रतिफल दिनुपर्छ। प्रतिफल नदिने खर्च खर्च नै होइन, अनावश्यक नोक्सानी मात्रै हो। हामीले गरेको खर्च श्रद्धा, प्रेम र दयाको भावले भरिएको हुनुपर्छ। अरूलाई देखाउनका लागि नभई आवश्यकता पूरा गर्न मात्र खर्च गर्नुपर्छ। तसर्थ हामीले गर्ने खर्च श्रद्धा, प्रेम र दयाको भावमा केन्द्रित हुनुपर्छ। वास्तविक खर्च प्रतिफलमुखी हुन्छ। अनावश्यक खर्चले मानिसको जीवनशैली भद्दा बनाउनुका साथै समाजलाई अस्तव्यस्त बनाउँछ भन्ने कुरा माथिको कथांशले प्रस्ट पारेको छ।
यो कथा बुहारी बाठी थिइन् भन्ने मात्र होइन। ध्यान दिनुहोस्, ससुरा खराब मान्छे थिएनन्। उनी बुहारीको बुद्धि जाँच्न चाहन्थे, तर आफूले नबुझेको जवाफ आउनेबित्तिकै त्यसलाई मूर्खता ठाने। कथाले सोधेको असली प्रश्न यही हो: आफूले नबुझेको कुरा सुन्दा हामी के गर्छौँ? तुरुन्तै गलत भन्छौँ, कि अर्थ खोज्छौँ? ससुराले पहिले पहिलो बाटो रोजे, र पछि पश्चात्ताप गरे। त्यही पश्चात्ताप नै कथाको सिकाइ हो।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।