वसन्त

एक वर्षमा छ ऋतु हुन्छन्: वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमन्त र शिशिर। यीमध्ये वसन्तलाई मात्र ऋतुराज अर्थात् ऋतुहरूको राजा भनिन्छ। किन? किनभने यसै बेला जाडो सकिन्छ, रुखमा नयाँ पालुवा पलाउँछ, फूल फुल्छन् र चराचुरुङ्गी गीत गाउन थाल्छन्। कविले यही कुरालाई कवितामा उतारेका छन्।

ऋ तु हुन् अ रू पाँ चो टा। गन्नुहोस्, आठ अक्षर। अनि व सन्त ऋ तु राज हो। फेरि आठ। यसरी हरेक पाउ गनेर हेर्नुहोस्, सधैँ आठ आउँछ। पाठ १ मा सवाई छन्द सिकिएको थियो, त्यहाँ पनि अक्षर कानले नै गनिन्थ्यो। छन्द भनेको कवितालाई गीतजस्तो बनाउने भित्री ताल हो।

वसन्त कविताको प्रस्तुत अंशमा वसन्त ऋतुमा फुलेका फूल विभिन्न प्रकृति, स्वरूप, आकार र प्रकारका भए पनि ती प्रत्येकमा सौन्दर्यको ज्योति एउटै भएको बताइएको छ। फूलको सौन्दर्य तथा तिनको स्वरूपको वर्णन गर्दै वसन्तको महिमा गाइएको छ।

शिशिर ऋतुको विदाइ गरेर प्रकृतिले वसन्त ऋतुलाई स्वागत गर्दछ। नयाँ पालुवा र थरीथरीका फूलले प्रकृतिलाई शोभायमान बनाउँछ। प्रकृतिमा जातजातका, रङ्गरङ्गका फूल फुल्छन्। तिनीहरूको रूप, रेखा, रङ्ग फरक फरक हुन्छ। तिनीहरूले प्रकृतिलाई सजाएका हुन्छन्। हरेक फूलको रूप, रेखा, रङ्ग, बासना फरक भए पनि सौन्दर्यको ज्योति भने एकै हुन्छ। फूलमा अनेकतामा एकताको आभास हुन्छ। अनेकताभित्रको एकता नै फूलको विशेषता हो। फूलमा बाहिरी रूप, रेखा, रङ्गभन्दा बढी भित्री सौन्दर्य वा ज्योति रहेको हुन्छ।

अतः प्रत्येक पुष्पको रूप, रङ्ग, रेखा फरक भए पनि त्यसको भित्री सौन्दर्य र ज्योति भने एकै हुन्छ। फूलको बाहिरी रूप, रेखा, रङ र आन्तरिक सौन्दर्यको तालमेलले अनेकताभित्र एकताको भावलाई प्रस्ट पारेको हुन्छ भन्ने भाव प्रस्तुत कवितांशले दिएको छ।

छन्दको नियम पढेर मात्र लय आउँदैन। आफ्नो नेपाली किताब खोलेर पूरै कविता ठुलो स्वरले, आठ आठ अक्षरमा रोकिँदै तिन पटक पढ्नुहोस्। पहिलो पटक अड्किन्छ, दोस्रो पटक मिल्न थाल्छ, तेस्रो पटक आफैँ बग्छ। कविता मनमा नभई कानमा बस्छ, र यही कारण छन्द बनेको हो।