पाठ · मेरो देश

मेरो देश

नेपालीविषय
१४ minअनुमानित समय
निःशुल्कखुला पाठ
परिचय

मेरो देश कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा रचिएको देशभक्तिपूर्ण कविता हो। यसमा कविले नेपालको भौगोलिक तथा प्राकृतिक विविधताको माध्यमबाट नेपाललाई सुन्दर राष्ट्रका रूपमा चिनाएका छन्। त्यसमाथि उनले यही देशलाई ज्ञानभूमि र कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा समेत उभ्याएका छन्। कविता अनुभूतिप्रधान साहित्यिक विधा हो, त्यसैले यो पाठ पढ्दा अर्थ खोज्नुभन्दा पहिले लय पक्रनुहोस्।

कविताका पङ्क्ति

शङ्करले बास चुने पहिलो सृष्टि खोली
चेतनाको पहिलो ज्योति छर्थे वेद बोली
ज्ञानभूमि जनकको बुद्ध बोल्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।

. . . . .

जात मेरो नेपाली हो जहाँ गए पनि
नाम मेरो नेपाली हो जसले भने पनि
कर्मवीर नेपालीको कर्म चिन्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।

. . . . .

पहाड र तराईले प्रीति रच्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।

यहाँ राखिएका पङ्क्ति शिक्षक निर्देशिकाले उद्धृत गरेका पङ्क्ति हुन्। पूरै कविता आफ्नो पाठ्यपुस्तकको पाठ १ मा पढ्नुहोस् र तिनै पङ्क्तिसँग मिलाएर हेर्नुहोस्।

पहिले यो देख्नुहोस्

माथिका तिनै अंशको अन्तिम हरफ उही छ। एउटै हरफ पटकपटक फर्केर आउनुलाई टेक वा ध्रुवपद भनिन्छ। गीतमा यसलाई हामी सबैले चिन्छौँ। कविले जुन कुरा पाठकको मनमा गाडिदिन चाहन्छन्, त्यही हरफ दोहोर्‍याउँछन्। त्यसैले यो कविताको सार खोज्नुपर्दा टाढा जानै पर्दैन, कविले आफैँ पटकपटक भनेका छन्: हिउँचुलीमा घामको पहिलो झुल्का ठोकिने त्यही देश नै मेरो देश हो।

कविताको संरचना: सवाई छन्द

यो कविता सवाई छन्द मा लेखिएको छ। सवाई लोकलयकै एक भेद हो, अर्थात् यो पढ्नका लागि मात्र होइन, गाउनका लागि बनेको हो। सवाई छन्दमा एउटा पाउमा १३, १४ वा १५ अक्षरसम्म हुन सक्छन्। यस कवितामा १४ अक्षर छन्, र वाचन गर्दा ४ + ४ + ४ + २ मा विश्राम लिनुपर्छ।

कुरायस कवितामायसले के गर्छ
छन्दसवाईकवितालाई गाउन मिल्ने बनाउँछ
एक पाउमा अक्षर१४हरेक हरफ उही लम्बाइको हुन्छ
विश्राम (यति)४ + ४ + ४ + २कहाँ सास फेर्ने भन्ने तय गर्छ
अन्त्यानुप्रासखोली, बोली / पनि, पनि / देश, देशहरफका अन्तिम शब्द मिल्दा लय बस्छ
यहाँ अलमल हुन्छ

अक्षर गन्दा शब्दका अक्षर होइन, उच्चारणका अक्षर गनिन्छ। जस्तै कर्मवीर लेख्दा चार अक्षर देखिए पनि बोल्दा कर्.म.वीर गरी तिनओटा मात्र सुनिन्छन्, र बुद्ध बोल्दा बुद्.ध गरी दुई। त्यसैले गन्नुअघि हरफ चर्को स्वरमा बोल्नुहोस्, अनि जति पटक मुख खुल्छ त्यति गन्नुहोस्। मनमनै पढेर अक्षर गन्न खोज्दा सधैँ गल्ती हुन्छ।

मूलभाव

मेरो देश पाठ कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा लिखित राष्ट्रप्रेमको भावनाले ओतप्रोत भएको कविता हो। यस कवितामा कविले नेपालको भौगोलिक र प्राकृतिक विविधताको माध्यमबाट नेपाललाई सुन्दर राष्ट्रका रूपमा चिनाएका छन्। त्यस्तै कविले यस कवितामा नेपाललाई ज्ञानभूमि र कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा समेत चिनाएका छन्।

कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा रहेको यो देश पौराणिक भूमि हो। यहाँ शङ्करले पहिलो सृष्टि खोलेका र वेद बोलीले चेतनाको पहिलो ज्योति छरेका छन्। बुद्ध र जनकजस्ता महामानवको ज्ञानभूमि तथा शान्तिभूमिका रूपमा नेपाललाई कविले चिनाएका छन्। नेपालीहरूको जात र नाम नेपाली नै भएको कुरा उल्लेख गर्दै कविले नेपाललाई हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पर्ने पहिलो राष्ट्रका रूपमा वर्णन गरेका छन्। लेकबेँसी, पहाड, तराई विविध भौगोलिक अवस्था भएको यस मुलुकमा विविधताभित्र एकतामा रमाउँदै प्रीति गाँसेर बसेको कुरा कविले कवितामा उल्लेख गरेका छन्। यहाँका ढुङ्गामाटो, नदीनाला सबै बोल्ने गर्छन् भन्दै कविले इन्द्रधनुजस्तै राम्रो घामछायाको सुन्दर देशका रूपमा नेपाललाई चिनाउनु नै मेरो देश कविताको मूलभाव हो।

समग्रमा नेपाल प्राकृतिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक तथा ऐतिहासिक महत्त्वले भरिपूर्ण स्वतन्त्र मुलुक हो। यिनै महत्त्वका वस्तुले हामीलाई नेपाली र हाम्रो यस पवित्र देशलाई नेपाल भनेर विश्वमा चिनाएका छन् भन्ने आशयलाई कविले कवितामार्फत व्यक्त गरेका छन्।

मुख्य विषयवस्तुका बुँदा

  • मेरो देश शीर्षकको कविता कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा लिखित कविता हो।
  • यो राष्ट्रप्रेमको भावनाले ओतप्रोत कविता हो।
  • कविले नेपालको भौगोलिक र प्राकृतिक विविधताको माध्यमबाट नेपाललाई सुन्दर राष्ट्रका रूपमा चिनाएका छन्।
  • कविले नेपाललाई ज्ञानभूमि र कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा समेत चिनाएका छन्।
  • पौराणिक भूमिका रूपमा रहेको यस देशमा शङ्करले पहिलो सृष्टि खोलेका र वेद बोलीले चेतनाको पहिलो ज्योति छरेका, बुद्ध र जनकजस्ता महामानवको ज्ञानभूमि तथा शान्तिभूमिका रूपमा रहेको।
  • नेपालीहरूको जात र नाम नेपाली नै भएको।
  • कविले नेपाललाई हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पर्ने पहिलो राष्ट्रका रूपमा वर्णन गरेका।
  • लेकबेँसी, पहाड, तराई भौगोलिक विविधता भएको यस देशमा सबै एकआपसमा प्रीति गाँसेर बसेको कुरा कविले उल्लेख गरेका।
  • यहाँका ढुङ्गामाटो, नदीनाला सबै बोल्ने गर्छन् भन्दै कविले इन्द्रधनुजस्तै राम्रो घामछायाको सुन्दर देश नेपाल नै मेरो देश हो भन्ने कुरा उल्लेख गरेका।
  • यिनै महत्त्वका वस्तुले हामीलाई नेपाली र हाम्रो यस पवित्र देशलाई नेपाल भनेर विश्वमा चिनिन सफल भएका।

व्याख्या नमुना

दिइएका पङ्क्तिको व्याख्या गर्नुहोस्

पहाड र तराईले प्रीति रच्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।

मेरो देश कविताको प्रस्तुत अंशमा देशको महिमा गाइएको छ। प्राकृतिक सुन्दरता र भौगोलिक विविधतालाई मुख्य विषय बनाएको यस अंशमा विश्वसामु नेपालीलाई चिनाउने आधार नै यहाँको अनुपम सौन्दर्य हो भनिएको छ। नेपाल हिमाल, पहाड, तराई मिलेर बनेको भौगोलिक विविधताको देश हो। हिमाल, पहाड, तराईमा आफ्नै किसिमका पहिचान छन्। रहनसहन, चालचलन, वेशभूषा फरक छन्। हावापानी फरक छ। आआफ्नै मौलिक संस्कार छन्। यहाँ एकले अर्काको धर्म, संस्कृति, चाडपर्व आदिको सम्मान गर्ने लचिलो परम्परा छ। यहाँ पहाडदेखि तराईसम्म पिरती गाँसिएको छ। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथालगायत थुप्रै हिमशृङ्खला यहीँ विराजमान् छन्। सूर्यको पहिलो झुल्का नै हाम्रै हिउँचुलीमा ठोकिन्छ।

प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम भण्डार मेरो देश स्वर्गको टुक्रासमान छ। पहाडदेखि तराईसम्म माया, प्रेम रचिएको देश नेपाल घामको पहिलो झुल्कालाई स्पर्श गर्न सफल भएको छ। त्यसैले मेरो देशप्रति म गर्व गर्न सक्छु भन्ने भाव प्रस्तुत कवितांशमा व्यक्त गरिएको छ।

व्याख्या लेख्ने तरिका

व्याख्या भनेको पङ्क्तिलाई अर्को शब्दमा दोहोर्‍याउनु होइन। माथिको नमुना ध्यान दिएर हेर्नुहोस्, यसले तिन काम गर्छ र त्यही क्रममा गर्छ। पहिलो, कुन कविताको कुन प्रसङ्ग हो भन्ने बताउँछ। दोस्रो, पङ्क्तिमा भएका कुरालाई फुकाएर विस्तार गर्छ, जस्तै पहाड र तराई भन्ने दुई शब्दबाट रहनसहन, वेशभूषा, हावापानीसम्म पुग्छ। तेस्रो, अन्त्यमा कविको भाव के हो भनेर टुङ्ग्याउँछ। यी तिन चरण नछुटाउनुहोस्, अङ्क यहीँ छ।

शब्दार्थ

शब्दअर्थ
वेदहिन्दु धर्मको ग्रन्थ, आध्यात्मिक ज्ञान आदिका मूल स्रोत मानिएको ग्रन्थ
झुल्काज्योति, प्रकाश
धर्तीपृथ्वी
उँभोमाथितिर
उँधोतलतिर
ठिक्कघटीबढी नभएको
जनकतत्कालीन मिथिला राज्यका नरेश
जोडी बनाएर सम्झनुहोस्

उँभोउँधो सँगै सिक्नुहोस्, छुट्टाछुट्टै होइन। एउटा माथितिर हो, अर्को तलतिर। यी दुई उल्टो अर्थ दिने शब्द हुन्, र उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी शब्द भनिन्छ। एउटा सम्झिनुभयो भने अर्को आफैँ आउँछ, र जोडी बनाएर सिकेको शब्द एक्लै सिकेको भन्दा धेरै बेर टिक्छ।

पर्यायवाची शब्द

उही अर्थ दिने फरक फरक शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ। यस पाठमा आएका मुख्य पर्यायवाची:

शब्दपर्यायवाची
पहिलोप्रथम
कर्मकाम
बासघर
धर्तीपृथ्वी
प्रीतिमाया
देशमुलुक
हावासमीर, पवन
आँखानयन, चक्षु
आमाजननी, माता
नयाँनवीन, नूतन
पर्यायवाची भनेको ठ्याक्कै उही होइन

पर्यायवाची शब्द अर्थमा मिल्छन्, तर हरेक ठाउँमा साट्न मिल्दैन। आमाजननी को अर्थ एउटै हो, तर घरमा आमालाई बोलाउँदा कसैले जननी भन्दैन। त्यसैगरी कवितामा प्रीति ले जुन मीठो भाव दिन्छ, त्यही ठाउँमा माया राख्दा अर्थ त मिल्छ, तर लय बिग्रन्छ। पर्यायवाची सिक्नुको अर्थ सूची कण्ठ पार्नु होइन, कुन ठाउँमा कुन शब्द सुहाउँछ भन्ने छान्न सिक्नु हो।

उच्चारण

कविता गाउने भएकाले उच्चारण मिलाउनु जरुरी हुन्छ। तल शब्द कसरी लेखिन्छ र बोल्दा कति अक्षरमा सुनिन्छ भन्ने देखाइएको छ।

शब्दबोल्दाअक्षर
कर्मवीरकर् . म . बिर्
बुद्धबुद् . ध
हिउँचुलीहि . उँ . चु . लि
पशुपन्छीप . सु . पन् . छि
लेखाइ र बोलाइ किन फरक छ

माथिको तालिका ध्यान दिएर हेर्नुभयो भने कर्मवीर लाई कर्.म.बिर् लेखिएको छ, वीर होइन बिर्। पशुपन्छी लाई प.सु.पन्.छि लेखिएको छ। यो लेखाइको गल्ती होइन। नेपालीमा धेरै शब्द दीर्घ ईकारसहित लेखिन्छन् तर बोल्दा ह्रस्व सुनिन्छन्। त्यसैले लेखाइउच्चारण दुई फरक कुरा हुन्। छन्दमा अक्षर गन्दा लेखाइ होइन, उच्चारण गनिन्छ, र यही कुरा नबुझ्दा अक्षरको गणना बिग्रन्छ।

भाषिक संरचना: नाम

कुनै व्यक्ति, वस्तु, स्थान वा भावको नाम जनाउने शब्दलाई नाम भनिन्छ। नामका पाँच प्रकार हुन्छन्।

प्रकारके जनाउँछपाठबाट उदाहरण
व्यक्तिवाचककुनै खास व्यक्ति, स्थान वा वस्तुको आफ्नै नामशङ्कर, बुद्ध, जनक, नेपाल
जातिवाचकपूरै जातिलाई जनाउने साझा नामदेश, पहाड, नदी, हिमाल
समूहवाचकधेरैको समूहलाई एउटै नामले जनाउनेहिमशृङ्खला, भिड, कक्षा
द्रव्यवाचकनापिने वा तौलिने पदार्थमाटो, पानी, हिउँ
भाववाचकछुन नमिल्ने, अनुभव मात्र गरिने भावप्रीति, चेतना, ज्ञान, सुन्दरता
छुट्याउने सजिलो तरिका

अलमल भयो भने आफैँलाई सोध्नुहोस्: यो छुन मिल्छ? माटो, पानी, हिउँ छुन मिल्छ, त्यसैले ती द्रव्यवाचक। प्रीति, चेतना, ज्ञान छुन मिल्दैन, अनुभव मात्र गर्न सकिन्छ, त्यसैले ती भाववाचक। अनि सोध्नुहोस्: यो नाम एउटैको हो कि सबैको? बुद्ध एउटै व्यक्तिको नाम हो, त्यसैले व्यक्तिवाचक। पहाड सबै पहाडको साझा नाम हो, त्यसैले जातिवाचक। यी दुई प्रश्नले पाँचमध्ये चार छुट्टिन्छन्।

भाषिक संरचना: सर्वनाम

नामको सट्टामा प्रयोग हुने शब्दलाई सर्वनाम भनिन्छ। यसका पनि पाँच प्रकार हुन्छन्।

प्रकारउदाहरणवाक्यमा
पुरुषवाचकम, हामी, तिमी, ऊ, उहाँगुरुआमा नेपाली पढाउनुहुन्छ। उहाँले नेपाली पढाएको सजिलै बुझिन्छ।
प्रश्नवाचकको, के, कुन, कहाँसृष्टिको पहिलो बास चुन्ने को हुन्?
दर्शकवाचकयो, त्यो, यी, तीयो देश कर्मवीरहरूको कर्मभूमि हो।
सम्बन्धवाचकजो, जुन, जे, जसलेनाम मेरो नेपाली हो जसले भने पनि।
निजवाचकआफू, आफैँ, आफ्नोहिमाल, पहाड, तराईमा आफ्नै किसिमका पहिचान छन्।
परीक्षामा यहाँ गल्ती हुन्छ

सर्वनामको काम नामलाई दोहोर्‍याउनबाट जोगाउनु हो। पासाङ गृहकार्य गर्छ। पासाङ सहयोगी पनि छ। यसो भन्दा पासाङ दुई पटक आयो। दोस्रो वाक्यमा पासाङको सट्टा राख्नुहोस्: पासाङ गृहकार्य गर्छ। सहयोगी पनि छ। अब सुन्दा राम्रो सुनियो। त्यसैले कुनै शब्द सर्वनाम हो कि होइन जाँच्न त्यसको ठाउँमा नाम राखेर हेर्नुहोस्। अर्थ उही रह्यो भने त्यो सर्वनाम हो।

वर्णविन्यास: ह्रस्व इकार

नेपालीमा ह्रस्व इकार (छोटो ि) र दीर्घ ईकार (लामो ी) फरक हुन्छन्। कुन शब्दमा कुन लेख्ने भन्ने थाहा नभए हिज्जे बिग्रन्छ।

गलतसही
वीमानविमान
महीमामहिमा
एउटै नियमले पुग्दैन

यहाँ सजिलो नियम खोज्नुभयो भने अल्झिनुहुनेछ, किनभने त्यस्तो नियम छैन। यही पाठभित्रै ज्योति मा ह्रस्व इकार छ भने प्रीति मा दीर्घ ईकार। दुवै मिल्दाजुल्दा सुनिन्छन् तर हिज्जे फरक छ। त्यसैले यी शब्द नियमले होइन, देखेर र लेखेर सिकिन्छन्। नयाँ शब्द भेटिँदा टिपोट गर्नुहोस् र आफ्नै वाक्यमा एक पटक लेख्नुहोस्, त्यति गर्दा हिज्जे मनमा बस्छ।

भाषिक प्रकार्य: विनम्रता

कुरा गर्दा नम्र बोली प्रयोग गर्नु, उचित शब्द छान्नु र अर्कोको भावनाको ख्याल गर्नुलाई विनम्रता भनिन्छ। तलको संवादमा छोरीले आमा र बुबाप्रति कसरी विनम्रता देखाएकी छन्, ध्यान दिनुहोस्।

कोभनाइ
आमात्यही त, हेर न बहिनीलाई पनि चाहिने छ, कपडा त, मसँग धेरै पैसा पनि छैन।
छोरीआमा! भइहाल्यो नि त, यसपाली मलाई कपडा चाहिँदैन, बहिनीलाई मात्र किन्दिनुस् न। म पोहोर सालकै लगाउँला।
आमातिमी कति ज्ञानी छ्यौ छोरी, आफ्ना आवश्यकता कहिल्यै देखाउँदिनौ।
छोरीबुबा अफिसबाट आउनुभयो। चिया बनाएर दिन्छु आमा। हजुर बस्दै गर्नुहोस् है।
विनम्रता कहाँबाट आयो

छोरीले एक पटक पनि मलाई चाहिँदैन भन्दै झर्को गरेकी छैनन्। ध्यान दिनुहोस्, विनम्रता तिन ठाउँबाट आएको छ। पहिलो, शब्द छनोट: किन्दिनुस्, गर्नुहोस्, हजुर। दोस्रो, न, है, नि जस्ता साना शब्द, जसले आदेशलाई अनुरोध बनाइदिन्छन्। किन्नुस् भन्दा किन्दिनुस् न धेरै नरम सुनिन्छ। तेस्रो, आफ्नो आवश्यकता पछि राखेर अर्कोको आवश्यकता अगाडि राख्नु। लेख्दा यी तिनै कुरा प्रयोग गर्नुभयो भने विनम्रता आफैँ देखिन्छ।

क्रियाकलाप १

लयबद्ध वाचन

विधिकवितालाई गति, यति, लय र हाउभावसहित वाचन गर्नुहोस्। पहिले समूहमा, अनि जोडीमा, अनि एक्लै। सवाई छन्दलाई फरक फरक लयमा गाउन सकिन्छ, त्यसैले एउटै श्लोक दुई फरक लयमा गाएर हेर्नुहोस्।
ध्यान दिनुपर्ने४ + ४ + ४ + २ मा विश्राम लिनुहोस्। विश्राम नलिई एकै सासमा पढ्नुभयो भने छन्द हराउँछ र कविता गद्यजस्तै सुनिन्छ।
क्रियाकलाप २

कविता पुरण

विधिछुटेका शब्द भरी कविता पूरा गर्नुहोस्। सबै शब्द तलको सूचीमा छन्, तर लय मिलाएर मात्र सही ठाउँ भेटिन्छ।
शङ्करले बास चुने पहिलो .......... खोली
चेतनाको पहिलो .......... छर्थे वेद बोली
.......... जनकको बुद्ध बोल्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो .......... पहिलो मेरो देश।
शब्द सूचीज्योति, झुल्का, सृष्टि, ज्ञानभूमि
क्रियाकलाप ३

गद्यमा रूपान्तरण

विधिकवितात्मक वाक्यलाई सामान्य वाक्यमा बदल्नुहोस्। बदल्दा पदक्रम मिलाउनुपर्छ, अर्थात् कर्ता, कर्म, क्रियाको क्रम मिलाउनुपर्छ।
कवितात्मक वाक्यसामान्य वाक्य
जात मेरो नेपाली हो जहाँ गए पनि।म जहाँ गए पनि मेरो जात नेपाली हो।
नाम मेरो नेपाली हो जसले भने पनि।मलाई जसले जे भने पनि मेरो नाम नेपाली हो।
कर्मवीर नेपालीको कर्म चिन्ने देश।-
पहाड र तराईले प्रीति रच्ने देश।-
किन पदक्रम मिलाउनुपर्छकवितामा लय मिलाउन शब्द उल्टोपाल्टो राखिन्छ। गद्यमा लय चाहिँदैन, अर्थ प्रस्ट हुनुपर्छ। त्यसैले पहिले कर्ता खोज्नुहोस्, अनि क्रिया, अनि बाँकी शब्द बिचमा राख्नुहोस्।
उदाहरणसहित नमुना

एक विद्यार्थीले सिर्जना खण्डको काम गर्दा पहिले आफ्नै गाउँमाथि कविता लेख्न खोजिन्, तर दुई हरफपछि अड्किइन्। अनि उनले मेरो देश कवितालाई फेरि हेरिन् र एउटा कुरा भेट्टाइन्: हरेक अंशको अन्तिम हरफ उही छ। त्यसैले उनले पहिले अन्तिम हरफ लेखिन्, अनि त्यसै हरफमा मिल्ने गरी माथिका हरफ बनाइन्। यसरी लेख्दा कविता सजिलै बन्यो।

नमुना रचना

मेरो विद्यालय

घरदेखि पारिपट्टि घाम लाग्ने ठाउँ
हिँड साथी झोला बोकी विद्यालय जाऊँ
सुविधा छ खानेपानी सफा शौचालय
राम्रा गुरु गुरुआमा मेरो विद्यालय।
अवसर यही हो है ज्ञान सिप सिक्ने
अक्षरले पाना भरी मौलिकता पोख्ने
कविताका हरफमा मिलाउँछौँ लय
संसारमै राम्रो लाग्छ मेरो विद्यालय।
यसबाट के सिक्नेदुवै अंशको अन्तिम हरफमा मेरो विद्यालय छ, ठीक मेरो देश कवितामा जस्तै। पहिलो हरफ ठाउँ र दोस्रो जाऊँ मिलेको छ, तेस्रो शौचालय र चौथो विद्यालय मिलेको छ। यही तरिका आफ्नो कवितामा प्रयोग गर्नुहोस्।
अब तपाईंको पालो

आफ्नै कविता लेख्नुहोस्

कार्यमेरो फूलबारी वा मेरो गाउँ शीर्षकमा चार हरफको एउटा अंश लेख्नुहोस्। पहिले अन्तिम हरफ तय गर्नुहोस्, अनि माथिका हरफ त्यसैसँग मिलाउनुहोस्।
हरफतपाईंको पङ्क्तिअन्त्यको मिल्ने शब्द
--
--
--
४ (टेक)--
जाँच्नुहोस्लेखिसकेपछि चर्को स्वरमा गाएर हेर्नुहोस्। कतै अड्कियो भने त्यहाँ अक्षर बढी वा कम भएको हो। गाउँदा अड्किएन भने लय मिलेको हो।
परियोजना कार्य

आफ्नो समुदायको लोकलय खोज्नुहोस्

कार्यआफ्नो समुदायमा प्रचलित कुनै गीत वा कविता खोजेर ल्याउनुहोस्। घरका ठुला मान्छे वा छिमेकीसँग सोध्नुहोस्, र सकेसम्म उहाँहरूकै स्वरमा एक पटक सुन्नुहोस्।
कक्षामात्यो गीत कक्षामा वाचन गर्नुहोस् र यी कुरा बताउनुहोस्: यो कहाँबाट पाउनुभयो, कस्तो अवसरमा गाइन्छ, र यसको अन्तिम हरफ दोहोरिन्छ कि दोहोरिँदैन।
किन यो काम गर्नेसवाई लोकलयकै एक भेद हो। आफ्नो गाउँको गीत खोज्दा थाहा हुन्छ, छन्द भनेको पुस्तकभित्रको नियम मात्र होइन, मान्छेले गाउँदै आएको लय हो।

मेरो देश कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा रचित, राष्ट्रप्रेमको भावनाले ओतप्रोत कविता हो।

यो कविता सवाई छन्दमा लेखिएको छ। एक पाउमा १४ अक्षर हुन्छन् र वाचन गर्दा ४ + ४ + ४ + २ मा विश्राम लिनुपर्छ।

हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश भन्ने हरफ पटकपटक फर्केर आउँछ। यसरी दोहोरिने हरफलाई टेक भनिन्छ, र त्यही हरफमा कविताको सार लुकेको हुन्छ।

कविले नेपाललाई सुन्दर राष्ट्र मात्र होइन, ज्ञानभूमि र कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा समेत चिनाएका छन्।

शङ्करले पहिलो सृष्टि खोलेका, वेद बोलीले चेतनाको पहिलो ज्योति छरेका, र बुद्ध तथा जनक यही भूमिका महामानव हुन्।

छन्दमा अक्षर गन्दा लेखाइ होइन उच्चारण गनिन्छ। कर्मवीर लेख्दा चार देखिए पनि बोल्दा कर् . म . बिर् गरी तिन अक्षर मात्र सुनिन्छन्।

पर्यायवाची शब्द: पहिलो र प्रथम, कर्म र काम, बास र घर, धर्ती र पृथ्वी, प्रीति र माया, देश र मुलुक।

नामका पाँच प्रकार हुन्छन्: व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, समूहवाचक, द्रव्यवाचक र भाववाचक।

सर्वनामका पाँच प्रकार हुन्छन्: पुरुषवाचक, प्रश्नवाचक, दर्शकवाचक, सम्बन्धवाचक र निजवाचक। सर्वनामको काम नामलाई दोहोरिनबाट जोगाउनु हो।

१०

व्याख्या लेख्दा तिन चरण नछुटाउनुहोस्: कुन कविताको कुन प्रसङ्ग हो भन्ने, पङ्क्तिको विस्तार, अनि अन्त्यमा कविको भाव।

सृष्टिको पहिलो बास चुन्ने को हुन्?
सृष्टिको पहिलो बास चुन्ने शङ्कर हुन्। कविले यस देशलाई पौराणिक भूमिका रूपमा चिनाउँदै शङ्करले यहीँ पहिलो सृष्टि खोलेका थिए भनी उल्लेख गरेका छन्।
चेतनाको पहिलो ज्योति केले छर्थे?
चेतनाको पहिलो ज्योति वेदबोलीले छर्थे। अर्थात् मानिसमा ज्ञान र चेतनाको पहिलो उज्यालो यही भूमिमा वेदको वाणीबाट फैलिएको थियो भन्ने कविको भनाइ हो।
नेपाललाई कसले ज्ञानभूमि बनाए?
नेपाललाई बुद्धले ज्ञानभूमि बनाए। बुद्ध र जनकजस्ता महामानवका कारण यो देश ज्ञानभूमि तथा शान्तिभूमिका रूपमा चिनिएको छ।
कविताको एक हरफमा कति अक्षर छन्? यसलाई कुन छन्द भनिन्छ?
कविताको एक हरफमा १४ अक्षर छन्। यसलाई सवाई छन्द भनिन्छ। सवाई छन्दमा एक पाउमा १३, १४ वा १५ अक्षरसम्म हुन सक्छन्, तर यस कवितामा १४ अक्षर छन् र वाचन गर्दा ४ + ४ + ४ + २ मा विश्राम लिनुपर्छ। सवाई लोकलयकै एक भेद हो, त्यसैले यसलाई फरक फरक लयमा गाउन सकिन्छ।
नेपालीलाई किन कर्मवीर भनिन्छ?
नेपालीहरू आफ्नो परिश्रम, साहस र कर्मका कारण विश्वमै चिनिन्छन्, त्यसैले उनीहरूलाई कर्मवीर भनिन्छ। कविले यही देशलाई कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा चिनाएका छन्, अर्थात् यो त्यस्तो भूमि हो जहाँका मानिसको पहिचान नै उनीहरूको काम हो।
कवितांशमा के के बोल्छन् भनिएको छ?
कवितामा ढुङ्गामाटो, पशुपन्छी र नदीनाला सबै बोल्छन् भनिएको छ। यहाँ बोल्नु भन्नाले शब्द निकाल्नु होइन, यी सबैले यस देशको कथा र पहिचान बताउँछन् भन्ने कविको आशय हो।
कवितांशमा देशलाई कुन रूपमा बयान गरिएको छ?
कवितांशमा देशलाई इन्द्रधनु जस्तै सुन्दर घामछायाको देशका रूपमा बयान गरिएको छ। साथै घामको पहिलो झुल्का ठोकिने मेरो देश भनेर पनि बयान गरिएको छ।
पाठमा नेपालको भौगोलिक बनोटको कस्तो चित्रण गरिएको छ?
नेपाल हिमाल, पहाड र तराई मिलेर बनेको भौगोलिक विविधताको देश हो भनी चित्रण गरिएको छ। तिनै तहमा आआफ्नै किसिमका पहिचान छन्, रहनसहन, चालचलन, वेशभूषा र हावापानी फरक छन्। यति फरक हुँदाहुँदै पनि पहाडदेखि तराईसम्म प्रीति गाँसिएको छ, अर्थात् विविधताभित्र एकता छ भन्ने कुरा कविले देखाएका छन्। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथालगायत हिमशृङ्खला यहीँ रहेको र सूर्यको पहिलो झुल्का हाम्रै हिउँचुलीमा ठोकिने कुरा पनि उल्लेख छ।
मेरो देश कविताको मूलभाव लेख्नुहोस्।
मेरो देश कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा लिखित राष्ट्रप्रेमको भावनाले ओतप्रोत कविता हो। यस कवितामा कविले नेपालको भौगोलिक र प्राकृतिक विविधताको माध्यमबाट नेपाललाई सुन्दर राष्ट्रका रूपमा चिनाएका छन्। त्यस्तै कविले नेपाललाई ज्ञानभूमि र कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा समेत चिनाएका छन्। कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा रहेको यो देश पौराणिक भूमि हो। यहाँ शङ्करले पहिलो सृष्टि खोलेका र वेद बोलीले चेतनाको पहिलो ज्योति छरेका छन्। बुद्ध र जनकजस्ता महामानवको ज्ञानभूमि तथा शान्तिभूमिका रूपमा नेपाललाई कविले चिनाएका छन्। नेपालीहरूको जात र नाम नेपाली नै भएको कुरा उल्लेख गर्दै कविले नेपाललाई हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पर्ने पहिलो राष्ट्रका रूपमा वर्णन गरेका छन्। लेकबेँसी, पहाड, तराई विविध भौगोलिक अवस्था भएको यस मुलुकमा विविधताभित्र एकतामा रमाउँदै प्रीति गाँसेर बसेको कुरा कविले उल्लेख गरेका छन्। यहाँका ढुङ्गामाटो, नदीनाला सबै बोल्ने गर्छन् भन्दै कविले इन्द्रधनुजस्तै राम्रो घामछायाको सुन्दर देशका रूपमा नेपाललाई चिनाउनु नै यस कविताको मूलभाव हो।
१०नाम र सर्वनाम भनेको के हो? पाँच पाँच प्रकार उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
कुनै व्यक्ति, वस्तु, स्थान वा भावको नाम जनाउने शब्दलाई नाम भनिन्छ। यसका पाँच प्रकार छन्: व्यक्तिवाचक (शङ्कर, बुद्ध, नेपाल), जातिवाचक (देश, पहाड, नदी), समूहवाचक (हिमशृङ्खला, भिड, कक्षा), द्रव्यवाचक (माटो, पानी, हिउँ) र भाववाचक (प्रीति, चेतना, ज्ञान)। नामको सट्टामा प्रयोग हुने शब्दलाई सर्वनाम भनिन्छ। यसका पनि पाँच प्रकार छन्: पुरुषवाचक (म, हामी, उहाँ), प्रश्नवाचक (को, के, कुन), दर्शकवाचक (यो, त्यो, ती), सम्बन्धवाचक (जो, जुन, जसले) र निजवाचक (आफू, आफैँ, आफ्नो)।
🎬

यस विषयको भिडियो तयार हुँदैछ। चाँडै फेरि हेर्नुहोस्!

स्लाइड १ / ११
पाठ १ · कविता

मेरो देश

कवि दैवज्ञराज न्यौपाने · नेपाली, कक्षा ७

हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।

यो कविता एक नजरमा

✍️

कवि: दैवज्ञराज न्यौपाने

📖

विधा: कविता, अनुभूतिप्रधान साहित्यिक विधा

🎵

छन्द: सवाई, गाउनका लागि बनेको लोकलय

🇳🇵

भाव: राष्ट्रप्रेम, नेपालको प्राकृतिक र भौगोलिक विविधता

सवाई छन्दको नियम

🔢

एक पाउमा १३, १४ वा १५ अक्षर हुन सक्छन्

📏

यस कवितामा १४ अक्षर छन्

⏸️

विश्राम ४ + ४ + ४ + २ मा लिनुपर्छ

🎼

सवाई लोकलयकै भेद हो, फरक फरक लयमा गाउन सकिन्छ

लेखाइ र उच्चारण उही होइनन्

✏️ जसरी लेखिन्छ
कर्मवीर
बुद्ध
हिउँचुली
पशुपन्छी
VS
👂 जसरी सुनिन्छ
कर् . म . बिर् · ३ अक्षर
बुद् . ध · २ अक्षर
हि . उँ . चु . लि · ४ अक्षर
प . सु . पन् . छि · ४ अक्षर

कविले देखाएको नेपाल

1पौराणिक भूमि: शङ्करले यहीँ पहिलो सृष्टि खोले
2चेतनाको भूमि: वेद बोलीले पहिलो ज्योति छर्‍यो
3ज्ञानभूमि: बुद्ध र जनकजस्ता महामानवको भूमि
4कर्मभूमि: कर्मवीर नेपालीको कर्म चिन्ने देश
5विविधताको भूमि: लेकबेँसी, पहाड, तराई, तर प्रीति एउटै

कविले नारा लगाएका छैनन्। उनले प्रमाण देखाएका छन्, अनि मेरो देश भनेका छन्।

शब्दार्थ र पर्यायवाची

📕

वेद: हिन्दु धर्मको ग्रन्थ · झुल्का: ज्योति, प्रकाश

🌍

धर्ती: पृथ्वी · ठिक्क: घटीबढी नभएको

↕️

उँभो: माथितिर · उँधो: तलतिर

🔁

पर्यायवाची: पहिलो र प्रथम, कर्म र काम, बास र घर, प्रीति र माया

नाम र सर्वनाम

🏷️ नाम, पाँच प्रकार
व्यक्तिवाचक: शङ्कर, बुद्ध, नेपाल
जातिवाचक: देश, पहाड, नदी
समूहवाचक: हिमशृङ्खला, भिड
द्रव्यवाचक: माटो, पानी, हिउँ
भाववाचक: प्रीति, चेतना, ज्ञान
VS
🔄 सर्वनाम, पाँच प्रकार
पुरुषवाचक: म, हामी, उहाँ
प्रश्नवाचक: को, के, कुन
दर्शकवाचक: यो, त्यो, ती
सम्बन्धवाचक: जो, जुन, जसले
निजवाचक: आफू, आफैँ, आफ्नो
कक्षा क्रियाकलाप · ३५ मिनेट
आफ्नै सवाई लेख्नुहोस्
नमुना · ५ मिनेट
मेरो विद्यालय कविता सँगै गाउनुहोस् र टेक कुन हो पत्ता लगाउनुहोस्
टेक · ५ मिनेट
समूहले पहिले अन्तिम हरफ मात्र लेख्छ, बाँकी पछि
लेखाइ · १५ मिनेट
त्यही टेकसँग मिल्ने तिन हरफ थपेर चार हरफको अंश बनाउनुहोस्
वाचन · १० मिनेट
हरेक समूहले आफ्नो रचना लयमा गाएर सुनाउँछ

याद राख्नुपर्ने मुख्य कुरा

🔁

टेक दोहोरिन्छ, र कविताको सार त्यहीँ हुन्छ

👂

अक्षर गन्दा आँखाले होइन कानले गन्नुहोस्

🗺️

कविले नारा होइन, हिमाल, माटो र नदी देखाएर देश चिनाए

📝

व्याख्याका तिन चरण: प्रसङ्ग, विस्तार, कविको भाव

प्रस्तोता नोट: कक्षा सुरु गर्नुअघि नै एउटा निर्णय गर्नुहोस्: यो पाठ पढेर होइन, गाएर सुरु हुन्छ। शीर्षक देखाउनुहोस् र किताब नखोली सोध्नुहोस्, मेरो देश भन्दा तपाईंको दिमागमा पहिलो पटक के आउँछ? हिमाल, झन्डा, गाउँ, आमा, जे पनि आउन दिनुहोस् र पाँच छ जवाफ पाटीमा लेख्नुहोस्। ती जवाफ मेटाउनुहुन्न, पाठको अन्त्यमा फेरि यिनै हेर्नुहुनेछ र कविले कुन कुन कुरा समेटेका रहेछन् भनी मिलाउनुहुनेछ। अनि कविको नाम भन्नुहोस्, दैवज्ञराज न्यौपाने। कार्यघण्टा दस हो, त्यसैले हतार गर्नु पर्दैन। आजको लक्ष्य अर्थ बुझाउनु होइन, कविता कानमा बसाउनु हो।