जनसाङ्ख्यिक अवस्था र गुणस्तरीय जीवन

एउटा प्रश्नबाट सुरु गरौँ। कसैको आम्दानी दोब्बर भयो भने के उसको जीवनको गुणस्तर पनि दोब्बर हुन्छ?

यस पाठले यसको जवाफ सिधै दिन्छ। व्यक्तिको आम्दानी वृद्धि हुँदैमा जीवनको गुणस्तरमा वृद्धि भयो भन्न सकिँदैन।

त्यसो भए गुणस्तर केले निर्धारण गर्छ? उसले प्रयोग गर्ने वस्तुको गुण, परिमाण र जीवनशैलीले उसको गुणस्तर निर्धारण गर्छ।

यसलाई उदाहरणले हेरौँ। आम्दानी बढ्यो तर खाना पोसिलो छैन भने गुणस्तर बढेन। आम्दानी बढ्यो तर पिउने पानी स्वच्छ छैन भने गुणस्तर बढेन। आम्दानी बढ्यो तर बालबालिका विद्यालय जाँदैनन् भने पनि गुणस्तर बढेन।

अर्थात् पैसा साधन हो, नतिजा होइन। यही यस पाठको सार हो।

माथिको पहिलो हरफमा दुई शब्द छन् जुन धेरैले छुटाउँछन्, गुण र परिमाण।

परिमाण भनेको कति पाइन्छ भन्ने हो। जस्तै एउटा विद्यालयमा विद्यार्थी बढ्दा एक जना शिक्षकले पढाउनुपर्ने विद्यार्थी सङ्ख्या बढ्छ।

गुण भनेको कस्तो पाइन्छ भन्ने हो। जस्तै धेरै विद्यार्थी भएको कक्षामा हरेकलाई ध्यान दिन गारो हुन्छ, त्यसैले सिकाइको गुण घट्छ।

यसैले पाठले भनेको छ, सेवासुविधा, गुण र परिमाण दुवैमा कमी हुँदै जान्छ। अर्थात् सेवा घट्छ मात्र होइन, भएको सेवा पनि कमजोर हुँदै जान्छ।

यही ढाँचा अघिल्लो पाठसँग मिल्छ। त्यहाँ हामीले भनेका थियौँ, दुवै छेउ समस्या हुन्। यहाँ पनि जनसङ्ख्या तीव्र वृद्धि हुँदा र कम हुँदा दुवै अवस्थामा गुणस्तर बिग्रिन्छ।

माथिका उपाय र अघिका आधार छुट्टाछुट्टै सूची होइनन्। यी जोडा हुन्, र जोडा मिलाएर पढ्दा दुवै सूची एकैपटक सम्झिन्छ।

यस एकाइका पहिला तीन पाठमा हामीले सङ्ख्या पढ्यौँ, अर्थात् बनोट कस्तो छ, कति भाषा र जातजाति छन् र सङ्ख्या किन परिवर्तन हुन्छ।

आजको पाठले पहिलो पटक मानिसको जीवनको कुरा गर्‍यो। यसैले यो पाठ एकाइको मोड हो।

अनि सम्बन्ध पनि प्रस्ट भयो। जनसाङ्ख्यिक अवस्था र गुणस्तरीय जीवनबिच घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ। जनसङ्ख्या तीव्र वृद्धि हुँदा सेवासुविधाको गुण र परिमाण दुवै घट्छन्, र कम हुँदा जनशक्तिको अभावले विकास नै रोकिन्छ।

यसैले अब स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ, त्यसो भए सन्तुलन कसरी मिलाउने? यही प्रश्नको जवाफ अर्को पाठमा छ, जहाँ जनसङ्ख्या व्यवस्थापन पढिनेछ।