विपत्

(क) नेपालमा हुने केही विपत्का घटना

भूकम्प: पृथ्वीको भित्री भागमा हुने हलचलबाट तरङ्ग उत्पन्न भई पृथ्वीको सतह हल्लाउने क्रियालाई भूकम्प भनिन्छ। पृथ्वीको भित्रि भागमा रहेका ठुला ठुला चट्टानी प्लेटहरू आपसमा हलचल भएर भूकम्प जान्छ।

नेपाल भूकम्पीय जोखिम भएको मुलुकमा पर्छ। नेपालमा वि.सं. १९९० माघ २ गते, वि.सं. २०४५ भदौ ५ र वि.सं. २०७२ वैशाख १२ गतेका घटना इतिहासका ठुला भूकम्पीय घटनाहरू हुन्। ती भूकम्पले निकै ठुलो धनजनको क्षति भएको थियो।

भूकम्पबाट सुरक्षित रहन भूकम्प प्रतिरोधि संरचनाहरूको निर्माण र उपयोग गर्ने तथा आपतकालीन उद्धार उपचारका लागि दक्ष जनशक्ति र सामग्रीहरूको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। भूकम्पसम्बन्धी चेतनमूलक कार्यक्रमहरू नियमित रूपमा सञ्चालन गरिरहनुपर्छ।

महामारी: कुनै पनि रोगको तीव्र र व्यापक फैलावटलाई महामारी भनिन्छ। नेपालमा गरिबी र अशिक्षाको कारणबाट स्वास्थ्य चेतनाको अभावले महामारीहरूले बढी असर गरिरहेको छ। विगतमा बिफर, औलो र हाल आएर कोरोनाको सङ्क्रमणले नेपालीलाई प्रभावित पारेको छ।

यसबाट सुरक्षित रहन स्वास्थ्य पूर्वाधार र संरचनाहरूको निर्माण गर्नुपर्दछ। आपतकालीन उद्धार तथा उपचारका लागि दक्ष जनशक्ति र प्राथमिक उपचारात्मक कार्यका लागि सामग्रीहरूको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। महामारीसम्बन्धी चेतनमूलक कार्यक्रमहरू नियमित रूपमा सञ्चालन गरिरहनुपर्छ।

चट्याङ: विभिन्न समयमा नेपाली बस्तीहरू चट्याङबाट प्रभावित छन्। चट्याङबाट नेपालका बस्तीहरूमा बर्सेनि धेरै मानिसहरू घाइते र मृत्यु हुने गरेका छन्। यसबाट सुरक्षित रहन चट्याङ प्रतिरोधी प्रविधिको प्रयोग गर्नुपर्छ। चट्याङ प्रतिरोधी संरचनाहरूको निर्माण र उपयोग गर्नुपर्छ।

हिउँ पहिरो: हिमाली क्षेत्रमा जमेर बसेको हिउँको थुप्रो वा पहाड आकस्मिक रूपमा एकै पटक तल्लो भागतिर झर्ने क्रियालाई हिम पहिरो भनिन्छ। यसबाट हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरू र यात्रा गर्ने पदयात्री तथा पर्वतारोहीहरू असरमा परिरहेका छन्। समयमै मौसमको सूचनामा पहुँच पुग्न सकेमा यस्ता घटनामा कमी आउने छ।

भूक्षय: माटाका ढिक्काहरू एकै पटक खसेर वा पानीमा घुलेर वा अन्य कुनै कारणबाट चिप्लेर बहने क्रियालाई भूक्षय भनिन्छ। भिरालो र कमजोर जमिन वर्षाको समयमा पानीले भिजेपछि माटाका कणहरू पानीसँगै बगेर जान क्रिया भूक्षय हो। जसका कारणले कृषि भूमिको विनाश भइरहेको छ।

भूक्षय हुँदा यस आसपासको जमिन बग्ने र भासिने हुँदा त्यस्ता ठाउँ नजिक जानु हुँदैन। भूक्षय जाने स्थान वरपर बिरुवाहरू रोप्नुपर्छ, जसले भूक्षय हुनबाट रोक्छ। भूक्षय हुने आसपास विकासका पूर्वाधार र संरचना बनाउन हुँदैन। सो नजिक बस्ती भए बस्ती स्थानान्तर गर्नुपर्दछ। गरा बनाएर खेती गर्ने गर्नुपर्दछ।

(ख) विपत् व्यवस्थापन

विपत् भएपछि मात्र व्यवस्थापनमा नलागी पूर्वानुमान गरी पूर्व सावधानीमा रहनुपर्छ। पूर्व सावधानीमा रहन राज्य र नागरिक र अन्य सरोकारवाला विभिन्न सङ्घसंस्थाबिचमा सहकार्य हुनुपर्छ। विपत् व्यवस्थानमा पूर्वतयार बन्नु नै विपत्बाट जोगिनु हो।

विपत्पूर्व निम्नलिखित तयारी गर्नुपर्छ: विपत्सम्बन्धी योजना निर्माण गर्नुपर्छ। सचेतनाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। संरचना निर्माणका निश्चित मापदण्ड तोकी त्यसलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। विपद् व्यवस्थापनका लागि आवश्यक तालिम प्राप्त र सिपयुक्त जनशक्ति तयारी गर्नुपर्छ। विभिन्न सुरक्षा र संरक्षणका उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ। पूर्वसूचना प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ।

विपत्का बेलामा निम्नलिखित कुराहरूमा ध्यान दिनुपर्छ: घाइतेहरूको उपचारको तत्काल व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। खोज र उद्धारका कार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सही सूचना प्रवाह गर्नुपर्छ। पीडितका लागि बस्ने बासस्थानको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। उचित परामर्श प्रदान गर्नुपर्छ। आपत्कालीन सामग्रीको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। सुरक्षाको प्रबन्ध मिलाउनुपर्छ।

विपत् भइसकेपछि निम्नलिखित कुरालाई महत्त्व दिनुपर्छ: क्षतिको आँकलन गर्नुपर्छ। राहत र पुनर्स्थापनाका कार्यहरूलाई अगाडि बढाउनुपर्छ। पीडित व्यक्ति र परिवारलाई परामर्श सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ। पुनःनिर्माणका कामहरू गर्नुपर्छ।

(ग) स्थानीय तह र सङ्घसंस्थाको भूमिका

विपत्को अवस्थामा सहयोगी व्यक्ति र संस्थासँग सरकारी निकायले समन्वयकारी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। यसमा स्थानीय तहहरूको भूमिका बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय तहहरूले उद्धारकर्ता, सहयोगी व्यक्ति तथा संस्था, स्वास्थ्यकर्मी र सम्बन्धित निकायसँग सहकार्य गरी विपत् व्यवस्थापन प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। समयमै विपत् व्यवस्थापनका कामहरू नभएमा पीडितमा समस्या थपिन सक्छ।

विपत् व्यवस्थापनमा रेडक्रस, स्काउट र अन्य सङ्घसंस्थाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। रेडक्रसले पूर्व तयारीको अवस्थामा चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने गर्दछ। त्यस्तै विपत् भइरहेको बेला खोज तथा उद्धार र आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दछ। क्षतिको विवरण सङ्कलन गर्ने काममा पनि यस संस्थाले गर्दछ। राहत वितरण कार्यमासमेत यस संस्था क्रियाशील रहन्छ। रक्त सङ्कलन कार्यमासमेत यस संस्थाले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आइरहेको छ।