धरातलीय स्वरूप, हावापानी र आर्थिक गतिविधिहरू एवम् सामाजिक रहनसहन

(क) हिमाली प्रदेश

यस प्रदेशमा अग्ला अग्ला पहाड छन्। यहाँका ५००० मि. भन्दा माथिका क्षेत्रमा वर्षैभरि हिउँले ढाकेको हुन्छ। ग्रीष्मको समयमा केही न्यानो भए तापनि वर्षभरि चिसो हुन्छ। यहाँको भूस्वरूप उबडखाबडयुक्त छ। हिमपात हुँदा जनजीवन प्रायः ठप्प रहन्छ। विकासका पूर्वाधारहरूको कमी हुनाले मानव गतिविधिका लागि कठिनाइ छ।

विश्वका अधिकतम उचाइ भएका हिमचुचुराहरू यहीँ रहेका छन्। भौगोलिक विकटता र हावापानीको विषमताले गर्दा नेपालको कुल जनसङ्ख्याको थोरै हिस्सा मात्र यस प्रदेशमा बसोबास गर्छन्।

नेपालका सबै ठुला नदीहरू यही क्षेत्रबाट उत्पन्न भएर बग्छन्। यो क्षेत्रमा विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, मकालु, मनास्लु, अन्नपूर्ण, निलगिरि, धौलागिरि, अपि र सैपाललगायतका उच्च हिमाली चुचुराहरू रहेका छन्। ठुला र गहिरा हिमाली खोँचहरू पनि छन्। साहसिक पर्यटकीय गतिविधिका लागि विश्वप्रसिद्ध यो क्षेत्र पदयात्रा, पर्वतारोहण, दृश्यावलोकन र साहसिक खेलहरूका लागि निकै उपयुक्त रहेको छ।

विभिन्न प्रकारका हिमाली जडीबुटी, पशुपालन र स्याउ खेतीका लागि महत्त्वपूर्ण यो क्षेत्र अन्नबालीका लागि भने त्यति अनुकूल छैन। यहाँ वर्षमा एकबाली अन्न उत्पादन हुन्छ। यहाँ जौ, उवा, फापर, कोदो र करुलगायतका बालीहरू फल्छन्।

यस प्रदेशमा खानेकुराहरूमा जौ, करु र उवाको सातु खाने गरिन्छ। नुन, घिउ र दुध मिलाई बनाएको पोसिलो चिया पिउने गरिन्छ। मासु, ढिँडो र सागपात खाने गरिन्छ। चिसो हुनाले वर्षैभरि बाक्लो लुगा लगाउनुपर्ने हुन्छ।

हिमाली क्षेत्रको आर्थिक क्रियाकलापको मूल आधार जडीबुटी सङ्कलन र पशुपालन हो। आजभोलि यहाँ पर्यटन व्यवसाय पनि बढ्दै गएको छ।

(ख) पहाडी प्रदेश

पहाडी क्षेत्रमा सुरम्य हावापानी र मध्यम उचाइयुक्त पहाडी भूबनोट भएको, पुराना मानव बस्ती रहेको यो क्षेत्र बसोबासका लागि उपयुक्त छ। यो क्षेत्र पशुपालन, फलफूल खेती र अन्नबाली खेतीका लागि पनि उपयुक्त छ। साहसिक खेलहरू, हिल स्टेसन र खेलकुद तालिमका लागि पनि निकै उपयुक्त र आकर्षक छ। विकास निर्माणका लागि भने यो क्षेत्र चुनौतीपूर्ण र खर्चिलो छ।

यहाँका नदीहरूको बेँसीमा प्रशस्त बालीनाली लगाइन्छ। भिरालो पहाडी क्षेत्रमा पनि गरा बनाई खेती गरिन्छ। मेचीदेखि महाकालीसम्म फैलिएको यस प्रदेशका डाँडाहरूलाई हिमाली नदीहरूले छुट्याइएको छ। उपत्यका, टार, बेँसी र डाँडाहरू यो क्षेत्रका भौगोलिक स्वरूप हुन्। पोखरा, काठमाडौँ र पाँचखाललगायतका उपत्यकाहरू यसै क्षेत्रमा पर्दछन्।

जागिर, व्यापार, कृषि, पशुपालन, फलफूल खेती र पर्यटन यहाँका आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। यो प्रदेशमा दालभात, मासु, ढिँडो, सागपात र गेडागुडीहरू खाने गरिन्छ। चिया पिउने गरिन्छ। हिउँद चिसो र ग्रीष्म गर्मी हुनाले आवश्यकतानुसार बाक्ला र पातला लुगाकपडा प्रयोग गरिन्छ।

(ग) तराई प्रदेश

नेपालको पूर्वदेखि पश्चिमसम्म नै समतल भई फैलिएको भूमिलाई तराई भनिन्छ। समथर र कम उचाइको यो क्षेत्र वर्षैभरि गर्मी र न्यानो रहन्छ। नेपालको अन्नभन्डार भनेर चिनिने यो क्षेत्र हिमाल र पहाडबाट हुने बसाइँसराइको गन्तव्य बनेको छ।

मलिलो माटो, न्यानो हावापानी, प्रशस्त वर्षा हुने र सिँचाइको सुविधायुक्त यो क्षेत्रमा विविध प्रकारका बालीनालीको प्रशस्त खेती हुन्छ। बसाइँसराइको चापले गर्दा कृषि भूमि घट्न गई उत्पादन घट्दो छ। नेपालका अधिकांश उद्योगधन्दा र ठुला सहरहरू यो क्षेत्रमा नै छन्।

साल, सिसौ र खयरलगायत वनस्पति भएको जङ्गल रहेको यो क्षेत्रको आर्थिक महत्त्व निकै छ। तराईको वन नेपालको विशेष सम्पत्ति हो। जागिर, व्यापार, कृषि, पशुपालन, फलफूल खेती र पर्यटन यहाँका आर्थिक क्रियाकलाप हुन्।

हरिया घाँसे झाडीहरू पाइने हुनाले विविध प्रकारका जङ्गली जीवजन्तुहरू निकै मात्रामा पाइन्छन्। यो क्षेत्रमा हात्ती, बाघ, गैँडा, चितुवा, अर्ना र सर्पहरू तथा विविध प्रकारका चराचुरुङ्गीहरू पनि प्रशस्त पाइन्छन्।

यस प्रदेशमा दालभात रोटी, माछामासु, सागपात र गेडागुडी खाने गरिन्छ। चिया पिउने गरिन्छ। वर्षैभरि गर्मी हुनाले प्रायः पातला लुगाकपडा प्रयोग हुन्छ।

तीनै प्रदेश एउटै तालिकामा