कुनै ठाउँमा लामो समयसम्म देखिने तापक्रम, वर्षा र हावाको साझा अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। नेपाल मनसुनी हावापानीको क्षेत्रमा पर्छ। मनसुनी हावापानीअनुसार यहाँ हिउँदमा जाडो र सुक्खा तथा ग्रीष्ममा गर्मी र वर्षा हुन्छ।
नेपालको हावापानी दुई कुराले तय हुन्छ: कति उत्तर छ र कति अग्लो छ। यीमध्ये उचाइ बलियो छ।
अक्षांशका हिसाबले नेपाल खासमा गर्मी हावापानीको क्षेत्रमा पर्छ। त्यही आधारमा भन्ने हो भने देशभरि गर्मी हुनुपर्थ्यो। तर हुँदैन, किनभने दक्षिणबाट उत्तरतर्फ उचाइ बढ्दै जान्छ र उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्दै जान्छ। त्यसैले एउटै अक्षांशमा रहेको देशभित्र तराईमा गर्मी, पहाडमा ठिक्कको र हिमाली भेगमा चिसो हावापानी पाइन्छ।
यही कारणले नेपालको एउटा मात्र हावापानी छैन। यो सानो देश हो, तर यसभित्र धेरै हावापानी अटाएका छन्।
नेपालको हावापानी किन फरक फरक छ?
नेपालमा ग्रीष्म ऋतुका महिना असार, साउन र भदौमा धेरै पानी पर्छ। पुस, माघ र फागुन महिनामा भने निकै कम वर्षा हुन्छ। अर्कोतर्फ तराई प्रदेशमा गर्मी, पहाडी क्षेत्रमा ठिक्कको र हिमाली क्षेत्रमा चिसो हावापानी पाइन्छ। यसरी नेपालका विभिन्न ठाउँमा र विभिन्न समयमा फरक फरक हावापानी पाइनुका कारण यसप्रकार छन्।
(क) मनसुनी वर्षा
ग्रीष्म ऋतुमा सूर्य उत्तरी गोलार्धको कर्कट रेखा सामुन्ने पर्छ। यसले गर्दा गर्मी महिनामा जमिनको क्षेत्रमा हावाको चाप कम हुन्छ। त्यसैले दक्षिणमा रहेको हिन्द महासागरबाट बादल बोकेको वायु नेपालतर्फ आउँछ। यसलाई मनसुनी वायु भनिन्छ।
त्यसलाई हाम्रो देशको उत्तरमा रहेको हिमालय पर्वतले छेकेर अगाडि जान दिँदैन। त्यसैले उक्त बादलले यहाँ पानी पार्छ। यसलाई मनसुनी वर्षा भनिन्छ। नेपालको कुल वर्षामध्ये लगभग ८० प्रतिशत वर्षा मनसुनी वायुको कारणले हुन्छ।
मनसुनी वर्षा धान खेतीका लागि निकै उपयोगी हुन्छ। यस वर्षाका कारण खेतीपाती राम्रो हुन्छ। धेरै वर्षा हुँदा खोलामा भेल बाढी आउने, पहाडी क्षेत्रमा पहिरो जाने र तराईमा बस्तीहरू डुबाउने समस्या पनि हुन्छ।
हिमालले बादल छेक्यो भन्ने वाक्य पढेर धेरैले सोच्छन्, हिमाल नभएको भए पानी अझ धेरै पर्थ्यो होला। ठिक उल्टो हो।
बादल बोकेको वायु हिमालले छेकिएपछि अरू कतै जान नपाएर माथि उठ्न बाध्य हुन्छ। माथि उठ्दा चिसो हुन्छ र चिसो भएपछि बादलले बोकेको जलवाष्प पानी बनेर झर्छ। अर्थात् छेकिनु नै पानी पर्नुको कारण हो।
हिमालय नभएको भए त्यही वायु नरोकिई उत्तरतर्फ बगिरहन्थ्यो र नेपालमा यति धेरै पानी पर्दैनथ्यो। त्यसैले हिमाल पानी रोक्ने पर्खाल होइन, पानी पार्ने कारण हो।
माथिकै तर्कको अर्को आधा यहाँ छ, र यसलाई नक्सामै जाँच्न सकिन्छ।
मनसुनी वायुले नेपालतिरको भिरालोमा आफूसँग भएको पानी झारिसक्छ। हिमालको टुप्पा नाघेर पर पुग्दा त्यसमा पानी बाँकी रहँदैन। त्यसैले हिमालको उत्तरपट्टि, अर्थात् तिब्बततिर, निकै कम वर्षा हुन्छ।
एउटै बादल, एउटै हावा, तर पर्खालको यता र उता दुई फरक अवस्था। पाठ २ मा पढेको तिब्बतको पठार यही कारणले सुख्खा छ। नक्सामा हेर्नुहोस्, नेपालका दक्षिणी भिरालोमा वन बाक्लो छ र उत्तरपट्टि खुला र नाङ्गो भूभाग बढी छ।
(ख) हिउँदे वर्षा
हिउँदमा सूर्य दक्षिणी गोलार्धको मकर रेखाको सामुन्ने पर्ने हुँदा एसियाबाट टाढा पर्छ। त्यसैले यहाँ जाडो हुन्छ। जाडो महिनामा एसियाबाट हिन्द महासागरतिर वायु जाने हुँदा नेपालतर्फ बादल आउन पाउँदैन। त्यसैले यहाँ वर्षा ऋतुको जस्तो पानी पर्न सक्दैन।
यसले गर्दा हिउँदमा नेपालमा सुक्खा हावापानी पाइन्छ। यस समयमा आकाश खुला हुन्छ। हिलो चिप्लो नहुने हुँदा यात्रा गर्न सजिलो पनि हुन्छ। यो समयमा धेरै धुलो उड्ने र ठन्डा हुने हुँदा कहीँ कहीँ बिहानीपख कुहिरो लाग्छ र तुसारो पर्छ। हिमाली र उच्च पहाडी क्षेत्रमा हिउँ पर्छ। तराई क्षेत्रमा भने केही दिनसम्म हुस्सु लागेर शीत लहर चल्छ।
हिउँद ऋतुमा पश्चिमतिरबाट बहने पश्चिमी वायु आउँछ र केही पानी पार्छ। यो वायुले भूमध्य सागरबाट जलवाष्पयुक्त बादल लिएर आउँछ। भूमध्यसागर धेरै टाढा भएकाले पानी पर्दै नेपालसम्म आइपुग्दा यसले थोरै मात्र वर्षा गराउन सक्छ। कहिलेकाहीँ हावाहुरीसहित वर्षा हुन पनि सक्छ।
यो वायुको कारण नेपालको पश्चिमी भागमा बढी वर्षा हुन्छ र पूर्वतर्फ क्रमशः वर्षा कम हुँदै जान्छ। हिउँदमा हुने यस्तो वर्षा हिउँदे बालीहरू र फलफूल खेतीका लागि निक्कै उपयोगी हुन्छ। सुक्खा समयमा मानिस, जनावर र चराचुरुङ्गीका लागि पनि पानी उपलब्ध हुन्छ।
यी दुई वर्षा एकअर्काका उल्टो छन्, र यही उल्टोपनले दुवैलाई सम्झन सजिलो बनाइदिन्छ।
मनसुनी वर्षा: ग्रीष्ममा, दक्षिणको हिन्द महासागरबाट, धेरै पानी, पूर्वमा बढी।
हिउँदे वर्षा: हिउँदमा, पश्चिमको भूमध्य सागरबाट, थोरै पानी, पश्चिममा बढी।
ऋतु उल्टो, दिशा उल्टो, परिमाण उल्टो र देशभित्रको बाँडफाँट पनि उल्टो। परीक्षामा यी दुई साटिन्छन्, तर यो चार जोडी सम्झे साटिँदैनन्।
नेपालको कुल वर्षामध्ये लगभग ८० प्रतिशत मनसुनी वायुले ल्याउँछ, र त्यो पनि असार, साउन र भदौ, यी तीन महिनामै खन्याइन्छ। यसको अर्थ गम्भीर छ।
राम्रो पक्ष: धान रोप्ने बेला ठिक त्यही बेला पर्छ। धानलाई निरन्तर पानी चाहिन्छ र त्यो पानी आकाशबाटै आउँछ, त्यसैले नेपालमा धान खेती सम्भव भएको हो।
जोखिमको पक्ष: उही पानी थोरै समयमा खन्याइने भएकाले जमिनले सोस्न भ्याउँदैन। बाँकी पानी बगेर जान्छ, र त्यही बग्ने पानीले भेल, बाढी र पहिरो ल्याउँछ।
त्यसैले वर्षा धेरै हुनु मात्र समस्या होइन, थोरै समयमा हुनु समस्या हो। यही केन्द्रीकरणले पाठ ८ को जलवायु परिवर्तनलाई नेपालका लागि झन् गम्भीर बनाउँछ र पाठ ९ का बाढी तथा पहिरोलाई ऋतुसँग बाँधिदिन्छ।
(ग) उचाइअनुसार तापक्रममा फरक
नेपाल खासमा गर्मी हावापानीको क्षेत्रमा पर्छ। यहाँ दक्षिणबाट उत्तरतर्फ उचाइ बढ्दै गएको हुनाले हावापानी ठन्डा हुँदै जान्छ। पृथ्वीको सतहमा उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम भने घट्दै जान्छ।
नेपालको हिमाली प्रदेशमा जाडो हुनुको मुख्य कारण यस क्षेत्रको उचाइ धेरै भएकाले हो। पहाडी क्षेत्र हिमाली क्षेत्रभन्दा अलिक कम उचाइमा रहेको छ। त्यसैले त्यहाँ धेरै जाडो पनि नहुने र धेरै गर्मी पनि नहुने ठिक्कको हावापानी पाइन्छ। यहाँ हिउँदमा अलि बढी जाडो हुन्छ भने ग्रीष्ममा केही गर्मी हुन्छ।
पहाडी क्षेत्रमा पनि उचाइ कम भएका बेँसी र उपत्यकाहरूमा गर्मी हावापानी पाइन्छ। तराई र भित्री मधेस क्षेत्र होचो भएको हुनाले यहाँ प्रायः वर्षैभरि गर्मी हुन्छ र हिउँदमा केही ठन्डा हुन्छ।
यो पाठको सबैभन्दा राम्रो प्रमाण नक्सामा होइन, यात्रामा छ।
नेपालमा तराईको तातो बिहानीबाट यात्रा सुरु गरेर उही दिन हिउँ परेको भेगसम्म पुग्न सकिन्छ। बिहान पातलो लुगामा पसिना आउँछ, साँझ बाक्लो लुगा नभई हुँदैन। बिचमा देश छाडेको छैन, केवल केही सय किलोमिटर उत्तर र केही हजार मिटर माथि गएको छ।
संसारका थोरै देशले मात्र यो भन्न सक्छन्। कारण एउटै छ: यहाँ अक्षांश उति फेरिँदैन, उचाइ धेरै फेरिन्छ। त्यसैले नेपालको हावापानी बुझ्न पहिलो प्रश्न कति उत्तर भन्ने होइन, कति अग्लो भन्ने हो।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।