प्रकृति र मानवबिच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ। प्राकृतिक अवस्थाअनुसार मानवले आफूलाई अनुकूल बनाउँदै गएको हुन्छ। यसरी आफ्नो बसोबास क्षेत्रको जमिन, हावापानी र स्रोतसाधनअनुसार जीवनशैली मिलाउने कामलाई अनुकूलन भनिन्छ।
मानिसले धरातल फेर्न सक्दैन, आफूलाई फेर्छ। हिमाललाई होचो बनाउन सकिँदैन, तराईलाई चिसो बनाउन सकिँदैन। त्यसैले मानिसले जमिनसँग लड्नुको साटो जमिनसँग मिल्ने बानी बसाल्छ।
घर, लुगा, खाना, बस्तीको बनोट, पेसा र सिप, यी सबै छुट्टाछुट्टै कुरा होइनन्। यी सबै एउटै फेराइका फरक फरक रूप हुन्। त्यसैले कुनै ठाउँको घर किन त्यस्तो छ भनी बुझ्न घर हेर्नुहुँदैन, जमिन र हावापानी हेर्नुपर्छ।
अनुकूलन भनेको के हो?
पृथ्वीको विभिन्न क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेका मानिसले आफ्नो जीवनलाई सहज बनाउन त्यहाँको जमिन र हावापानी अनुकूल बनाउँदै लगेको देखिन्छ। सोहीअनुरूप सांस्कृतिक गतिविधिको विकास भएको हुन्छ। हावापानीअनुकूल लुगा लगाउने, खानपान गर्ने, घर बनाउने तथा आनीबानी अपनाएको पाइन्छ।
मानिसले आफ्नो बसोबास क्षेत्रमा उपलब्ध परिस्थिति र स्रोतसाधनको परिचालनमा दक्षता प्राप्त गरेका हुन्छन्। उदाहरणका लागि मरुभूमि क्षेत्रका मानिसले त्यहाँको बलौटे जमिनमा हिँड्ने शैली जानेका हुन्छन्। पहाडी क्षेत्रका मानिस उकालो ओरालो हिँड्न अभ्यस्त हुन्छन्। जाडो ठाउँका मानिसले बाक्लो लुगा लगाउँछन्। समुद्र, ठुला नदी र ताल क्षेत्रमा बस्ने मानिसले पौडी खेल्न, डुङ्गा चलाउन र माछा मार्न जानेका हुन्छन्।
हावापानीले जीवनमा पार्ने प्रभाव
धरातलअनुसार जमिनको होचो सतहमा गर्मी र उच्च क्षेत्रमा चिसो हावापानी पाइन्छ। यसैले मानव जीवनमा धरातलीय स्वरूपसँगै हावापानीको प्रभाव पनि उत्तिकै परेको हुन्छ।
चिसो क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिस चिसोबाट बच्न निरन्तर तातोपानी र चिया पिउने तथा बाक्लो लुगा लगाउने गर्छन्। गर्मी ठाउँमा बस्नेहरू चिसो पदार्थ खान्छन् र पातलो लुगा लगाउँछन्। मैदानी क्षेत्रमा घना बस्ती हुन्छ भने पहाडी क्षेत्रमा छरिएको बस्ती हुन्छ।
चिसो ठाउँमा दिनभरि तातोपानी वा चिया पिइन्छ। यसलाई प्रायः त्यहाँको बानी वा चलन भनेर छाडिन्छ। तर यो त्योभन्दा गहिरो कुरा हो।
चिसो ठाउँमा शरीरको ताप बाहिर निस्किरहन्छ। भित्रबाट ताप थपिने कुनै उपाय चाहिन्छ, र तातो पेय त्यही उपाय हो। अर्थात् चिया कुनै स्वादको छनोट मात्र होइन, शरीर तताउने साधन हो।
यही तर्क उल्टो दिशामा पनि मिल्छ। तराईमा गर्मी हुन्छ, त्यसैले चिसो पदार्थ र झोलिलो खानेकुरा खाइन्छ। दुवै ठाउँमा मानिसले हावापानी फेर्न खोजेको छैन, आफ्नो खानपान फेरेको छ।
अनुकूलन ठुला कुरामा मात्र देखिँदैन। दिनभरि गरिने सानो सानो छनोटमा पनि देखिन्छ।
नेपालमा घरका स्वरूप
नेपालको सन्दर्भमा पनि धरातलीय स्वरूपको प्रभाव प्रस्ट देख्न सकिन्छ। घरको संरचना र निर्माण सामग्रीमा पनि प्राकृतिक स्रोतसाधन, धरातल र हावापानीले प्रभाव पार्दछ।
तराईमा: काठ बढी उपलब्ध हुने कारणले घरहरू काठ र बाँसबाट निर्माण गरिएका हुन्छन्। सर्प, लामखुट्टे र डुबानबाट बच्न घरहरू खम्बा उठाएर अग्लो बनाउने गरिन्छ।
पहाडी क्षेत्रमा: धेरै पानी पर्ने भएकाले छानो भिरालो राख्ने गरिन्छ। ढुङ्गा र माटो बढी पाइने हुँदा तिनीहरूको प्रयोग गरी घर बनाउने गरिन्छ।
हिमाली भेगमा: पानी कम पर्ने र हिउँ पर्ने कारण घरमा छानाहरू माटाले छाउने गरिन्छ। जाडो हुने भएकाले घरको गारो बाक्लो बनाउने र झ्यालहरू कम तथा साना बनाउने गरिन्छ।
घरलाई खम्बामाथि उठाउनु सानो निर्णय जस्तो देखिन्छ। तर एउटै निर्णयले तीनओटा फरक समस्या एकैचोटि समाधान गर्छ।
डुबान: वर्षामा पानी बढ्दा भुइँतलामा पानी पस्दैन।
सर्प: जमिनमा हिँड्ने जीव सजिलै घरभित्र पस्न सक्दैनन्।
लामखुट्टे: तल हावा खेल्ने ठाउँ हुन्छ र भुइँको ओसिलो हावाबाट केही माथि रहन पाइन्छ।
यसरी सोच्न सिक्नुहोस्। कुनै ठाउँको बनोट अनौठो लाग्यो भने यसले कति समस्या सुल्झाउँछ भनी गन्नुहोस्। प्रायः एउटा मात्र हुँदैन। जुन उपाय एकभन्दा बढी समस्याको जवाफ हुन्छ, त्यही उपाय पुस्तौँसम्म टिक्छ।
बस्तीको बनोट
मैदानी क्षेत्रमा घना बस्ती हुन्छ भने पहाडी क्षेत्रमा छरिएको बस्ती हुन्छ। यो सङ्योग होइन, जमिनकै नतिजा हो।
मैदानमा जमिन लगातार समथर हुन्छ। खेती गर्न मिल्ने जमिन एकै ठाउँमा फराकिलो भएकाले धेरै परिवार नजिक नजिक बस्न सक्छन्। त्यसैले बस्ती घना हुन्छ र बजार तथा सहर पनि यस्तै ठाउँमा बन्छन्।
पहाडमा खेती गर्न मिल्ने समथर टुक्रा छरिएर रहेका हुन्छन्। एउटा परिवार आफ्नो खेतको छेउमा बस्नुपर्ने हुँदा घर पनि छरिन्छन्। बिचमा भिर, खोल्सा र वन पर्छन्।
त्यसैले बस्तीको बनोट आँखाले देखिने भूगोल हो। नक्सामा घरका थुप्रा हेरेर त्यो ठाउँ समथर हो कि भिरालो हो भनी अनुमान गर्न सकिन्छ। यही सिप पाठ १० को नक्सा कार्यमा काम लाग्नेछ।
सिप पनि अनुकूलन हो
हिमाली क्षेत्रका शेर्पाहरू हिमाल चढ्नका लागि विश्वप्रसिद्ध छन्। तराईका मानिसले टाउकामा भारी बोकी सहजै हिँड्न सक्छन्। पहाडी भेगका बासिन्दाहरू सजिलै पिठ्युँमा भारी बोकेर हिँड्न सक्छन्। यसरी मानिसहरू आवश्यकताअनुसार धरातलीय अवस्था र हावापानीअनुकूल आफूलाई अनुकूलन गर्न सक्छन्।
अनुकूलन भन्नासाथ धेरैले लुगा मात्र सम्झन्छन्। बाक्लो लुगा, पातलो लुगा, अनि कुरा सकियो। तर सबैभन्दा गहिरो अनुकूलन शरीरले सिकेको सिपमा हुन्छ।
बलौटे जमिनमा हिँड्ने तरिका फरक हुन्छ, र मरुभूमिका मानिसले त्यो जानेका हुन्छन्। उकालो ओरालो लामो समय हिँड्न फोक्सो र खुट्टा दुवै अभ्यस्त हुनुपर्छ, र पहाडी भेगका मानिस अभ्यस्त हुन्छन्। पानी नजिक बस्नेले पौडी खेल्न, डुङ्गा चलाउन र माछा मार्न जान्दछन्।
लुगा किन्न सकिन्छ, सिप किन्न सकिँदैन। सिप वर्षौँको अभ्यासले मात्र बन्छ। त्यसैले सिप नै अनुकूलनको सबैभन्दा पक्का प्रमाण हो।
धरातल र पेसा
धरातलीय स्वरूपले मानवको आर्थिक क्रियाकलापमा पनि प्रभाव पार्दछ। उदाहरणका लागि नदी किनारका मलिलो फाँटमा बस्ने मानिसको मुख्य पेसा कृषि हुन्छ। घाँसे भूमिमा बस्नेहरूले प्रायः पशुपालन व्यवसाय गर्छन्। समुद्री किनारमा बस्ने मानिसले माछा मार्ने व्यवसाय गर्छन्।
यहाँसम्म पढ्दा लाग्न सक्छ, जमिनले जीवन तय गरिदिन्छ र त्यसमा केही गर्न सकिँदैन। त्यो ठिक होइन।
बाटो पुगेपछि हिमाली भेगमा पनि तराईको अन्न पुग्छ। बिजुली पुगेपछि जाडो छल्ने अर्को उपाय थपिन्छ। सञ्चार र शिक्षा पुगेपछि पेसाको छनोट फराकिलो हुन्छ। एकाइ १ को पाठ ४ मा पढेका यातायात र सञ्चार यहाँ फेरि काम लाग्छन्, किनभने तिनले जमिनको पकड खुकुलो बनाइदिन्छन्।
त्यसैले ठिक निष्कर्ष यो हो: धरातलले जीवनशैलीलाई आकार दिन्छ, तर भाग्य लेख्दैन। यही कुरा पाठ ६ मा फेरि भेटिन्छ, जहाँ अनुकूलन पेसामा बदलिन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।