पृथ्वीको भित्री भागमा सक्रिय रहेको तत्त्वलाई आन्तरिक तत्त्व भनिन्छ। भूकम्प र ज्वालामुखी आन्तरिक तत्त्व हुन्। पृथ्वीको बाहिरी भागमा सक्रिय रहेर सतहमा परिवर्तन ल्याउने तत्त्वलाई बाह्य तत्त्व भनिन्छ। नदी, हावा, हिमनदी, वर्षा, वनस्पति र जीवजन्तुका गतिविधि बाह्य तत्त्व हुन्।
आन्तरिक तत्त्वले उठाउँछ, बाह्य तत्त्वले घिस्छ। एउटाले जमिनलाई माथि धकेल्छ, अर्कोले माथि उठेको जमिनलाई बिस्तारै काटेर तल झार्छ।
आजको धरातल यी दुईबिचको सन्तुलन हो। जुन ठाउँमा उठाउने शक्ति बलियो छ, त्यहाँ पहाड अग्लो हुँदै जान्छ। जुन ठाउँमा घिस्ने शक्ति बलियो छ, त्यहाँ जमिन होचो र समथर हुँदै जान्छ। धरातल कहिल्यै तयार भइसकेको वस्तु होइन, यो सधैँ बन्दै र भत्किँदै गरेको वस्तु हो।
धरातल सधैँ एकनासले रहँदैन
धरातलमा रहेका पहाड, मैदान र उच्च समस्थली सधैँ एकनासले रहिरहँदैनन्। आज पहाड वा उच्च समस्थली भएको ठाउँमा लाखौँ वर्ष पहिले मैदान भएको हुन सक्छ। त्यसै गरी आज मैदान भएका ठाउँमा लाखौँ वर्षपछि पहाड बन्न सक्छ।
यसरी धरातलमा परिवर्तन ल्याउने काममा विभिन्न तत्त्व निरन्तर रूपमा क्रियाशील हुन्छन्। पृथ्वीको सतहमा परिवर्तन ल्याउने आन्तरिक र बाह्य गरी दुई प्रकारका तत्त्व हुन्छन्।
आन्तरिक तत्त्व
भूकम्प: पृथ्वीको भित्री भागमा कम्पन उत्पन्न भई त्यसका तरङ्ग पृथ्वीको सतहमा आइपुगेर जमिन हल्लिनु भूकम्प हो। भूकम्पका कारण जमिन चिरा पर्ने, खाडलहरू बन्ने, पहिरो जाने र जमिनको सतह माथि उठ्ने जस्ता धरातलीय परिवर्तन देखा पर्छन्।
ज्वालामुखी: पृथ्वीको भित्री भागमा विभिन्न पदार्थ तातो र पग्लिएर लेदो अवस्थामा रहेका छन्। त्यसलाई म्याग्मा भनिन्छ। म्याग्मा अत्यन्त तातो भएको हुनाले बेलाबखत पृथ्वीको कमजोर सतह फुटाएर जोडले बाहिर निस्कन्छ। यसलाई ज्वालामुखी भनिन्छ।
ज्वालामुखी विष्फोट हुँदा जमिनमुनिबाट पग्लेको चट्टान, खरानी र धुवाँ निस्कन्छ। यसरी बाहिर निस्केका पदार्थ थुप्रिएर पहाडको निर्माण हुन पुग्छ। यस्तो म्याग्माले नदीको बाटो थुनिदिएमा तालको निर्माण हुन्छ। साथै होचो भूभाग तथा खोँचहरू पुरेर अग्लो बनाइदिन्छ।
भूकम्प जाँदा पहिरो जान्छ। त्यसैले धेरैले पहिरोलाई पनि आन्तरिक तत्त्व ठान्छन्। यो मिल्दैन, र फरक छुट्याउन सजिलो छ।
कम्पन कहाँबाट आयो? पृथ्वीको भित्री भागबाट। त्यसैले भूकम्प आन्तरिक तत्त्व हो।
पहिरो कहाँ गयो? सतहमाथिको माटो र चट्टान चिप्लिएर तल गयो। यो सतहमाथिको काम हो, त्यसैले पहिरो बाह्य तत्त्वको काम हो।
भूकम्पले पहिरो निम्त्याउन सक्छ, तर निम्त्याउनु र आफैँ हुनु फरक कुरा हो। वर्षाले पनि पहिरो निम्त्याउँछ, र वर्षा त झन् आन्तरिक तत्त्व होइन। यही जाँचले प्रश्न सजिलो बनाइदिन्छ।
बाह्य तत्त्व
नदी: नदी अग्लो स्थानबाट सुरु भएर होचो स्थानतर्फ बग्छ। भिरालो सतहबाट बग्दा नदीले सुरुको अवस्थामा आफ्नो मार्गमा भएका चट्टानलाई बिस्तारै खियाउँदै बगाउँछ। नदीको यस्तो खियाउने कार्यले गर्दा नदी किनारमा पहिरो जान्छ। जमिन खिइएर गहिरा गल्छी र बेँसीहरू बन्छन्।
समथर सतहमा पुगेपछि नदीको वेग कम हुन्छ। नदीले ल्याएका वस्तुहरू बगाउन सक्दैन र नदीले सँगै बगाई ल्याएका पदार्थलाई त्यहीँ छोडिदिन्छ। जसले गर्दा त्यहाँको भूभाग अग्लो हुँदै जान्छ। नदीले मलिलो माटाको विशाल मैदान पनि बनाउँछ।
हिमनदी: अग्ला पहाडमा सधैँ हिउँले ढाकेको हुन्छ। माथिको हिउँको तह बाक्लो हुँदै गएपछि त्यसको दबाबले तलको हिउँ चिप्लिएर बिस्तारै बग्न थाल्छ। यसरी नियमित बग्ने हिउँको प्रवाहलाई हिमनदी भनिन्छ। दिनमा १ देखि २ मिटर मात्र बग्ने हुनाले हिमनदी बगेको देखिँदैन।
हिउँको दबाबले गर्दा हिमनदीले आफ्नो मार्गमा रहेका चट्टान र माटो जस्ता वस्तुलाई सोहोरेर तल्लो सतहमा ल्याउँछ। यसरी हिउँ खादल र खोँचहरू बन्छन्। हिमनदी पहाडको तल्लो सतहमा आइपुग्दा चिसो कम हुन्छ र हिउँ पग्लिन थाल्छ। यहाँ हिमनदीले ल्याएका वस्तु बगाउन सक्दैन र थुपार्न थाल्छ। यसले चट्टानका टुक्रा भएको हिम बगर बनाउँछ।
वायु: गतिशिल हावालाई वायु भनिन्छ। मरुभूमि क्षेत्रमा निकै जोडले वायु बहने गर्छ। जोडले बहेको वायुले सतहको बालुवालाई उडाएर लैजान्छ र अर्को ठाउँमा थुपारिदिन्छ। यसरी पहाड भएको ठाउँमा होचो जमिन र समथर ठाउँमा बालुवा थुपारेर पहाड बनाइदिन्छ।
वर्षा: वर्षाको पानीले जमिनमा धुलो र नरम चट्टानलाई बगाएर नदीसम्म पुर्याउँछ। यसले बिस्तारै जमिन कमजोर बनाउँछ। धाँजाहरूमा वर्षाको पानी छिरेर पहिरो जान्छ। यस क्रियाले पृथ्वीको धरातलको स्वरूपमा नियमित परिवर्तन गराइरहेको हुन्छ।
जनावर र वनस्पति: मुसा, खरायो, सर्प र चरा आदिले जमिनमा दुलो बनाउँछन्। यसका कारण पहाडमा पहिरो पनि जान सक्छ। त्यसै गरी रुख बिरुवाका जरा चट्टानका धाँजाभित्र छिर्दै जाँदा चट्टान टुक्रिएर कमजोर हुन पुग्छन्।
आन्तरिक तत्त्वको काम एकै झट्कामा हुन्छ। भूकम्प केही सेकेन्डमै जमिन चिरा पार्छ। ज्वालामुखी विष्फोट केही दिनमै पहाड ठड्याइदिन सक्छ। तर यस्तो घटना पटकपटक हुँदैन, वर्षौँ वा शताब्दीको फरकमा हुन्छ।
बाह्य तत्त्वको काम भने देखिँदै देखिँदैन। नदीले दिनमा कति माटो बगायो भनी आँखाले नाप्न सकिँदैन। हिमनदी दिनमा १ देखि २ मिटर मात्र बग्छ। तर यी कहिल्यै रोकिँदैनन्, हरेक दिन र हरेक रात चलिरहन्छन्।
अब लामो समयको हिसाब गर्नुहोस्। हजारौँ वर्षमा नदी, हिमनदी, वायु र वर्षाले मिलेर सारेको माटो र चट्टानको परिमाण भूकम्प तथा ज्वालामुखीले सारेको भन्दा धेरै हुन्छ। ठुलो काम बलियो शक्तिले होइन, नथाक्ने शक्तिले गर्छ।
क्षयीकरण
माथि उल्लेख गरिएका बाह्य तत्त्वले जमिनको माटो र चट्टानलाई बिस्तारै खियाउँदै लैजान्छन्। खिइएको माटोलाई वर्षाको भेल, नदी र हावाले अर्को ठाउँमा लगेर थुपार्छन्। यसै क्रमलाई क्षयीकरण भनिन्छ।
क्षयीकरणका यस्ता साधनहरूका गतिविधि लगातार भइरहँदा कालान्तरमा अग्ला भूभागहरू होचा र समतल बन्न पुग्छन्। गहिरा भूभागहरू पुरिएर अग्लो भागमा परिवर्तन हुँदै जान्छन्। यसले गर्दा नयाँ भूस्वरूप देखा पर्छन्।
एउटा दानाको यात्रा पछ्याउनुहोस्, अनि पूरै पाठ जोडिन्छ।
१. पहाडको भिरालोमा वर्षाको पानी पर्छ र माटोको एउटा कण बग्न थाल्छ।
२. त्यो कण खोल्सामा पुग्छ, खोल्साले नदीमा पुर्याउँछ।
३. नदीको भिरालो भागमा वेग धेरै हुन्छ, त्यसैले कण बग्दै जान्छ।
४. समथर भागमा पुगेपछि नदीको वेग घट्छ र कण थुप्रिन्छ।
५. यस्ता करोडौँ कण थुप्रिँदै तराईको मलिलो मैदान बन्छ।
त्यसैले तराई किन समथर र मलिलो छ भन्ने प्रश्नको जवाफ तराईमा छैन, पहाडमा छ। पहाडले गुमाएको माटो नै तराईले पाएको माटो हो। क्षयीकरण र थुपार्ने काम दुई फरक कुरा होइनन्, एउटै यात्राका दुई छेउ हुन्।
संसारमा थोरै ठाउँमा मात्र यी दुई शक्तिको लडाइँ यति प्रस्ट देखिन्छ।
नेपालका हिमाल मोडदार पहाड हुन् र ढिक्का सर्ने क्रम अझै चलिरहेकाले ती अझै माथि उठिरहेका छन्। यो आन्तरिक तत्त्वको काम हो। त्यही बेला ती हिमालबाट निस्केका नदी र हिमनदीले उही हिमाललाई काटिरहेका छन्। यो बाह्य तत्त्वको काम हो।
उठ्ने र घिसिने काम एकै ठाउँमा, एकै समयमा चलिरहेको छ। आजको उचाइ यी दुईको हिसाबकिताब हो। यही कारणले नेपालमा हिमाल पनि छ, गहिरा खोँच पनि छन् र तल विशाल मैदान पनि छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।