पृथ्वीको बाहिरी सतहलाई धरातल भनिन्छ। यहाँ पानीको भाग र जमिनको भाग दुवै रहेका छन्। पानीको मुख्य भागलाई महासागर भनिन्छ भने जमिनको भागमा महाद्विप तथा द्विपहरू रहेका छन्। जमिनको सतह एकनासको छैन। स्थल सतहमा समतल मैदान, पहाड, हिमाल, बेँसी, उपत्यका र उच्च समस्थली रहेका छन्।
हरेक धरातलीय स्वरूपको नाम त्यो कस्तो देखिन्छ भन्नेले होइन, कसरी बन्यो भन्नेले तय हुन्छ। दुई पहाड आँखाले हेर्दा उस्तै हुन सक्छन्, तर एउटा जमिन च्यापिएर उठेको हो र अर्को जमिन भासिँदा बाँकी रहेको हो भने तिनको नाम फरक हुन्छ।
त्यसैले यो पाठ पढ्दा हरेक नामसँग एउटै प्रश्न सोध्नुहोस्: यो कसरी बन्यो? जवाफ थाहा भयो भने नाम घोक्नु पर्दैन, आफैँ मिल्न आउँछ।
धरातलमा के के छ?
पृथ्वीको धरातलमा पानी र जमिन दुवै पर्छन्। सागर, ताल, नदी र पोखरी पनि पानीका भाग हुन्। जमिनको सतह एकनासको छैन, कतै अग्लो छ र कतै होचो छ। यिनको निर्माण प्रक्रिया र स्वरूप फरक फरक रहेको छ, र त्यही फरकले नै तिनको नाम तय गर्छ।
धरातल भन्नासाथ धेरैले जमिन मात्र बुझ्छन्। तर पानीको भाग पनि धरातलकै अंश हो।
अझ चाखलाग्दो कुरा यो हो: पृथ्वीको ७१ प्रतिशत भाग जल सम्पदाले ओगटेको छ। अर्थात् धरातलको ठुलो हिस्सा जमिन होइन, पानी हो। हामी जमिनमा बस्ने भएकाले जमिनलाई नै पूरै धरातल ठान्छौँ, तर सङ्ख्याले भन्दा जमिन नै अल्पमतमा छ।
पहाड र यसका प्रकार
पृथ्वीको सतहमा माथि उठेको अग्लो जमिनको स्वरूपलाई पहाड भनिन्छ। सबै पहाड एकै प्रकारका हुँदैनन्। स्वरूप र निर्माण प्रक्रियाका आधारमा पहाड विभिन्न प्रकारका छन्।
१. मोडदार पहाड: शृङ्खलाबद्ध भई फैलिएको पहाडलाई मोडदार पहाड भनिन्छ। नेपालका पहाडहरू मोडदार पहाड हुन्। उत्तर अमेरिकाको रक्की पर्वत शृङ्खला, दक्षिण अमेरिकाको एन्डिज र युरोपको आल्प्स पहाड पनि मोडदार पहाड हुन्।
पृथ्वीको बाहिरी पत्रमा ठुला ठुला ढिक्का हुन्छन्। ती ढिक्का बिस्तारै सरिरहेका हुन्छन्। ती ढिक्का सर्ने क्रममा चाप र दबाबका कारण जमिन च्यापिएर माथि उठ्न जान्छ। लाखौँ वर्ष पहिले यसरी नै जमिन च्यापिएर मोडदार पहाडको निर्माण भएको हो।
यो कुरा टाढाको होइन, हामी उभिएकै भूमिको हो। नेपालका सबै पहाड र हिमाल मोडदार पहाड हुन्, अर्थात् दुई ढिक्का एकआपसमा च्यापिएर उठेका पहाड।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि यो काम सकिएको छैन। ती ढिक्का अझै सरिरहेका छन् र त्यसैले नेपालका हिमाल अझै माथि उठिरहेका छन्। हिमाल बनिसकेको वस्तु होइन, बन्दै गरेको वस्तु हो।
यही निरन्तर च्यापाइकै अर्को नतिजा भूकम्प हो। जमिन उठाउने र जमिन हल्लाउने कारण एउटै हो भन्ने कुरा पाठ ३ र पाठ ९ मा फेरि भेटिन्छ।
२. ढिक्के पहाड: पृथ्वीको भित्री भागमा तातो र लेदो पदार्थ छ। यसका कारण जमिनको भित्री भागमा हलचल पैदा हुन्छ। यस्ता हलचलबाट जमिनको सतह एक्कासि माथि उठ्ने वा भासिने हुन्छ। दायाँबायाँको जमिनभन्दा माथि उठेमा ढिक्के पहाड बन्छ। त्यसै गरी दायाँ बायाँको जमिन भासिएमा बिचको जमिन पहाडका रूपमा रहन पुग्छ।
त्यसैले ढिक्के पहाडमा चुचुरो परेको हुँदैन। यस्ता पहाड टाउको कटिएको जस्तो स्वरूपमा देखिन्छन्। भारतको नर्मदा नदी बेँसीका सतपुरा र विन्ध्याचल पर्वत ढिक्के पहाडका उदाहरण हुन्।
३. ज्वालामुखी पहाड: पृथ्वीको सतहमा ज्वालामुखी विस्फोटन हुँदा बाहिर निस्केका लाभा, खरानी र पग्लेका चट्टान जस्ता पदार्थ सतहमा थुप्रिन्छन्। यस्ता पदार्थ सेलाएपछि बनेको पहाडलाई ज्वालामुखी पहाड भनिन्छ। लाभा निस्किन छोडेपछि यस्ता पहाडको टुप्पामा खाल्डो बाँकी रहन्छ, जसलाई क्रेटर भनिन्छ। यस्तो पहाडमा विभिन्न प्रकारका खनिज पदार्थ पाइन्छन्।
४. अवशिष्ट पहाड: नरम चट्टानले बनेको पहाड खिइएर बनेको चट्टानले बनेको पहाडलाई अवशिष्ट पहाड भनिन्छ। पहाडको सतहलाई लामो समयसम्म नदी, हिमनदी, वर्षाको पानी र वायु आदिले बिस्तारै खियाउँदै जान्छन्। हजारौँ वर्षपछि खिइन नसकेको कडा भाग बाँकी रहन्छ। यही नै अवशिष्ट पहाड हो। यस्ता पहाड होचा हुन्छन्।
मोडदार, ढिक्के र ज्वालामुखी, तीनैको नाममा पहाड छ। तर तीनको बन्ने तरिका मिल्दैन र तीनको आकार पनि मिल्दैन।
मोडदार: जमिन च्यापिएर उठ्यो। त्यसैले लामो शृङ्खलामा फैलिन्छ र चुचुरा हुन्छन्।
ढिक्के: जमिनको ढिक्का माथि उठ्यो वा छेउछाउ भासियो। त्यसैले चुचुरो हुँदैन र टाउको कटिएको जस्तो देखिन्छ।
ज्वालामुखी: भित्रबाट निस्केको पदार्थ थुप्रियो। त्यसैले एक्लै ठडिन्छ र टुप्पामा क्रेटर हुन्छ।
यही तीनओटा उदाहरणले पूरै पाठको मुख्य कुरा प्रमाणित गर्छ। नाम आकारले होइन, इतिहासले पाइएको हो।
पठार अर्थात् उच्च समस्थली
वरपरको जमिनभन्दा अग्लो तर माथि फराकिलो समतल भएको भूभागलाई पठार वा उच्च समस्थली भनिन्छ। उदाहरणका रूपमा भारतको डेक्कनको पठार र तिब्बतको पठारलाई लिन सकिन्छ।
मैदान
अग्लो होचो नभएको समथर जमिनलाई मैदान भनिन्छ। यस्तो मैदान प्रायः मलिलो माटाले बनेको हुन्छ। नदी किनारमा नदीले बगाएर ल्याएको माटो थुप्रिएर पनि मैदान बन्छ। नेपालको दक्षिण भागको भित्री मधेस र तराईको मैदान यसका उदाहरण हुन्। समुद्री किनारमा पनि मैदान हुन्छन्, जुन समुद्रमा चल्ने पानीका छालका कारणले बनेका हुन्छन्।
नदीका बेँसी र उपत्यका
पहाडी क्षेत्रमा नदीले बगाएर ल्याएका पदार्थहरू थुप्रिएर साना ठुला बेँसी बनेका हुन्छन्। यस्ता बेँसी मलिलो माटाले बनेका हुन्छन्। यो खेतीपातीका लागि उपयुक्त हुन्छ।
चारैतिर अग्लो भूभागले घेरिएको बिचको फराकिलो र होचो समतल भागलाई उपत्यका भनिन्छ। यो पनि खेतीपाती र बसोबासका लागि उपयुक्त हुन्छ।
दुवै वरपरको भन्दा होचो जमिन हुन् र दुवै खेतीका लागि राम्रा हुन्छन्। त्यसैले परीक्षामा यी दुई साटिन्छन्। छुट्याउने एउटा सजिलो जाँच छ।
बेँसी नदीको काम हो। नदीले माटो बगाएर ल्यायो र थुपार्दै गयो, त्यसैले बेँसी नदीको छेउछेउ लम्बिएको हुन्छ। नदी नभई बेँसी हुँदैन।
उपत्यका घेराको काम हो। चारैतिर अग्लो भूभागले घेरेको छ र बिचको भाग होचो तथा फराकिलो छ। यहाँ नदी हुन पनि सक्छ, नहुन पनि सक्छ।
सजिलो गरी भन्दा बेँसी लामो हुन्छ र उपत्यका फराकिलो हुन्छ। बेँसी नदीले बनाउँछ, उपत्यकालाई पहाडले घेर्छ।
जलमण्डल र महासागर
पृथ्वीको धरातलमा रहेको पानीको भागलाई जलमण्डल भनिन्छ। पृथ्वीको ७१ प्रतिशत भाग जल सम्पदाले ओगटेको छ। जलमण्डलमा महासागर, सागर, ताल, खाडी र नदी आदि पर्दछन्।
जलमण्डलका ठुला ठुला भाग महासागर हुन्। प्रशान्त महासागर, आन्ध्र महासागर, हिन्द महासागर, सुमेरु महासागर र कुमेरु महासागर गरी पाँचओटा महासागर छन्। बङ्गालको खाडी, अरबको खाडी र मेक्सिकोको खाडी पनि जलमण्डलमा पर्दछन्। अमेजन, नाइल, ह्वाङ्दो, गङ्गा र कोशी आदि नदी पनि जलमण्डलकै रूपमा रहेका छन्।
यो पाठमा दस भन्दा बढी नाम आए। ती सबै घोक्नुको साटो हरेकसँग एउटै प्रश्न सोध्नुहोस्: यो कसरी बन्यो?
च्यापिएर उठ्यो भने मोडदार। ढिक्का उठ्यो वा छेउ भासियो भने ढिक्के। भित्रबाट निस्केको पदार्थ थुप्रियो भने ज्वालामुखी। खिइँदा खिइँदा बाँकी रह्यो भने अवशिष्ट। नदीले थुपार्यो भने बेँसी वा मैदान। घेरिएको होचो फाँट भयो भने उपत्यका।
बन्ने तरिका थाहा भयो भने नाम आफैँ आउँछ। यही सोच पाठ ३ मा काम लाग्नेछ, जहाँ यी स्वरूप बनाउने तत्त्वहरू नै विषय हुन्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।