नक्सामा विभिन्न तथ्यहरूलाई भर्ने कामलाई नक्सा कार्य भनिन्छ। नक्सा बनाउने विज्ञानलाई कार्टोग्राफी भनिन्छ। विद्यार्थीले नक्सा बनाउन तथा नक्साको अध्ययन गर्ने सिपको विकास गर्नुपर्छ, किनभने नक्साका माध्यमबाट विभिन्न प्रकारका सूचनाहरू लिन र दिन सकिन्छ।
नक्सा चित्र होइन, भाषा हो। चित्रले कुनै ठाउँ कस्तो देखिन्छ भन्ने देखाउँछ। नक्साले भने कुरा भन्छ, र त्यो कुरा बुझ्न व्याकरण जान्नुपर्छ।
नक्साका तीन व्याकरण छन्: सङ्केत (चिह्नले के जनाउँछ), स्केल (कति टाढा भनेको कति हो), र दिशा (कता उत्तर हो)। यी तीन नजानी नक्सा पढ्न सकिँदैन, ठिक जसरी अक्षर नचिनी किताब पढ्न सकिँदैन।
त्यसैले कुनै नयाँ नक्सा हातमा परे पहिले चित्र नहेर्नुहोस्। पहिले यी तीन कुरा खोज्नुहोस्, अनि मात्र नक्सा बोल्न थाल्छ।
नक्साको अध्ययन
नक्सा सूचनाको स्रोत हो। नक्साबाट सूचना प्राप्त गर्न नक्साको गहिरो अध्ययन गर्नुपर्छ। नक्सा अध्ययन गर्नुपूर्व नक्सामा प्रयोग हुने सङ्केत र चिह्नहरूबारे थाहा पाउनुपर्छ। नक्साले विभिन्न सङ्केतबाट भौगोलिक तथा सामाजिक तथ्यहरूको जानकारी दिन्छ। नक्सामा सङ्केत चिह्न र अर्थ दिइएको हुन्छ।
नक्सामा दुरी बताउनका लागि स्केलको प्रयोग गरिएको हुन्छ। स्केलले नक्सामा दुरी देखाउने काम गर्दछ। नक्साको माथिल्लो भागमा उत्तर दिशा सङ्केत गरिएको हुन्छ। हरेक नक्सामा शीर्षक राखिएको हुन्छ।
नक्सा भाषा हो भन्नुको अर्थ यही हो। भाषामा तीन कुरा चाहिन्छ र नक्सामा पनि ठ्याक्कै तीनै चाहिन्छन्।
१. सङ्केत, अर्थात् शब्दहरू। नक्सामा हरेक चिह्नले कुनै एउटा कुरा जनाउँछ। रेखाले बाटो वा नदी, थोप्लोले सहर, हरियो रङले वन। कुन चिह्नले के जनाउँछ भन्ने कुरा नक्साको छेउमा दिइएको सङ्केत सूचीमा लेखिएको हुन्छ। सङ्केत सूची नपढी नक्सा पढ्नु भनेको शब्दको अर्थ नजानी वाक्य पढ्नुजस्तै हो।
२. स्केल, अर्थात् नापको नियम। कागजमा दुई थोप्लाबिच दुई सेन्टिमिटर छ भन्दैमा साँच्चै दुरी दुई सेन्टिमिटर होइन। कति सानो बनाइएको हो भन्ने कुरा स्केलले बताउँछ।
३. दिशा, अर्थात् वाक्यको क्रम। नक्साको माथिल्लो भाग उत्तर हो भन्ने नियम छ। यो थाहा नभई कुनै ठाउँ कुन तर्फ पर्छ भन्न सकिँदैन।
यी तीन सूचना नक्साको भित्री भागमा हुँदैनन्, छेउमा हुन्छन्। त्यसैले नक्सा पढ्दा पहिले छेउ हेर्नुहोस्, अनि बिच हेर्नुहोस्।
सङ्केत चिह्न
नक्सामा प्रयोग गरिने सङ्केत चिह्नहरू विश्वभरि लगभग उस्तै हुन्छन्। यसैले नेपालमा बनेको नक्सा अर्को देशको मानिसले पनि पढ्न सक्छ र अर्को देशको नक्सा हामीले पनि पढ्न सक्छौँ। यही कारणले नक्सालाई साझा भाषा भनिन्छ।
माथिको सूचीमा हेर्नुहोस्। रातो मोटो रेखाले मुख्य सडक जनाउँछ। थोप्ला भएको रेखाले रेलमार्ग जनाउँछ। छुट्टाछुट्टै धर्काले पैदल बाटो जनाउँछ। हरियो पृष्ठभूमिमा रुखका चिह्न भएको भागले वन जनाउँछ। पानी भएको दलदल जमिनका लागि छुट्टै चिह्न छ। यसरी हरेक चिह्नले एउटा कुरा जनाउँछ र त्यही जनाइरहन्छ।
स्केल
स्केल जान्नुको फाइदा यो हो कि कागजमा नापेर साँचो दुरी निकाल्न सकिन्छ। एउटा नाप पूरै गरेर हेरौँ।
चरण १: नक्साको छेउमा स्केल खोज्नुहोस्। मानौँ त्यहाँ लेखिएको छ, १ सेमि बराबर ५० किमि। यसको अर्थ हो, कागजमा एक सेन्टिमिटर देखिएको दुरी साँचो जमिनमा पचास किलोमिटर हो।
चरण २: स्केलले दुई ठाउँबिचको दुरी नाप्नुहोस्। मानौँ नाप्दा ६ सेमि आयो।
चरण ३: गुणन गर्नुहोस्। ६ लाई ५० ले गुणन गर्दा ३०० किमि हुन्छ।
चरण ४: जवाफ वाक्यमा लेख्नुहोस्, केवल सङ्ख्या नलेख्नुहोस्। यी दुई ठाउँबिचको वास्तविक दुरी लगभग ३०० किलोमिटर छ।
यहाँ एउटा कुरा ध्यान दिनुहोस्। स्केलले सिधा दुरी दिन्छ, बाटोको दुरी होइन। बाटो घुम्दै जाने भएकाले हिँड्नुपर्ने दुरी सधैँ यसभन्दा बढी हुन्छ। नक्साले सत्य भन्छ, तर कुन सत्य भन्छ भन्ने पनि जान्नुपर्छ।
दिशा
नक्साको माथिल्लो भागमा उत्तर दिशा सङ्केत गरिएको हुन्छ। यो नियम पक्का भएपछि बाँकी तीन दिशा आफैँ थाहा हुन्छन्। माथि उत्तर भए तल दक्षिण, दायाँ पूर्व र बायाँ पश्चिम हुन्छ।
यही नियमका कारण नक्सा हेरेर कुनै ठाउँ अर्को ठाउँको कुन तर्फ पर्छ भन्न सकिन्छ। जस्तै नेपालको नक्सामा हिमाली भेग माथिल्लो भागमा देखिन्छ, त्यसैले त्यो उत्तरमा पर्छ भन्ने बुझिन्छ। तराई तल्लो भागमा देखिन्छ, त्यसैले त्यो दक्षिणमा पर्छ।
यो सुन्दा अनौठो लाग्छ, तर यो साँचो हो र यसको कारण सजिलो छ।
पृथ्वी गोलो छ र कागज चेप्टो छ। कुनै पनि गोलो वस्तुको बोक्रा नच्यातिकन र नतानिकन चेप्टो पार्न सकिँदैन। सुन्तलाको बोक्रा निकालेर टेबुलमा थिच्न खोज्नुहोस्, कि च्यातिन्छ कि कतै तानिन्छ।
त्यसै गरी गोलो पृथ्वीलाई चेप्टो कागजमा उतार्दा कतै न कतै आकार, क्षेत्रफल वा दुरी अलिकति फेरिन्छ। यसैलाई प्रक्षेपण भनिन्छ, अर्थात् गोलोलाई चेप्टोमा उतार्ने तरिका।
यो नक्साको कमजोरी लुकाउनुपर्ने कुरा होइन, जान्नुपर्ने कुरा हो। सानो क्षेत्रको नक्सामा यो फरक निकै कम हुन्छ, त्यसैले आफ्नो जिल्ला वा प्रदेशको नक्सा भरपर्दो हुन्छ। पूरै संसारको नक्सामा भने फरक बढी हुन्छ, र त्यहाँ कुनै भूभाग साँचो भन्दा ठुलो देखिन सक्छ।
नक्सा कसले प्रयोग गर्छ?
यात्रा गर्दा नक्साको प्रयोग गरिन्छ। सुरक्षा निकायहरूले विभिन्न किसिमका तालिममा विभिन्न तथ्यहरू पत्ता लगाउन नक्साको अध्ययन गर्छन्। नक्साले उत्पादन क्षेत्र, औद्योगिक क्षेत्र, बस्तीहरू, नदीनाला, वन क्षेत्र, खनिज क्षेत्र र यातायात आदिको सूचना प्रदान गर्ने हुनाले नक्सा पढ्ने सिप सबैमा हुनु जरुरी छ।
यो पाठ किन पढ्ने भन्ने प्रश्नको जवाफ यहाँ छ।
यात्रीलाई: कुन बाटो छोटो छ, बिचमा कुन नदी पर्छ र कहाँ बास बस्न सकिन्छ, यी सबै नक्साले भन्छ।
सुरक्षा निकायलाई: कुन ठाउँ अग्लो छ, कहाँबाट के देखिन्छ र उद्धार कुन बाटोबाट पुर्याउने, यी नक्साबाटै तय हुन्छन्।
योजना बनाउनेलाई: विद्यालय कहाँ बनाउने, बाटो कता लैजाने र बस्ती कहाँ नबसाल्ने, यी निर्णय नक्सा नहेरी हुँदैनन्।
किसानलाई: सिँचाइको पानी कता बग्छ, बजार कति टाढा छ र ढुवानी कुन बाटो सजिलो छ भन्ने नक्साले देखाउँछ।
पाठ ९ को कुरा पनि यहीँ जोडिन्छ। जोखिमका ठाउँ चिन्न र बस्ती कहाँ नबसाल्ने भन्ने तय गर्न पनि नक्सा नै चाहिन्छ। नक्सा पढ्न जान्नु भनेको आफ्नो ठाउँलाई माथिबाट देख्न सक्नु हो।
यो पाठ ज्ञानको भन्दा बढी सिपको हो। सिप पढेर आउँदैन, गरेर आउँछ।
त्यसैले क्रियाकलाप तब्बा नछोड्नुहोस्। कम्तीमा तीन काम आफैँ गर्नुहोस्: दस ओटा सङ्केत चिह्न आफ्नै हातले कोर्नुहोस्, आफ्नो प्रदेशको नक्सा सादा कागजमा उतार्नुहोस्, र त्यसमा एउटा नदी, एउटा राजमार्ग, एउटा सहर र एउटा प्रसिद्ध स्थल सङ्केत चिह्न प्रयोग गरी देखाउनुहोस्।
अभ्यासका लागि पाठ ७ को सात प्रदेशको नक्सा नै प्रयोग गर्नुहोस्। यसो गर्दा दुई पाठ एकसाथ पक्का हुन्छन्, किनभने नक्सा कोर्दै जाँदा प्रदेशको आकार पनि सम्झनामा बस्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।