पृथ्वी आफ्नै अक्षमा अडिएर पङ्खा वा फिर्फिरे घुमेजस्तै फनफनी घुम्ने कामलाई परिभ्रमण अर्थात् पृथ्वीको दैनिक गति भनिन्छ। पृथ्वीले सूर्यलाई वरिपरिबाट एक फन्को लगाउने कामलाई परिक्रमण अर्थात् पृथ्वीको वार्षिक गति भनिन्छ। दैनिक गतिले दिन र रात दिन्छ, वार्षिक गतिले वर्ष र ऋतु दिन्छ।
हामीले देख्ने गति र साँचो गति उल्टा छन्। सूर्य घुमेको देखिन्छ, तर घुम्ने त हामी हौँ। सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू पूर्वबाट पश्चिमतर्फ जाँदै गरेको देखिन्छ, किनभने पृथ्वी त्यसको ठिक उल्टो, पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुमिरहेको छ।
यो एउटै वाक्यले पूरै पाठ समात्छ। दिन र रात, समयको फरक, ऋतुको फेरबदल, सबै हामी आफैँ चलिरहेकाले हुने कुरा हुन्, आकाश चलेकाले होइन।
दिन र रात कसरी हुन्छ?
हामी बसेको पृथ्वी सौर्य परिवारको एउटा ग्रह हो। यसले सूर्यबाट ताप र प्रकाश पाउँछ। पृथ्वी सामान्यतया गोलाकार भएकाले सूर्यबाट आएको प्रकाश पृथ्वीको सबै भागमा एकै पटक पर्दैन। एक पटकमा सूर्यतर्फ फर्किएको आधा भागमा मात्र प्रकाश पर्छ। प्रकाश परेको भागमा दिन हुन्छ र प्रकाश नपरेको बाँकी आधा भागमा रात हुन्छ।
पृथ्वी एकै ठाउँमा अडिएर फनफनी घुमिरहने भएकाले पृथ्वीको सबै ठाउँमा पालैपालो उज्यालो पर्दै जान्छ र दिन हुँदै जान्छ। दिन भएका ठाउँमा क्रमशः रात पर्दै जान्छ। पृथ्वीलाई एक फन्को घुम्न २४ घण्टा समय लाग्छ। पृथ्वीले एक फन्को घुम्दा एक दिन र एक रातको समय बित्छ।
चलिरहेको बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्नुहोस्। बाटो छेउका रुख, खम्बा र घर पछाडितिर दौडेको देखिन्छ। तर साँच्चै दौडेको त बस हो, रुख होइन। रुख जहाँको त्यहीँ छ।
आकाशमा हुने कुरा ठ्याक्कै यही हो। पृथ्वी एउटा ठुलो बस हो र हामी त्यसभित्र बसेका यात्री। पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुम्दा सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू पूर्वबाट पश्चिमतर्फ सरेको देखिन्छ। रुख दौडेको होइन, बस दौडेको जस्तै, सूर्य घुमेको होइन, पृथ्वी घुमेको हो।
यो एउटै तुलनाले यो पाठको सबैभन्दा गाह्रो कुरा सजिलो बनाइदिन्छ। बसको उदाहरण सम्झनुभयो भने आकाशको उदाहरण आफैँ सम्झिन्छ।
अक्ष, र पूर्वको समय किन चाँडो हुन्छ
पृथ्वीले दैनिक एक फन्को घुम्ने आधारलाई अक्ष भनिन्छ। पृथ्वी अक्षमा अडिएर घुम्ने कामलाई नै परिभ्रमण भनिएको हो। यही दैनिक गतिका कारणले पूर्वतर्फ पहिले बिहान हुन्छ भने पश्चिमतर्फ केही समयपछि मात्र बिहान हुन्छ।
नेपालको पूर्वमा रहेको मेचीमा बिहान घाम झुल्किँदा पश्चिममा रहेको महाकालीमा घाम झुल्केको हुँदैन। त्यहाँ केही समयपछि मात्र घाम झुल्किन्छ। पूर्वमा छिटो बिहान हुन्छ र पश्चिममा ढिलो बिहान हुन्छ। त्यसैले पूर्वको समय चाँडो हुन्छ र पश्चिमको समय ढिलो हुन्छ। पृथ्वीको दैनिक गतिले गर्दा नै समयको हिसाब गर्न सजिलो भएको छ।
सबैभन्दा धेरै सुनिने जवाफ हो, पृथ्वी धेरै ठुलो भएकाले। यो जवाफ गलत होइन, तर अधुरो छ।
पूरा कारण यो हो: पृथ्वी घुम्दा पृथ्वीमाथिको सबै कुरा सँगै घुम्छ। हावा सँगै घुम्छ, पानी सँगै घुम्छ, घर, रुख, विद्यालय र हामी आफैँ पनि सँगै घुम्छौँ। कुनै कुरा चलेको थाहा पाउन त्यससँग तुलना गर्ने अर्को स्थिर कुरा चाहिन्छ। यहाँ त्यस्तो कुनै कुरा हामीसँगै नभएकाले चलेको महसुस हुँदैन।
बसको उदाहरणमै फर्कनुहोस्। बसभित्रको सिट, झोला र सहयात्री सबै बससँगै चलिरहेका छन्, त्यसैले बसभित्र मात्र हेर्दा हिँडेको थाहा हुँदैन। झ्यालबाट बाहिरको रुख देखेपछि मात्र चलेको थाहा हुन्छ।
सूर्य पृथ्वीभन्दा धेरै ठुलो छ र निकै टाढा छ। यति टाढाबाट आउने किरणहरू पृथ्वीमा आइपुग्दा लगभग समानान्तर भइसक्छन्, अर्थात् सबै किरण एउटै दिशामा सिधा आउँछन्।
त्यस्ता सिधा किरण गोलो वस्तुमा पर्दा ठिक आधा भाग मात्र उज्यालो हुन्छ र आधा भाग ओझेलमा पर्छ। त्यसैले जुनसुकै क्षणमा पृथ्वीको आधा भागमा दिन र आधा भागमा रात हुन्छ। यो पृथ्वीको गोलो आकार र सूर्यको दुरी, यी दुई कुराको नतिजा हो।
वार्षिक गति र कक्ष
सूर्यलाई परिक्रमा गर्ने ग्रह र ताराहरूको समूह सौर्यमण्डल हो। पृथ्वी पनि सौर्यमण्डलको सदस्य हो। पृथ्वीले सूर्यलाई वरिपरिबाट परिक्रमा गर्छ। यसरी परिक्रमा गर्दा पृथ्वी एउटै बाटोमा मात्र हिँड्छ। सूर्यलाई परिक्रमा गर्ने यस्तो बाटोलाई पृथ्वीको कक्ष भनिन्छ।
पृथ्वीले आफ्नो कक्षमा हिँड्दै सूर्यलाई एक फन्को लगाउन ३६५ दिन र ६ घण्टा समय लगाउँछ। यसरी एक वर्षको समय लगाएर परिक्रमा गर्ने कामलाई परिक्रमण अर्थात् वार्षिक गति भनिन्छ। यही गतिका कारणले वर्षको गणना गर्न सकिएको हो। एक वर्षलाई १२ महिनामा विभाजन गरिएको हुन्छ र एक महिनामा करिब ३० दिन हुन्छन्।
ऋतु परिवर्तन
एक वर्षभरि हावापानीले आफ्नो मौसमी स्वरूपमा देखाउने परिवर्तन नै ऋतु परिवर्तन हो। कहिले गर्मी, कहिले वर्षा, कहिले सुक्खा र कहिले जाडो हुनु ऋतु परिवर्तनकै कारणले हो। नेपालमा असार, साउन र भदौ महिनामा वर्षा हुन्छ र हरेक वर्ष उही महिनामा वर्षाको मौसम देखा पर्छ।
नेपालमा एक वर्षभित्र छ प्रकारका ऋतु मान्ने गरिन्छ भने विश्वव्यापी रूपमा हिउँद, वसन्त, ग्रीष्म र शरद् गरी चार ऋतु मान्ने गरिन्छ।
| ऋतु | महिना | विशेषता |
|---|---|---|
| वसन्त | चैत, वैशाख | पतझर वनस्पतिमा पालुवा आउने, केही गर्मी हुने |
| ग्रीष्म | जेठ, असार | गर्मी हुने |
| वर्षा | साउन, भदौ | धेरै वर्षा हुने, गर्मी हुने |
| शरद् | असोज, कात्तिक | फूल फुल्ने, जाडो र गर्मी बराबर हुने |
| हेमन्त | मङ्सिर, पुस | पतझर वनस्पतिका पात झर्ने, जाडो हुने |
| शिशिर | माघ, फागुन | निकै कम वर्षा हुने, जाडो हुने |
गर्मी किन हुन्छ भनी सोध्दा धेरैले भन्छन्, त्यस बेला पृथ्वी सूर्यको नजिक पुग्छ। यो जवाफ मिल्दैन, र यसलाई जाँच्ने सजिलो तरिका पनि छ।
जुन बेला उत्तरी गोलार्धमा ग्रीष्म हुन्छ, त्यही बेला दक्षिणी गोलार्धमा हिउँद हुन्छ। पृथ्वी नजिक पुगेकाले गर्मी हुने भए त दुवै गोलार्धमा एकैचोटि गर्मी हुनुपर्थ्यो। तर हुँदैन।
साँचो कारण ढल्काइ हो। पृथ्वी जहिले पनि आफ्नो अक्षदेखि २३.५ डिग्री ढल्किएको हुन्छ र सूर्यलाई परिक्रमा गर्दा एकै दिशातर्फ ढल्किएर अघि बढ्छ। त्यसैले सूर्यको किरण कहिले उत्तरी गोलार्धमा सिधा पर्छ त कहिले दक्षिणी गोलार्धमा सिधा पर्छ। किरण सिधा परेको गोलार्धमा ग्रीष्म हुन्छ र छड्के परेको गोलार्धमा हिउँद हुन्छ।
ऋतु परिवर्तनका मुख्य दिन
जुन २१: सूर्य उत्तरी गोलार्धको कर्कट रेखामाथि सिधा पर्छ। उत्तरी गोलार्धको अधिकांश भाग सूर्यको सामुन्ने पर्ने हुनाले यहाँ दिन लामो र रात छोटो हुन्छ र हावापानी न्यानो हुन्छ। यस दिनलाई कर्कटक्रान्ति वा उत्तरायण पनि भनिन्छ। उत्तरी गोलार्धमा यो सबैभन्दा लामो दिन हो र यसै दिनदेखि दिन क्रमशः छोटो हुन थाल्छ।
सेप्टेम्बर २३: सूर्य भूमध्यरेखामाथि सिधा रहन्छ। दुवै गोलार्धमा सूर्यको प्रकाशको वितरण समान हुन्छ, त्यसैले दिन र रातको लम्बाइ बराबर हुन्छ। यस समयमा उत्तरी गोलार्धमा शरद् ऋतु हुन्छ भने दक्षिणी गोलार्धमा वसन्त ऋतु हुन्छ।
डिसेम्बर २२: सूर्य दक्षिणी गोलार्धको मकर रेखामाथि सिधा पर्छ। दक्षिण गोलार्धको अधिकांश भाग सूर्यतर्फ पर्ने हुनाले त्यहाँ दिन लामो र रात छोटो हुन्छ। यस दिनलाई मकरक्रान्ति वा दक्षिणायन भनिन्छ। यस दिनदेखि उत्तरी गोलार्धमा दिन छोटो हुन थाल्छ।
मार्च २१: सूर्य फेरि भूमध्यरेखामाथि सिधा रहन्छ र दिन तथा रातको लम्बाइ बराबर हुन्छ। यस समयमा उत्तरी गोलार्धमा वसन्त ऋतु हुन्छ भने दक्षिणी गोलार्धमा शरद् ऋतु हुन्छ।
यो पाठलाई दुई हरफमा बाँध्न सकिन्छ। दैनिक गतिले घडी चलाउँछ, वार्षिक गतिले पात्रो चलाउँछ। एक फन्को अक्षमा घुम्दा एक दिन बन्छ; एक फन्को सूर्यको वरिपरि घुम्दा एक वर्ष बन्छ।
अनि सुरुकै कुरामा फर्कनुहोस्। घडी र पात्रो दुवै आकाश चलेकाले होइन, हामी चलेकाले बनेका हुन्। देखिने कुरा र हुने कुरा फरक हुन सक्छन् भन्ने यो पहिलो पाठ भूगोलभरि काम लाग्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।