सरकारी आय तथा व्यय

अघिल्लो पाठको अन्त्यमा एउटा वाक्य आएको थियो, बिल काटिएपछि त्यो कारोबार राज्यको हिसाबमा आउँछ र कर उठ्छ। आजको पाठ त्यही वाक्यबाट सुरु हुन्छ।

अब एउटा यात्रा हेर्नुहोस्। तपाईंको घरमा टेलिभिजन वा मोबाइल किन्दा त्यसको मूल्यभित्र राज्यलाई तिरिने कर पनि हुन्छ। त्यो कर सरकारी आय बन्छ। अनि त्यही रकमबाट विद्यालय भवन बन्छ, दिवा खाजा पाइन्छ र गाउँमा सडक पुग्छ।

अर्थात् सरकारी आय र सरकारी व्यय दुई छुट्टै कुरा होइनन्, एउटै वृत्तका दुई अर्धांश हुन्।

र यो वृत्तको सबैभन्दा चाखलाग्दो कुरा यही हो। यो वृत्त तपाईंबाटै सुरु हुन्छ र तपाईंसम्मै फर्किन्छ।

यसैले कर तिर्नु कुनै सजाय होइन। यो साझा कोषमा आफ्नो भाग हाल्नु हो, र त्यही कोषबाट सबैले सेवा पाउँछन्।

माथिको तालिकाको अन्तिम स्तम्भमा एउटा फरक लुकेको छ, र त्यो फरक महत्त्वपूर्ण छ।

कर, शुल्क, दण्ड जरिवाना तथा अनुदान फिर्ता गर्नुपर्दैन। तर ऋण फिर्ता गर्नुपर्छ।

अब सोच्नुहोस्। ऋण पनि सरकारी आयकै हिस्सा हो, तर यो तिर्नुपर्ने आय हो। आज लिइएको ऋण भोलि ब्याजसहित फिर्ता गर्नुपर्छ, र त्यो पैसा पनि करबाटै आउँछ।

यसैले ऋण धेरै लिँदा भविष्यको खर्चमा भार पर्छ, किनभने भोलिको आयको एउटा भाग हिजोको ऋण तिर्नमै जान्छ।

यही कारण भनिएको छ, उल्लिखित सरकारी आयका विभिन्न स्रोतमध्ये कर नै सरकारी आयको प्रमुख स्रोत हो। प्रमुख स्रोत भरपर्दो हुनुपर्छ, र कर नै त्यस्तो स्रोत हो।

दोस्रो उद्देश्यमा एउटा शब्द छ जुन नछुटाउनुहोस्, त्यो हो प्रभावकारी बाँडफाँड।

यसको अर्थ यही हो। रकम खर्च गर्नु मात्र पर्याप्त छैन, ठिक ठाउँमा खर्च गर्नुपर्छ।

उदाहरणले हेरौँ। मानौँ कुनै गाउँमा विद्यालय भवन त बन्यो तर शिक्षक पुगेनन्। वा सडक त बन्यो तर पुल बनेन। यस्तो अवस्थामा खर्च त भयो, तर सेवामा नागरिकको पहुँच बढेन।

यसैले भनिएको छ, सरकारी आयको प्रभावकारी बाँडफाँड भएमा सार्वजनिक सेवामा नागरिक पहुँच बढ्छ। बाँडफाँड प्रभावकारी नभए खर्च मात्र हुन्छ, फाइदा हुँदैन।

यही कुरा हामीले जल सम्पदाको पाठमा पनि देख्यौँ, जहाँ अड्किने ठाउँ स्रोत नभई व्यवस्थापन थियो। यहाँ पनि अड्किने ठाउँ रकम नभई बाँडफाँड हो।

यो एकाइको अन्तिम पाठ हो, त्यसैले पाँचै पाठ एकसाथ हेरौँ।

पाठ १ मा हामीले उत्पादन देख्यौँ, अर्थात् कृषि र उद्योग आर्थिक विकासको आधार हुन्।

पाठ २ मा स्रोत देख्यौँ, अर्थात् एउटै पानीले बिजुली, सिँचाइ, खानेपानी र यातायात चारै दिन सक्छ।

पाठ ३ मा साङ्लो देख्यौँ, अर्थात् कृषि, उद्योग र व्यापार एउटै साङ्लोका तीन कडी हुन्।

पाठ ४ मा साङ्लोको अन्तिम छेउ देख्यौँ, अर्थात् उपभोक्ता र उसका अधिकार।

र आज देख्यौँ, यही सबै आर्थिक क्रियाकलापबाट राज्य पनि चल्छ। किनबेच हुन्छ, कर उठ्छ, कोष बन्छ र त्यही कोषबाट सडक, विद्यालय तथा अस्पताल बन्छन्।

अनि ती सडक र विद्युत् गृहले फेरि उत्पादन बढाउँछन्, र वृत्त फेरि सुरु हुन्छ। यसैले आर्थिक क्रियाकलाप कुनै एउटा काम होइन, यो निरन्तर घुम्ने चक्र हो, र त्यो चक्रमा तपाईं पनि एक कडी हुनुहुन्छ।