सिँजा जुम्ला राज्यको राजधानी थियो। यसलाई खस राज्य तथा सिँजा राज्य भनेरसमेत चिनिन्छ। सिँजा राज्य वि.सं. ११५० तिर खस राजा नागराजले स्थापना गरेका हुन्। उनी तिब्बतको गुगेबाट आएका हुन्।
यो पाठ पुरानो राज्यको कथा जस्तो देखिन्छ। तर यसमा एउटा फरक कुरा छ, र त्यही मुख्य कुरा हो।
सिँजा सभ्यता इतिहासको पानामा मात्र छैन, आजको जीवनमै छ। पाँच कडीले यसलाई आजसँग जोड्छ।
भाषा: सिँजा राज्यबाट खस भाषाको उत्पत्ति भयो र त्यही आज नेपाली भाषा बनेको छ।
थर: त्यहाँका प्रशासनिक पद आज नेपाली समाजमा थरका रूपमा प्रयोग हुन्छन्।
चाड: दसैँ, तिहार, बुद्धजयन्ती र चैते दसैँ त्यहीँबाट आजसम्म चल्दै आएका छन्।
पद: आजका राजनीतिक र प्रशासनिक पदको सुरुआत त्यहीँबाट भएको मानिन्छ।
सहिष्णुता: त्यहाँ विकास भएको धार्मिक सहिष्णुता आजको समाजमा कायमै छ।
त्यसैले यो पाठ पढ्दा एउटा प्रश्न मनमा राख्नुहोस्: यसमध्ये कति कुरा मेरो आफ्नै जीवनमा छन्?
यो पाठ कसरी तयार भयो
यो पाठ एउटा प्रतिवेदन का रूपमा तयार भएको छ। विद्यार्थीले हाम्रो सिँजा : हाम्रो सभ्यता विषयक वृत्तचित्र हेरेपछि र अन्य सन्दर्भ सामग्री अध्ययन गरेपछि यो प्रतिवेदन बनाएका हुन्।
| प्रतिवेदनको भाग | के छ |
|---|---|
| शीर्षक | हाम्रो सिँजा : हाम्रो सभ्यता |
| उद्देश्य | सिँजा उपत्यकाको भौगोलिक अवस्थिति पत्ता लगाउने |
| सिँजा सभ्यताको राजनीतिक, सामाजिक एवम् आर्थिक अवस्था पहिचान गर्ने | |
| सिँजा सभ्यताले जनजीवनमा परेको प्रभाव खोजी गर्ने | |
| अध्ययन विधि | वृत्तचित्र अवलोकन |
| सन्दर्भ सामग्री अध्ययन | |
| शिक्षकसँग छलफल |
यो ढाँचा ध्यान दिएर हेर्नुहोस्, किनभने यो कुनै पनि खोजमूलक कामका लागि काम लाग्छ।
शीर्षक → उद्देश्य → अध्ययन विधि → पत्ता लगाइएका कुरा → निष्कर्ष।
यहाँ सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग अध्ययन विधि हो, र त्यही धेरैले छोड्छन्। यसले भन्छ, यी कुरा कहाँबाट थाहा भयो। कुनै जानकारी कहाँबाट आयो भन्ने नलेखिएको प्रतिवेदन विश्वसनीय हुँदैन।
अनि ध्यान दिनुहोस्, यहाँ तीन विधि प्रयोग भएका छन्, एउटा मात्र होइन। एउटै स्रोतमा भर पर्नुभन्दा तीन स्रोत मिलाएर हेर्दा जानकारी बलियो हुन्छ।
भौगोलिक अवस्थिति
सिँजा राज्यको सिमाना स्पष्ट छैन। तथापि पूर्वमा त्रिशूली, पश्चिममा लद्दाख, उत्तरमा तिब्बतको गुगे नदी र दक्षिणमा भागीरथी नदीसम्म फैलिएको अनुमान गरिएको छ।
| दिशा | सिमाना |
|---|---|
| पूर्व | त्रिशूली |
| पश्चिम | लद्दाख |
| उत्तर | तिब्बतको गुगे नदी |
| दक्षिण | भागीरथी नदी |
यहाँ पाठले दुई कुरा सँगै भनेको छ, र दुवै महत्त्वपूर्ण छन्।
पहिलो: सिमाना स्पष्ट छैन। दोस्रो: तथापि यति ठाउँसम्म फैलिएको अनुमान गरिएको छ।
यो इमानदार लेखाइ हो। इतिहासमा सबै कुरा प्रमाणसहित निश्चित हुँदैन, र त्यस्तो अवस्थामा थियो नभनी अनुमान गरिएको छ भन्नु नै सही तरिका हो।
तर एउटा कुरा यहाँबाट प्रस्ट हुन्छ। यी चार दिशा हेर्दा सिँजा राज्य आजको नेपालभन्दा धेरै फराकिलो क्षेत्रमा फैलिएको विशाल राज्य थियो भन्ने अनुमान गरिन्छ।
राजनीतिक अवस्था
सिँजा राज्यमा नागराज, क्राचल्ल, अशोकचल्ल, जितारी मल्ल र रिपु मल्ललगायतका खस राजाहरूले राज्य गरेका थिए।
राजा अशोक चल्लको पालामा वि.सं. १३२५ मा सुर्खेतमा काँक्रेबिहार बनेको थियो। वि.सं. १८९० को भुइँचालाले गर्दा यो सम्पदा भत्किन गएको थियो। अहिले यसलाई जीर्णोद्धार गरिएको छ।
विकेन्द्रीकरणको अभ्यास
सिँजा उपत्यकाका राजाहरूले विकेन्द्रीकरणको अभ्यास गरेका थिए। राजकाजमा सहयोग पुर्याउन महाअमात्य र अमात्य आदि नियुक्त गरिन्थे। ग्राम प्रशासन सञ्चालन गर्नका लागि प्रेक्षक, अधिकारी, कारिक अर्थात् कार्की, रोकाया र महतारा आदि पदहरू सिर्जना गरिएका थिए।
हालको नेपालको राजकाजमा सहयोग गर्ने राजनीतिक र प्रशासनिक पदहरू तत्कालीन सिँजा सभ्यताबाट सुरुआत भएका थिए। यी पदहरू हाल नेपाली समाजमा थरका रूपमा प्रयोग भएका छन्।
यो पाठको सबैभन्दा रोचक कुरा यही हो, त्यसैले बिस्तारै पढ्नुहोस्।
सिँजा राज्यमा गाउँको प्रशासन चलाउन कारिक, रोकाया र महतारा जस्ता पद बनाइएका थिए। ती त्यस बेला कामको नाम थिए, अर्थात् कसैले त्यो जिम्मेवारी पाएको छ भन्ने अर्थ लाग्थ्यो।
पुस्तौँ बित्दै जाँदा त्यही पद परिवारको पहिचान बन्दै गयो, र आज ती नै थरका रूपमा प्रयोग हुन्छन्। कारिक शब्द बिस्तारै कार्की बन्न पुग्यो।
यसबाट एउटा ठुलो कुरा देखिन्छ। इतिहास खाली किताबमा हुँदैन, मानिसका नाममै बाँचिरहेको हुन्छ। निष्कर्षमा पनि यही भनिएको छ, नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने खस आर्य समुदायका धेरै थरहरू यही सिँजा सभ्यताका विभिन्न स्थान र पदहरूसित जोडिन पुग्छन्।
सिँजा राज्य कसरी टुक्रियो
आठौँ राजा पृथ्वी मल्लको शासनकालपछि भारदारहरूमा शक्ति सङ्घर्ष सुरु भयो। अन्तिम खस राजा अभय मल्लले नियन्त्रण गर्न सकेनन्। वि.सं. १४५० मा यो विशाल साम्राज्य विभिन्न राज्यहरूमा टुक्रिन पुग्यो। यसबाट बाइसी चौबिसी राज्य स्थापना भए।
कर्णाली प्रदेशभन्दा अन्यत्रका क्षेत्रहरू स्थानीयहरूको जिम्मा लगाइएको थियो।
माथिको अनुच्छेद फेरि पढ्नुहोस्। यसमा तीन पाइला छन्, र तीनै यस एकाइभरि दोहोरिएका छन्।
पहिलो: बलियो शासकपछि उत्तराधिकारमा अस्थिरता। पृथ्वी मल्लपछि भारदारहरूमा शक्ति सङ्घर्ष सुरु भयो।
दोस्रो: अन्तिम शासकले नियन्त्रण गर्न नसक्नु।
तेस्रो: विशाल राज्य टुक्रिनु।
पाठ १ मा यक्षमल्लपछि नेपालमण्डल तीन टुक्रा भयो। पाठ २ मा मुकुन्द सेनपछि पाल्पा चार टुक्रा भयो। यहाँ पृथ्वी मल्लपछि सिँजा टुक्रियो।
अनि सबैभन्दा रोचक कुरा: यसबाट बाइसी चौबिसी राज्य स्थापना भए। पाठ २ मा हामीले बाइसी राज्य कसरी बने भनी पढेका थियौँ। यो त्यही कथा अर्को छेउबाट सुनिएको हो।
भाषा र धर्म
सिँजा राज्यबाट खस भाषाको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। हाल खस भाषा नेपाली भाषाका रूपमा विकसित भएको छ। त्यसकारण सिँजालाई नेपाली भाषाको उद्गम स्थलका रूपमा लिइन्छ।
सिँजा सभ्यतामा हिन्दु तथा बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित धर्मसंस्कार र रीतिरिवाज प्रचलित थिए। यस सभ्यतामा विकास भएको धार्मिक सहिष्णुता आजको नेपाली समाजमा समेत कायम छ।
कुलपूजा, दसैँ, तिहार, बुद्धजयन्ती, चैते दसैँ र नयाँ वर्षजस्ता चाडपर्व तथा उत्सवहरू प्रचलित थिए। हालको नेपाली समाजमा ती चाडपर्वहरू उत्तिकै महत्त्वका साथ मनाउनुले त्यस सभ्यताको प्रभाव आजसम्म पनि देख्न सकिन्छ।
माथिको चाडपर्वको सूची फेरि हेर्नुहोस्। त्यहाँ दसैँ र तिहार पनि छन् र बुद्धजयन्ती पनि छ।
अर्थात् एउटै समाजमा हिन्दु तथा बौद्ध दुवै परम्परासँग जोडिएका चाड सँगै मनाइन्थे। यही नै धार्मिक सहिष्णुताको सबैभन्दा बलियो प्रमाण हो, किनभने यो कागजको कुरा होइन, दैनिक जीवनको कुरा हो।
एकाइ ५ को पाठ ४ मा हामीले पढ्यौँ, बौद्धमार्गी हिन्दुहरूका मन्दिरमा जान्छन् र हिन्दुहरू बौद्ध गुम्बा तथा विहारमा जान्छन्। त्यो बानी नयाँ होइन, त्यसको जग यति पुरानो रहेछ।
आर्थिक अवस्था
सिँजा सभ्यतामा कृषि, पशुपालन, घरेलु उद्योग तथा छिमेकी राष्ट्रहरूसितको व्यापार प्रमुख आर्थिक क्रियाकलापहरू थिए।
| क्षेत्र | मुख्य आर्थिक कुरा |
|---|---|
| दाङ, सुर्खेत, दिपायल उपत्यका | यी उपत्यकाहरू अन्नको भण्डार मानिन्थे |
| हिमाली भेग | पशुपालन प्रमुख व्यवसाय थियो। दुध, मासु, यातायात र भारी बोक्नका लागि चौँरी, भेडा, बाख्रा, घोडा र खच्चड आदि पालिन्थे |
माथिको तालिका हेर्नुहोस्। एउटै राज्यभित्र दुई फरक अर्थतन्त्र छन्, र फरकको कारण भूगोल हो।
दाङ, सुर्खेत र दिपायल समथर उपत्यका हुन्, त्यसैले त्यहाँ खेती फल्यो र ती अन्नको भण्डार बने। हिमाली भेगमा खेती गारो हुन्छ तर घाँसे मैदान हुन्छ, त्यसैले त्यहाँ पशुपालन प्रमुख व्यवसाय बन्यो।
अनि पशुको सूची पनि ध्यान दिएर हेर्नुहोस्। घोडा र खच्चड यातायात र भारी बोक्न पालिन्थे। हिमाली भेगमा बाटो गारो हुन्छ र गाडी चल्दैन, त्यसैले भारी बोक्ने पशु नै त्यहाँको यातायात थियो।
एकाइ ७ मा हामीले यही कुरा पढेका थियौँ, अर्थात् धरातलीय स्वरूपले आर्थिक गतिविधि तोक्छ। यहाँ त्यही नियम सात सय वर्षअघि पनि उही रहेछ भन्ने देखिन्छ।
दुई राजधानी र शिलालेख
सिँजा खस राज्यको ग्रीष्मकालीन राजधानी थियो। त्यस्तै खस राज्यको हिउँदे राजधानी दुल्लु थियो।
यो निर्णय शौकको होइन, भूगोलको हो।
सिँजा उच्च भेगमा पर्छ, त्यसैले हिउँदमा त्यहाँ चिसो र हिउँ बढी हुन्छ र आवतजावत गारो हुन्छ। दुल्लु तुलनात्मक रूपमा तल पर्छ, त्यसैले हिउँदमा त्यहाँ शासन चलाउन सजिलो हुन्छ।
त्यसैले गर्मीमा सिँजा र जाडोमा दुल्लु। यसले देखाउँछ कि त्यस बेलाका शासकले भूगोल राम्ररी बुझेका थिए र सोहीअनुसार व्यवस्था मिलाएका थिए।
नेपाली भाषाको पहिलो शिलालेख दुल्लुमा छ। शिलालेख भएका ठाउँमा कीर्तिस्तम्भहरू पनि छन्। कीर्तिस्तम्भमा सिँजा राज्यका खस राजाहरूको वंशावली कुँदिएको छ। कीर्तिस्तम्भ शाके संवत् १२७९ मा तत्कालीन खस राजा पृथ्वी मल्लले निर्माण गरेका थिए।
दैलेखमा रहेको पञ्चदेवल पनि खस शासनकालमा उत्कृष्ट नमुना हो।
कला
सिँजा सभ्यता कलाले पनि सम्पन्न थियो। यहाँ रहेका पाण्डव गुफा, विराट् दरबार र विभिन्न मठ मन्दिरमा कुँदिएका बाघ तथा सिंहका मूर्तिहरूले तत्कालीन सिँजा सभ्यताको समृद्धिको उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्।
साथै ती ठाउँहरूमा कुँदिएका चित्रकला, सङ्केत, अक्षर र अङ्कहरू लेखिएका शिलालेखहरूले त्यस समयको कलाको उजागर गर्दछन्। त्यहाँ रहेका कतिपय शिलालेखहरू अहिले पनि संरक्षणको पर्खाइमा रहेका छन्।
माथिको अन्तिम वाक्य ध्यान दिएर पढ्नुहोस्: कतिपय शिलालेखहरू अहिले पनि संरक्षणको पर्खाइमा रहेका छन्।
यो सामान्य सूचना होइन। शिलालेख भनेको इतिहासको लिखित प्रमाण हो, र प्रमाण एक पटक नष्ट भयो भने फेरि बन्दैन। काँक्रेबिहारको उदाहरण यसै पाठमा छ, जुन वि.सं. १८९० को भुइँचालोले भत्किएको थियो र पछि जीर्णोद्धार गरिएको छ।
त्यसैले सम्पदा संरक्षण सरकारको मात्र काम होइन। आफ्नो ठाउँमा पुरानो शिलालेख, मूर्ति वा संरचना छ भने त्यसमा नकोर्नु, नछुनु र सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिनु पनि संरक्षण नै हो।
निष्कर्ष
| बुँदा | निष्कर्ष |
|---|---|
| १ | सिँजा राज्यको स्थापना बाह्रौँ शताब्दीमा भएको थियो |
| २ | सिँजा उपत्यकाको सभ्यता नेपालको हालको भाषा, संस्कृति र रीतिरिवाजको आधारशिला हो |
| ३ | शासन सञ्चालनमा प्रशासनिक पदहरूको सिर्जना र तिनको भूमिका सम्बन्धमा पनि यस सभ्यताबाट योगदान भएको पाइन्छ |
| ४ | यहाँ प्राप्त विभिन्न देवल, कीर्तिस्तम्भ, शिलालेख र कलाले सिँजा सभ्यता समृद्ध तथा विकसित रहेको प्रमाणित हुन्छ |
| ५ | नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने खस आर्य समुदायका धेरै थरहरू यही सिँजा सभ्यताका विभिन्न स्थान र पदहरूसित जोडिन पुग्छन् |
| ६ | त्यसैले सिँजा सभ्यता हाम्रो पहिचान र गौरव हो |
यो एकाइको अन्तिम पाठ हो, त्यसैले सातै पाठ एउटै लहरमा राखौँ।
पाठ १: मध्यकाल के हो र नेपालमण्डल कसरी टुक्रियो।
पाठ २: उपत्यकाबाहिर बाइसी, चौबिसी र सेन राज्य कसरी बने।
पाठ ३: ती राज्यभित्रको राजनीति, समाज र अर्थतन्त्र कस्तो थियो।
पाठ ४, ५ र ६: यही विगतबाट निस्केका तीन विभूति।
पाठ ७: र यो सबैको जग कहाँ थियो, अर्थात् सिँजा।
अनि एउटा कुरा ध्यान दिनुहोस्। यो एकाइ धेरै जोडिने र टुक्रिने कथाले भरिएको छ, तर अन्तिम पाठले भन्छ कि केही कुरा कहिल्यै टुक्रिएन। भाषा टुक्रिएन, चाड टुक्रिएन, थर टुक्रिएन र सहिष्णुता टुक्रिएन। राज्य बन्छन् र भत्किन्छन्, तर सभ्यता बाँचिरहन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।