राष्ट्रिय विभूति : पृथ्वीनारायण शाह

यस पाठको केन्द्रमा दिव्य उपदेश छन्। नौ ओटा उपदेश एकैचोटि पढ्दा ती छरिएका लाग्छन्, तर ती चार क्षेत्रमा बाँडिन्छन्: अर्थतन्त्र, शासन र इमानदारी, वैदेशिक सम्बन्ध, अनि सतर्कता।

अनि चारै क्षेत्र मिलाएर हेर्दा एउटै विचार निस्किन्छ, र त्यही यस पाठको सार हो।

देश बलियो हुनु भनेको जनता बलियो हुनु हो।

यो कुरा एउटा उपदेशमा सबैभन्दा प्रस्ट छ: प्रजा मोटा भए दरबार बलियो रहन्छ। राजाका भण्डार भनेका रैतानहरू हुन्। अर्थात् राजाको खजाना ढुकुटीमा होइन, जनतामा हुन्छ।

माथिका तीन खतरा फरक फरक देखिन्छन्, तर तीनैको जरा एउटै हो: बाँडिएको भूमि जोगाउन गारो हुन्छ।

पाठ २ मा हामीले सिकेको वाक्य सम्झनुहोस्: टुक्रिनु भनेको सानो हुनु मात्र होइन, कमजोर हुनु पनि हो। यहाँ त्यही तर्कको उल्टो पट्टि छ, अर्थात् जोडिनु भनेको ठुलो हुनु मात्र होइन, बलियो हुनु पनि हो।

अनि एउटा कुरा ध्यान दिनुहोस्। खतराको सूचीमा कला र संस्कृति पनि छन्। अर्थात् देश जोगाउनु भनेको जमिन जोगाउनु मात्र होइन, पहिचान जोगाउनु पनि हो। एकाइ ४ को पाठ ३ मा हामीले यही कुरा पढेका थियौँ।

अर्थतन्त्रका चार उपदेश फेरि एक पटक हेर्नुहोस्। तीमध्ये कुनै एउटा पनि दरबारको आम्दानी बढाउने कुरा गर्दैन। चारै ओटा जनतालाई बलियो बनाउने कुरा गर्छन्।

स्वावलम्बी हुनु भनेको जनता आफ्नै खुट्टामा उभिनु।
खानी चलाउनु भनेको देशभित्रकै स्रोत प्रयोग गर्नु।
कपडा बुन्न जान्नेलाई नमुना देखाइदिनु भनेको सिप भएकालाई तालिम र दिशा दिनु।
प्रजा मोटा भए दरबार बलियो भनेको सबैको जग यही हो भन्नु।

अन्तिम वाक्य नै सबैभन्दा बलियो छ: राजाका भण्डार भनेका रैतानहरू हुन्। भण्डार भनेको सम्पत्ति राख्ने ठाउँ हो। यहाँ भनिँदै छ, राजाको साँचो सम्पत्ति सुनचाँदी होइन, जनता हो।

माथिको तालिकाको पहिलो र दोस्रो हरफ छुट्याएर हेर्नुहोस्, किनभने त्यही फरकमा पूरै तर्क छ।

सल्लाह लिनु सजिलो कुरा हो। जोसुकैले सोध्न सक्छ र त्यसपछि आफ्नै मनको गर्न सक्छ।

तर जनताले चाहेको मानिसलाई नै नियुक्त गर्नु फरक कुरा हो। यहाँ रायले निर्णय बदलिन्छ, र यही नै प्रजातान्त्रिक अभ्यासको जग हो।

एकाइ ३ को पाठ २ सम्झनुहोस्, त्यहाँ हामीले पढ्यौँ, लोकतान्त्रिक संस्कार भनेको अरूको विचारलाई आफ्नो बराबर मान्नु हो। अभ्यासको प्रश्नमा यही दुई हरफ लेख्नुहोस्, उत्तर बलियो हुन्छ।

यो अभ्यासमा सिधै सोधिने प्रश्न हो, त्यसैले कारण क्रम मिलाएर राख्नुहोस्।

पहिलो, उनले उपत्यका र वरिपरिका सबै राज्य जितेर वि.सं. १८२६ मा नेपाल एकीकरणको आधार तयार गरे, त्यसैले उनलाई नेपालको निर्माता भनिन्छ।

दोस्रो, एकीकरण नभएको भए विदेशीहरूको वक्र दृष्टि पर्न सक्थ्यो, कलाकौशल नष्ट हुनसक्ने थिए र संस्कृति सङ्कटमा पर्ने खतरा थियो।

तेस्रो, उनका दिव्य उपदेश आजको समयमा पनि महत्त्वपूर्ण र उपयोगी देखिन्छन्।

चौथो, उनी उदार भावका थिए र नेपाल राज्यलाई साझा फूलबारी मान्थे।

पाँचौँ, उनले एकीकरण गरेका हुनाले हामीले आफूलाई नेपालीका रूपमा विश्वसामु चिनाउन सफल भएका छौँ। यही अन्तिम बुँदा नै उत्तरको सबैभन्दा बलियो टुङ्ग्याउने वाक्य हो।