नेपालको इतिहास धेरै वीरवीराङ्गनाहरू र महान् व्यक्तिहरूका गाथाले भरिएको छ। यी व्यक्तिहरूले विगतमा गरेका योगदानले वर्तमानमा हामीलाई मार्गदर्शन गरेका छन्। यी व्यक्तिहरू विश्व र सम्पूर्ण मानव समुदायका अमूल्य निधिका रूपमा प्रतिष्ठित भएका छन्। त्यस्ता व्यक्तित्वलाई राष्ट्रले विभूतिका रूपमा पहिचान दिएको छ।
यस पाठको केन्द्रमा चार आर्य सत्य छन्। तर यी चार अलग अलग तथ्य होइनन्। यी एउटै साङ्लोका चार कडी हुन्, र त्यो साङ्लो निराशाको होइन, आशाको हो।
पहिलो दुई कडीले समस्या बताउँछन्: संसारमा दुख छ, र दुखको कारण छ।
पछिल्ला दुईले समाधान बताउँछन्: दुखको निरोध गर्न सकिन्छ, र निरोधका उपाय छन्।
अर्थात् पहिलो दुई मात्र पढ्नुभयो भने यो निराशाजनक लाग्छ। तर चारै सँगै पढ्दा यो समाधानको ढाँचा बन्छ।
अनि एउटा गजब कुरा। यही चार पाइले ढाँचा हामीले एकाइ ४ मा पहिले नै प्रयोग गरिसकेका छौँ: समस्या पहिचान गर्ने, कारण खोज्ने, समाधान सम्भव छ भन्ने विश्वास गर्ने, अनि उपाय अपनाउने।
जन्म र परिवार
गौतम बुद्धको जन्म इसापूर्व ५६३ मा वैशाख पूर्णिमाको दिन लुम्बिनीमा भएको हो। लुम्बिनी अहिलेको रूपन्देही जिल्लामा पर्छ। गौतम बुद्धका बाबुको नाम शुद्धोदन र आमाको नाम मायादेवी हो।
इसापूर्व भनेको इसाको जन्मभन्दा अघिको समय हो। यसमा सङ्ख्या जति ठुलो, समय त्यति नै पुरानो हुन्छ, अर्थात् गन्ती उल्टो चल्छ।
त्यसैले इसापूर्व ५६३ भनेको आजभन्दा करिब दुई हजार पाँच सय वर्षभन्दा अघि हो। अघिल्ला पाठमा पढेको मध्यकालभन्दा पनि धेरै पहिले।
चार दृश्य र दरबार छाड्ने निर्णय
गौतम बुद्ध राजाका छोरा थिए। उनलाई भौतिक सुखसुविधाको कुनै अभाव थिएन।
उनी एक दिन दरबारबाट बाहिर निस्केको बेला वृद्धवृद्धा देखे। बिरामी मानिस देखे। मरेको लास देखे। यी घटनाहरूले उनलाई दुःखी बनायो।
यस्ता दुःख निरोधका उपायहरू खोज्न उनी दरबारबाट निस्के। धेरै ठाउँ घुम्दाघुम्दै उनी भारतको गया पुगे।
बुद्धले जुन तीन दृश्य देखे, ती नयाँ थिएनन्। बुढेसकाल, रोग र मृत्यु त सधैँदेखि थिए। त्यसो भए नयाँ के थियो?
नयाँ कुरा दृश्य होइन, प्रश्न थियो। अरूले ती कुरा देखेर पनि सामान्य ठाने, तर उनले सोधे, यसको उपाय छ कि छैन?
यसैले यो पाठको पहिलो सिकाइ यही हो: ठुलो खोज ठुलो घटनाबाट होइन, ठुलो प्रश्नबाट सुरु हुन्छ। र प्रश्न सोध्न कुनै विशेष अवसर चाहिँदैन, वरिपरि ध्यान दिने बानी मात्र चाहिन्छ।
ज्ञान प्राप्ति
त्यहाँ ठुलो दुःख सहेर कठोर तपस्या गर्दा पनि उनले ज्ञान प्राप्त गर्न सकेनन्। उनी झन् झन् कमजोर भए।
गयाका वनमा अवस्थित एउटा पिपलको रुखमुनि बसेर ध्यान गरिरहेको समयमा उनले ज्ञान प्राप्त गरे।
बुद्धको खोजको बाटो ध्यान दिएर हेर्नुहोस्, त्यहाँ एउटा ढाँचा छ।
पहिलो अति: दरबारमा भौतिक सुखसुविधाको कुनै अभाव थिएन। तर त्यहाँ उत्तर भेटिएन।
दोस्रो अति: ठुलो दुःख सहेर कठोर तपस्या गरे। तर त्यहाँ पनि उत्तर भेटिएन, उल्टै उनी झन् झन् कमजोर भए।
उत्तर दुवै अतिको बिचमा भेटियो, अर्थात् शान्तसँग रुखमुनि बसेर ध्यान गर्दा। यही अनुभवबाट एउटा सिकाइ निस्किन्छ: अति सुखले पनि उत्तर दिँदैन, अति कष्टले पनि दिँदैन।
तीन नाम, तीन अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| बुद्ध | बुझ्नु वा जागृत हुनु |
| बोध गया | गयामा बुद्धले ज्ञान पाएकाले त्यस ठाउँलाई दिइएको नाम |
| बोधी वृक्ष | रुखमुनि ज्ञान पाएकाले त्यस रुखलाई दिइएको नाम |
यो सानो कुरा जस्तो लाग्छ तर महत्त्वपूर्ण छ। बुद्धको अर्थ बुझ्नु वा जागृत हुनु हो।
अर्थात् बुद्ध जन्मिँदै राखिएको नाम होइन, त्यो अवस्थाको नाम हो जुन उनले खोज र ध्यानबाट प्राप्त गरे। उनको जन्मको नाम फरक थियो।
यही कारणले ठाउँ र रुखको नाम पनि त्यही घटनाबाट बनेको छ। बोध गया र बोधी वृक्ष दुवैमा उही मूल शब्द छ, अर्थात् बुझाइ।
चार आर्य सत्य
| क्रम | आर्य सत्य | यसले भन्न खोजेको कुरा |
|---|---|---|
| १ | संसारमा दुख छ | समस्या छ भनी स्विकार्नु |
| २ | दुखको कारण छ | समस्या संयोगले आएको होइन, त्यसको कारण छ |
| ३ | दुखको निरोध गर्न सकिन्छ | यो हट्न सक्छ, यो स्थायी होइन |
| ४ | दुखको निरोधका उपायहरू छन् | हट्ने बाटो पनि छ |
चार आर्य सत्यलाई दैनिक जीवनको भाषामा राखौँ। मानौँ कोही बिरामी छ र चिकित्सककहाँ जान्छ। त्यहाँ चार पाइला हुन्छन्।
१. रोग छ। २. रोगको कारण छ। ३. रोग निको हुन सक्छ। ४. औषधि र उपचार छ।
ठिक यही ढाँचा हो। यसैले चार आर्य सत्यलाई निराशाको सूची ठान्नु गलत हुन्छ। पहिलो सत्यले समस्या स्विकार्छ मात्र, तेस्रो सत्यले आशा दिन्छ र चौथोले बाटो।
अनि एकाइ ४ सम्झनुहोस्। त्यहाँ हामीले पढ्यौँ, सभ्य समाज त्यो हो जसले समस्या समाधान गर्ने पद्धति बनाइसकेको छ। चार आर्य सत्य त्यही पद्धतिको सबैभन्दा पुरानो उदाहरण हो।
बुद्धका उपदेश
बुद्धले आफ्ना साथीहरूलाई ज्ञानको पहिलो उपदेश दिए। उनले दिएको पहिलो उपदेशलाई धर्मचक्र प्रवर्तन भनिन्छ।
| क्रम | उपदेश |
|---|---|
| १ | सधैँ सत्य बोल्नु, झुटो कहिल्यै नबोल्नु |
| २ | लोभ नगर्नु |
| ३ | अरूको वस्तु वा सम्पत्ति नचोर्नु |
| ४ | सबै प्राणीलाई दया गर्नु |
| ५ | शुद्ध आचरण राख्नु |
| ६ | सानो भनेर कसैलाई हेला नगर्नु |
| ७ | ठुलाको आज्ञापालन गर्नु |
सातै उपदेश महत्त्वपूर्ण छन्, तर छैटौँ उपदेश यस पुस्तकका अरू एकाइसँग सिधै जोडिन्छ: सानो भनेर कसैलाई हेला नगर्नु।
एकाइ ४ को पाठ ३ मा हामीले पढ्यौँ, भेदभाव र हेला गर्नुहुन्न र जुनसुकै बेला समान व्यवहार गर्नुपर्छ। एकाइ ३ मा हामीले समानताको हक पढ्यौँ।
अर्थात् आजको संविधानले लेख्नुभन्दा दुई हजार पाँच सय वर्षअघि यो कुरा उपदेशका रूपमा भनिएको थियो। यसैले भनिन्छ, बुद्धका उपदेश मानिसका निम्ति सधैँ उपयोगी छन्।
बुद्धका उपदेश, आचार र विचारले मानिसमा सकारात्मक प्रभाव पर्न थाल्यो। प्रभावित मानिसले ती उपदेशलाई आफ्नो जीवनमा उतार्ने प्रयास गर्न थाले। यसले गर्दा संसारमा एउटा नयाँ धर्मको सुरुआत भयो। बुद्धले फैलाएको धर्मलाई बौद्ध धर्म र यो धर्म मान्नेलाई बौद्धमार्गी भनिन्छ।
बौद्ध धर्मको मूल आदर्श अहिंसा तथा मारकाट र झगडा नगर्नु हो।
सद्भाव र मेलमिलाप
बुद्धका उपदेश संसारका सबैजसो देशमा फैलिएका छन्। हाम्रो देशमा पनि बुद्ध धर्म मान्ने मानिस छन्।
हिन्दुधर्मले बुद्धलाई विष्णुका अवतारका रूपमा लिएको छ। त्यसैले हिन्दु र बौद्धधर्म मान्नेहरूमा मेलमिलाप छ। बौद्धमार्गी हिन्दुहरूका मन्दिरमा जान्छन्। हिन्दुहरू बौद्ध गुम्बा र विहारमा जान्छन्।
माथिको अनुच्छेदमा दुई वाक्य छन् जुन धेरै ठुलो कुरा भन्छन्: बौद्धमार्गी हिन्दुहरूका मन्दिरमा जान्छन् र हिन्दुहरू बौद्ध गुम्बा तथा विहारमा जान्छन्।
एकाइ २ मा हामीले पढ्यौँ, नेपालको धार्मिक विविधता यसैगरी सँगै बाँचेको छ। एकाइ ३ मा हामीले संविधानको धर्म निरपेक्षता पढ्यौँ।
यहाँ त्यही कुरा दैनिक व्यवहारमा देखिँदै छ। सद्भाव कानुनले मात्र बन्दैन, यसरी एकअर्काका ठाउँमा जाने बानीले बन्छ।
लुम्बिनी
गौतम बुद्ध जन्मिएको स्थान लुम्बिनी विश्वभरका बौद्धमार्गीहरूको पवित्र तीर्थस्थल हो। नेपालीले यसलाई शान्ति, सद्भाव र आस्थाको केन्द्र मान्छन्।
| लुम्बिनीमा के छ | विवरण |
|---|---|
| मायादेवीको मन्दिर | बुद्धकी आमाको नाममा रहेको मन्दिर |
| बुद्धको पाइलाको शिला | बुद्धको पाइला भएको शिलालाई संरक्षण गरी राखिएको छ |
| अशोक स्तम्भ | मायादेवी मन्दिर नजिकै सम्राट् अशोकले निर्माण गरेको। त्यसमा गौतम बुद्ध यही स्थानमा जन्मेका हुन् भनी लेखिएको छ |
| विश्व बुद्ध सम्मेलन | लुम्बिनीमा हुने गरेको छ |
| विश्व सम्पदा सूची | लुम्बिनीलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको छ |
यो केवल पुरानो खम्बा होइन, यो प्रमाण हो।
इतिहासमा कुनै कुरा प्रमाणित गर्न लिखित साक्ष्य चाहिन्छ। अशोक स्तम्भमा गौतम बुद्ध यही स्थानमा जन्मेका हुन् भनी लेखिएको छ, र त्यो लेखाइ आफैँ धेरै पुरानो हो।
त्यसैले यो स्तम्भले बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी हो भन्ने कुरालाई भनाइबाट प्रमाणमा बदलिदिन्छ। यसैले लुम्बिनीलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्न पनि सजिलो भयो।
विश्वमा बुद्धको पहिचान
गौतम बुद्धका उपदेशहरू मानिसको निम्ति सधैँ उपयोगी छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले समेत बुद्धको योगदान र पहिचानलाई मान्यता दिएको छ। वैशाख पूर्णिमाको दिनलाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घले अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको छ।
गौतम बुद्धलाई एसियाका तारा पनि भनिन्छ।
यो अभ्यासमा सोधिने प्रश्न हो, त्यसैले कारण प्रस्ट राख्नुहोस्।
पहिलो, तारा बाटो देखाउँछ। पुराना यात्रीले रातमा ताराकै आधारमा दिशा पहिल्याउँथे। बुद्धका उपदेशले पनि मानिसलाई कसरी बाँच्ने भन्ने बाटो देखाए।
दोस्रो, ताराको उज्यालो टाढासम्म पुग्छ। बुद्धका उपदेश संसारका सबैजसो देशमा फैलिएका छन्, त्यसैले उनको प्रभाव एउटै ठाउँमा सीमित रहेन।
तेस्रो, तारा अँध्यारोमा देखिन्छ। उनको सन्देश दुख, हिंसा र अज्ञानका बिच आएको थियो, र त्यसैले त्यसको महत्त्व झन् बढी भयो।
चौथो, एसिया भन्नुको कारण यो हो कि उनको जन्म र उपदेशको फैलावट यही महादेशबाट सुरु भयो।
मानव मात्रको अमूल्य निधि गौतम बुद्धको नेपालमा जन्म भएको तथ्य हाम्रा लागि ठुलो गौरवको विषय हो। यस ऐतिहासिक तथ्यले नेपाललाई विश्व समुदायमा बुद्धको देश र शान्ति क्षेत्रका रूपमा समेत परिचित र प्रतिष्ठित तुल्याएको छ। बुद्धको जन्मस्थल भएकाले नेपालको नाम विश्वभर फैलिएको छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।