अघिल्लो पाठमा हामीले सामाजिक विकृति र समस्या के के हुन् भनी चिन्यौँ। अब प्रश्न अर्को छ: यीबाट कसरी बच्ने? कक्षामा शैलेश्वरी र उनका साथीहरूले यिनै उपाय गीतमार्फत प्रस्तुत गरेका थिए। ती उपाय यहाँ एक एक गरी खोलिएका छन्।
उपायहरूको सूची घोक्नु सजिलो छ, तर परीक्षामा किन भन्ने सोधिन्छ। त्यसैले सूचीलाई तीन बल र एउटा जग का रूपमा सम्झनुहोस्।
भित्रबाट: चेतना। यो किन गलत हो भन्ने बुझाइ।
वरिपरिबाट: समाजको बानी। देखासिकी नगर्ने, भेदभाव र हेला नगर्ने, आफ्नो पहिचान जोगाउने।
बाहिरबाट: कानुन। नमान्दा कारबाही हुन्छ भन्ने निश्चितता।
जग: अवसर। शिक्षा, तालिम र रोजगारी।
अब सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा। कुनै एउटा मात्र भए पुग्दैन। कानुन मात्र भयो भने मानिसले लुकेर गर्छ। चेतना मात्र भयो भने बुझ्नेले छाड्छ तर नमान्नेलाई केही हुँदैन। अवसर मात्र भयो भने पुरानै बानी रहिरहन्छ। त्यसैले चारै सँगै चाहिन्छ।
१. देखासिकीको बानी हटाउने
सामाजिक विकृति हटाउनुपर्छ भन्दा सबैभन्दा पहिले देखासिकीको बानी हटाउनुपर्ने कुरा आउँछ। अरूले जे गरे त्यही गर्ने बानीले नै धेरै विकृति टिकिरहन्छन्।
यसका ठाउँमा गर्नुपर्ने काम प्रस्ट छ। आफ्नो अवस्थालाई सधैँ ख्याल गर्नुपर्छ। फजुल खर्च गर्दा साथी नै बेहाल हुन्छ, अर्थात् देखासिकीको असर देखासिकी गर्नेमै फर्केर आउँछ।
अरूको गलत बानी, व्यवहार र चलनको देखासिकी किन हटाउनुपर्छ? तीन कारण छन्, र तीनै फरक छन्।
पहिलो, आफ्नै हानि हुन्छ। अरूको हैसियत हेरेर खर्च गर्दा आफ्नो घर ऋणमा पर्छ। देखासिकीले जित दिँदैन, केवल थकाइ दिन्छ।
दोस्रो, विकृति फैलिन्छ। एक जनाले देखासिकी गर्दा अर्कोलाई पनि उही दबाब पर्छ। यसरी एउटा घरको बानी पूरै टोलको चलन बन्छ।
तेस्रो, गलत कुरा चलनमा बदलिन्छ। लामो समय दोहोरिएपछि गलत कुरा पनि सामान्य ठानिन थाल्छ, अनि त्यसलाई प्रश्न गर्न पनि गारो हुन्छ।
२. भेदभाव र हेला नगर्ने
दोस्रो उपाय व्यवहारसँग जोडिएको छ। भेदभाव गर्नुहुन्न र हेला गर्नुहुन्न। मानिस मानिसबिच जुनसुकै बेला समान व्यवहार गर्नुपर्छ।
यहाँ जुनसुकै बेला भन्ने शब्दमा ध्यान दिनुहोस्। समान व्यवहार कक्षामा शिक्षक हुँदा मात्र गर्ने र शिक्षक नहुँदा नगर्ने कुरा होइन। कसैले नहेर्दा पनि उही व्यवहार रह्यो भने मात्र त्यो साँच्चै संस्कार बन्छ।
३. आफ्नो संस्कार र संस्कृति जोगाउने
तेस्रो उपाय पहिचानसँग जोडिएको छ। हाम्रा संस्कार र संस्कृतिलाई जोगाउनु राम्रो हो, किनभने संस्कारले नै सधैँ हाम्रो पहिचान दिन्छ।
यसको उल्टो पनि भनिएको छ। आयातित संस्कृतिको अन्धाधुन्ध नक्कलले समाजलाई तल पार्छ र पहिचान हराएपछि शिर निहुरिन्छ।
यो उपायलाई गलत अर्थमा नबुझ्नुहोस्। यसले अरू देशको कुनै पनि कुरा सिक्नु हुँदैन भनेको होइन। विज्ञान, प्रविधि, भाषा र नयाँ सिप जहाँबाट भए पनि सिक्नु राम्रो हो। एकाइ २ मा हामीले पढ्यौँ, फरक संस्कृतिको सम्मान गर्नु नै सभ्य व्यवहार हो।
यहाँ भनिएको कुरा फरक छ। समस्या नयाँ कुरा सिक्नुमा होइन, आफ्नो कुरालाई सानो ठानेर छाड्नुमा हो। छुट्याउने प्रश्न यही हो: म यो नयाँ कुरा थप्दै छु कि आफ्नो कुरा साट्दै छु? थपिँदा पहिचान बढ्छ, साटिँदा पहिचान हराउँछ।
४. शिक्षा, तालिम र रोजगारी
चौथो उपाय अवसरसँग जोडिएको छ। शिक्षा, तालिम र रोजगारी दिँदै जानुपर्छ, किनभने यसले पछि पर्ने वर्गलाई सधैँ माथि पार्छ।
यो उपाय बाँकी सबैको जग हो। किन भन्ने कुरा सोच्नुहोस्। शिक्षाले चेतना दिन्छ, तालिमले सिप दिन्छ र रोजगारीले आम्दानी दिन्छ। आम्दानीको बाटो भएको मानिसलाई कसैले सजिलै फकाउन सक्दैन। अघिल्लो पाठमा हामीले यही कुरा देख्यौँ, मानव बेचबिखनको मुख्य कारण गरिबी हो।
५. चेतना जगाउने
पाँचौँ उपाय भित्री तयारीको हो। चेतनाको दियो बाल्नुपर्छ र आजैदेखि सचेत बन्नुपर्छ।
चेतनाले के दिन्छ? यसले छुट्याउने आधार दिन्छ। कुन कुरा संस्कार हो र कुन कुरा कुसंस्कार हो, कुन खर्च आवश्यक हो र कुन देखासिकी हो, यी सबै छुट्याउन चेतना चाहिन्छ। पाठ १ मा हामीले पढ्यौँ, निरक्षरताले यही छुट्याउने आधार खोसिदिन्छ।
६. कर्तव्य र कानुनको पालना
छैटौँ उपाय बाहिरी बलको हो। साथीभाइको माझ रहेर कर्तव्यको पालन गर्नुपर्छ। कानुन मानेमा समस्या घट्दै जान्छ र विकृति तथा विसङ्गति हट्दै जान्छ।
यो प्रश्न अभ्यासमा सोधिन्छ, त्यसैले कारण प्रस्ट राख्नुहोस्।
पहिलो, कानुनले सीमा तोक्छ। कुन काम गर्न पाइन्छ र कुन पाइँदैन भन्ने लिखित रूपमा तय हुन्छ, त्यसैले बहस गर्नुपर्दैन।
दोस्रो, कानुनले निश्चितता दिन्छ। नमान्दा कारबाही हुन्छ भन्ने थाहा भएपछि गलत काम गर्ने साहस घट्छ।
तेस्रो, कानुनले कमजोरलाई भरोसा दिन्छ। बलियोले जबरजस्ती गर्न खोज्दा कमजोर पक्षले भन्न सक्ने ठाउँ हुन्छ। कानुन नभएको ठाउँमा सधैँ बलियोकै जित हुन्छ।
चौथो, कानुनले सबैलाई एउटै मापदण्डमा राख्छ, त्यसैले भेदभाव घट्छ।
सबै जोडेर हेर्दा
अब छ ओटा उपायलाई तीन बल र एउटा जगका रूपमा मिलाएर हेरौँ। यही तालिका उत्तर लेख्दा सिधै काम लाग्छ।
| बल | उपाय | यसले के गर्छ |
|---|---|---|
| भित्रबाट | चेतना जगाउने, सचेत बन्ने | कुन कुरा गलत हो भनी छुट्याउने आधार दिन्छ |
| वरिपरिबाट | देखासिकी नगर्ने, भेदभाव र हेला नगर्ने, संस्कार जोगाउने | समाजको दैनिक बानी नै फेरिदिन्छ |
| बाहिरबाट | कर्तव्य र कानुनको पालना | सीमा तोक्छ र नमान्दा कारबाही निश्चित बनाउँछ |
| जग | शिक्षा, तालिम र रोजगारी | पछि परेको वर्गलाई माथि पार्छ र प्रलोभन कमजोर बनाउँछ |
चारै हरफ एकैचोटि हेर्नुहोस् र एउटा एउटा हटाएर सोच्नुहोस्।
कानुन मात्र भए? मानिसले लुकेर गर्छ, किनभने मन फेरिएको हुँदैन।
चेतना मात्र भए? बुझ्नेले छाड्छ, तर नमान्नेलाई रोक्ने केही हुँदैन।
बानी मात्र फेरिए? अवसर नभएको वर्ग जहाँको त्यहीँ रहन्छ।
अवसर मात्र भए? कमाइ त बढ्ला, तर पुरानै देखासिकी र भेदभाव रहिरहन्छ।
यही कारणले यी उपाय सूची होइनन्, एकअर्कालाई अड्याउने चार खम्बा हुन्। उत्तरको अन्त्यमा यही वाक्य लेख्नुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।