सुरक्षा निकाय

तीन निकायका नाममा प्रहरी शब्द दुई पटक आउँछ, त्यसैले यी सजिलै साटिन्छन्। छुट्याउने पहिलो तरिका ठाउँ हो।

नेपाली सेना देशको बाहिरी सुरक्षा हेर्छ। अन्य देशले आक्रमण गरेमा डटेर मुकाविला गर्छ।

नेपाल प्रहरी देशभित्रको शान्ति सुरक्षा हेर्छ। चोरी डकैती र सामाजिक अपराध नियन्त्रण गर्छ।

सशस्त्र प्रहरी सिमाना र विशेष अवस्था हेर्छ। सीमा सुरक्षा, विपत् व्यवस्थापन र भन्सार तथा पूर्वाधारको सुरक्षा गर्छ।

तर यहीँ नरोकिनुहोस्, किनभने पाठको सबैभन्दा रोचक कुरा अर्को छ। तीनै निकाय शत्रुसँग लड्न मात्र होइनन्। तिनको काम विपत्मा झन् बढी देखिन्छ। सेनाले स्वास्थ्य शिविर चलाउँछ र उद्धार गर्छ, प्रहरीले महामारीमा अक्सिजन जुटाउँछ, र सशस्त्र प्रहरीले दैवीप्रकोपका पीडितको उद्धार गर्छ।

पाठमा एउटा समाचार राखिएको छ जसले प्रहरीको काम सुरक्षामा मात्र सीमित छैन भन्ने देखाउँछ।

कोभिड महामारीका बेला नेपाल प्रहरीको सक्रियतामा देशभरका विभिन्न स्थानबाट २ हजार ७ सय ८१ ओटा अक्सिजन सिलिन्डर सङ्कलन गरियो। तीमध्ये ९ सयओटा सिलिन्डर अस्पताललाई र १ हजार ८ सय ८१ ओटा अक्सिजन उद्योगलाई उपलब्ध गराइयो। यसका साथै त्यस्तो विषम परिस्थितिमा अन्य प्रयोजनका लागि स्टक नगर्न र आवश्यकताभन्दा बढी सिलिन्डर भएमा उपलब्ध गराई सहयोग गर्न प्रहरीले अनुरोधसमेत गरेको थियो। यो समाचार अनलाइन खबरबाट लिइएको हो।

यो समाचार यस पाठमा किन राखिएको होला? किनभने यसले देखाउँछ कि सुरक्षा भनेको अपराध रोक्ने कुरा मात्र होइन। महामारीमा अक्सिजन नपाउनु पनि जिउधनकै जोखिम हो, र त्यो जोखिम घटाउनु पनि सुरक्षा निकायकै काम हो।

यहाँ प्रहरीले प्रयोग गरेको खुबी पनि ध्यान दिन लायक छ। सिलिन्डर बनाउने काम प्रहरीको होइन। तर प्रहरीसँग देशभर फैलिएको सञ्जाल छ, र त्यही सञ्जाल प्रयोग गरी छरिएर रहेका सिलिन्डर एक ठाउँमा जुटाइयो। सङ्गठित निकायको सबैभन्दा ठुलो बल यही हो।

छुट्याउन गाह्रो लागे यो तालिका सम्झनुहोस्।

तालिकाको अन्तिम स्तम्भ तीनै हरफमा उही छ, र यो संयोग होइन।

विपत् आउँदा तुरुन्तै तीन कुरा चाहिन्छ: सङ्गठित जनशक्ति, गाडी तथा उपकरण, र आदेश मान्ने अनुशासन। यी तीनै कुरा सुरक्षा निकायसँग पहिले नै हुन्छन्, किनभने तिनको दैनिक काम नै त्यही तयारीमा आधारित छ।

त्यसैले विपत्का बेला नयाँ सङ्गठन बनाउनु पर्दैन। जुन सङ्गठन सुरक्षाका लागि तयार छ, त्यही उद्धारमा खटिन्छ। यही कारण सेनाले खोज तथा उद्धार गर्छ, सशस्त्र प्रहरीले दैवीप्रकोप र महामारीका पीडितको उद्धार गर्छ, र प्रहरीले महामारीमा अक्सिजन जुटाउँछ।

यसैले सुरक्षा निकायको परिभाषामै विपत्बाट सुरक्षा भन्ने कुरा राखिएको हो। जिउधनको सुरक्षा, विपत्बाट सुरक्षा र देशको सुरक्षा, तीनै एउटै परिभाषामा सँगै छन्।

यस एकाइको नाम नागरिक चेतना, अधिकार र कर्तव्य हो, र सात पाठ मिलेर एउटा पूरा चित्र बनेको छ।

पाठ १ मा राज्यका पाँच तत्त्व चिनियो। पाठ २ मा नागरिकले कस्तो व्यवहार गर्ने भन्ने थाहा भयो। पाठ ३ मा त्यो सबै कहाँ लेखिएको छ भन्ने थाहा भयो, अर्थात् संविधानमा। पाठ ४ र ५ मा नागरिकले के के पाउँछन् भन्ने थाहा भयो। पाठ ६ मा प्रदेश तहमा सरकार कसरी चल्छ भन्ने थाहा भयो।

पाठ ७ ले अन्तिम प्रश्नको जवाफ दिन्छ: यी सबै अधिकार र व्यवस्था जोगाउने को? कानुन लेखिएर मात्र पुग्दैन, त्यो लागु गर्ने र सुरक्षा दिने निकाय पनि चाहिन्छ।

त्यसैले सुरक्षा निकाय अधिकारका विरोधी होइनन्, अधिकार टिकाउने आधार हुन्। जिउधन सुरक्षित नभएको ठाउँमा अरू कुनै अधिकारको प्रयोग गर्न सकिँदैन।