महिला अधिकार

यस पाठमा महिला अधिकारको सूची छ, तर त्यो सूची घोक्ने कुरा होइन। सूचीका हरेक अधिकार कुनै एउटा साँचो समस्याको जवाफ हो।

पाठमै एउटै घरका तीन पुस्ताको कुरा छ। हजुरआमाले पढ्ने उमेरमा अक्षर चिन्न पाउनुभएन र दश वर्षकै उमेरमा विवाह भयो। आमाको छ कक्षामै विवाह भयो र पढाइ बन्द भयो। छोरी भने आज कक्षा सात पढ्दै छिन् र वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा बोल्दै छिन्।

अनि गुरुआमाको कुरा अर्को पट्टिबाट उही कुरा देखाउँछ। उहाँले परिवारमा भेदभाव भोग्नुपरेन, दाजुभाइसरह शिक्षाको अवसर पाउनुभयो र उमेर पुगेपछि आफ्नै निर्णयमा विवाह गर्नुभयो। त्यसैले आज उहाँ रोजगार हुनुहुन्छ, तलबमा समानता छ, घरको निर्णयमा सहभागिता छ र आफ्नै नाममा घर घडेरी छ।

चारै जीवन जोडेर हेर्दा फरक ल्याउने कुरा दुई मात्र देखिन्छन्: पढ्ने अवसर, र आफ्नो निर्णय आफैँ गर्न पाउनु। बाँकी सबै त्यसैबाट आउँछ।

सूचीका अधिकार आकाशबाट झरेका होइनन्। हरेक अधिकार कुनै एउटा भोगिएको समस्या रोक्नका लागि बनेको हो। पाठकै कथासँग जोडेर हेर्नुहोस्।

शिक्षा पाउने अधिकार किन चाहियो? किनभने हजुरआमाले पढ्ने उमेरमा अक्षर चिन्न पाउनुभएन।

बाल विवाहको अन्त्य किन चाहियो? किनभने दश वर्षकै उमेरमा विवाह हुन्थ्यो, र आमाको छ कक्षामै विवाह भई पढाइ बन्द भयो।

विवाहका लागि स्वनिर्णयको अधिकार किन चाहियो? किनभने विवाह कहिले र कोसँग गर्ने भन्ने निर्णय महिला आफैँले गर्न पाउँदैनथिन्।

मातृ स्वास्थ्य तथा प्रजनन अधिकार किन चाहियो? किनभने सत्र वर्षकै उमेरमा दुई सन्तानकी आमा बन्नुपर्ने र दबाबमा परी धेरै सन्तान जन्माउँदा स्वास्थ्य बिग्रँदै जाने अवस्था थियो।

दाइजो प्रथाको अन्त्य र हिंसाविरुद्धको अधिकार किन चाहियो? किनभने दाइजोका कारण महिला हिंसा र हत्याका घटना घटिरहेका छन्।

समान कामका लागि समान ज्याला किन चाहियो? किनभने उही काम गर्दा पनि ज्यालामा फरक पारिन्थ्यो।

पैतृक सम्पत्तिमाथि समान अधिकार किन चाहियो? किनभने सम्पत्ति आफ्नो नाममा नहुँदा महिला निर्णयविहीन बन्थिन्।

यही कारण पाठमा भनिएको छ, यस किसिमको व्यवहारले महिला कमजोर र निर्णयविहीन हुन्छन्। अधिकार भनेको त्यही कमजोरी हटाउने उपाय हो।

पाठको अन्त्यमा गुरुआमाले आफ्नै जीवनको कुरा भन्नुहुन्छ, र त्यो संयोगले राखिएको होइन। त्यो प्रमाण हो।

उहाँले भन्नुभयो कि परिवारमा सानैदेखि कुनै पनि भेदभाव भोग्नुपरेन, दाजुभाइसरह नै शिक्षाको अवसर पाउनुभयो, र उमेर पुगेपछि आफ्नै निर्णयमा विवाह गर्नुभयो।

अनि नतिजा हेर्नुहोस्: आज उहाँ रोजगार हुनुहुन्छ, पाउने तलबमा समानता छ, घरपरिवारको हरेक निर्णयमा सहभागिता छ, आत्मविश्वास बढेको छ, र आफ्नै नाममा घर घडेरीसमेत छ।

यसले एउटा कुरा प्रमाणित गर्छ। हजुरआमा र गुरुआमा दुवै नेपालकै महिला हुनुहुन्थ्यो। फरक क्षमताको थिएन, फरक अवसरको थियो।

त्यसैले महिला अधिकार भनेको कसैलाई विशेष सुविधा दिने कुरा होइन। यो उही अवसर सबैलाई पुर्‍याउने कुरा हो, र त्यसपछि नतिजा आफैँ आउँछ।

पाठ २ मा लोकतान्त्रिक संस्कारको जाँच थियो: अर्कोको विचार र अधिकार मेरो बराबर मानिएको छ कि छैन?

पाठ ४ मा थाहा भयो कि मानव अधिकारको पहिलो कुरा नै कसैलाई कुनै आधारमा भेदभाव नगर्ने हो, र समान कामका लागि समान ज्यालामा महिला तथा पुरुषबिच भेदभाव गर्नुहुँदैन भनिएको थियो।

पाठ ५ ले त्यही सिद्धान्तलाई एउटा ठोस क्षेत्रमा लगेर हेर्छ। महिला अधिकार मानव अधिकारको एक अंश हो भन्नुको अर्थ यही हो: यो छुट्टै नयाँ अधिकार होइन, पहिले नै भएको समानताको अधिकार व्यवहारमा नपुगेकाले छुट्टै नाम दिएर लेखिएको हो।

यही कारण अन्त्यमा भनिएको छ, लैङ्गिक विभेदको अन्त्य गरी समतामूलक, सन्तुलित र सभ्य समाज निर्माण गर्नुपर्छ। सभ्य समाजको कुरा अर्को एकाइको पहिलो पाठमा फेरि आउनेछ।