सरकार, समाज र व्यक्तिले प्रदर्शन गर्ने असल व्यवहार वा क्रियाकलाप लोकतान्त्रिक संस्कार हो। यो लोकतान्त्रिक व्यवहार पनि हो। यसले लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताको विकास गर्न मदत गर्दछ।
परिभाषाको पहिलो शब्द ध्यान दिएर पढ्नुहोस्: सरकार, समाज र व्यक्ति। लोकतान्त्रिक संस्कार सरकारको मात्र कुरा होइन, तीनै तहको कुरा हो। कक्षामा तपाईंले गर्ने व्यवहार पनि यसैभित्र पर्छ।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि तीनै तहमा जाँच एउटै छ। कुनै व्यवहार लोकतान्त्रिक हो कि होइन भनी छुट्याउनुपर्दा एउटै प्रश्न सोध्नुहोस्:
यो काम गर्दा अर्को व्यक्तिको विचार र अधिकार मेरो बराबर मानिएको छ कि छैन?
मानिएको छ भने त्यो लोकतान्त्रिक संस्कार हो। अर्को व्यक्तिलाई सानो, कमजोर वा बाधा ठानिएको छ भने त्यो होइन। यही एउटा प्रश्नले यस पाठका सबै उदाहरण छुट्याइदिन्छ।
व्यक्तिको तहमा लोकतान्त्रिक संस्कार
हामीले सबैसित असल र सम्मानजनक व्यवहार गर्नुपर्छ। सबैसित मित्रवत् व्यवहार गर्नु र अरूको विचारको सम्मान गर्नु लोकतान्त्रिक संस्कार हो।
हामीले जात, धर्म, लिङ्ग, भाषा र अपाङ्गतालगायत अन्य कुनै पनि आधारमा कसैप्रति पनि भेदभाव गर्नुहुँदैन। अरूको अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ। सबै मिलेर सामाजिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नुपर्छ। हामी सबैले कानुनको पालना गर्नुपर्छ। यसबाट समाजमा लोकतान्त्रिक संस्कार कायम हुन्छ।
हामीले कसैको पनि हक अधिकारको प्रयोग र उपयोगमा बाधा तथा अवरोध पुर्याउनु हुँदैन। कसैलाई विभेद गर्नुहुँदैन र असल आचरण प्रदर्शन गर्नुपर्छ।
माथिको प्रश्न कसरी काम गर्छ हेर्नुहोस्।
बोल्दा पालो पर्खने। यसले भन्छ, साथीको कुरा पनि मेरो जत्तिकै सुनिनुपर्छ। बराबर मानियो, त्यसैले लोकतान्त्रिक संस्कार।
आफ्नो कुरा साथीहरूले मानेनन् भनी रिसाउने। यसले भन्छ, ठिक कुरा मेरो मात्र हो र अरूको राय गन्दैन। बराबर मानिएन, त्यसैले लोकतान्त्रिक संस्कार होइन।
कमजोर साथीलाई हेप्ने वा थर्काउने। यसले भन्छ, ऊ मभन्दा सानो हो। बराबर मानिएन।
छलफलबाट निर्णय गर्ने। यसले भन्छ, निर्णय गर्नुअघि सबैको कुरा सुनिन्छ। बराबर मानियो।
ध्यान दिनुहोस्, यहाँ कहीँ पनि ठुलो कुरा छैन। पालो पर्खनु सानो कुरा हो। तर लोकतन्त्र यस्तै साना व्यवहारबाट बन्छ, र यही कारण यसलाई संस्कार भनिएको हो, नियम होइन।
कुरीति र अन्धविश्वासले किन बाधा पुर्याउँछ?
सामाजिक कुरीति र अन्धविश्वासले अरूको विचारको सम्मान गर्न बाधा पुर्याउँछ। त्यस्तो अवस्थामा लोकतान्त्रिक संस्कार विकास हुन सक्दैन। हामीले त्यस्ता कुरीतिको विरोध गर्नुपर्छ।
यो वाक्य पाठमा छोटो छ र किन भन्ने कुरा खुलाइएको छैन, तर कारण सोझो छ।
लोकतान्त्रिक संस्कारको जग नै सबैको विचार बराबर गन्नु हो। तर कुरीति र अन्धविश्वासले भन्छ, कसैको कुरा जन्म, लिङ्ग वा हैसियतका आधारमा बढी गन्छ र कसैको कम।
एउटा उदाहरण लिनुहोस्। कुनै छलफलमा केटीको राय सुन्नै नपर्ने भन्ने सोचाइ रह्यो भने त्यहाँ आधा मानिसको विचार सुरुमै काटियो। छलफल भयो भन्ने त देखियो, तर निर्णयमा सबैको कुरा परेन।
त्यसैले कुरीतिले लोकतन्त्रलाई बाहिरबाट होइन, भित्रबाट खोक्रो बनाउँछ। भोट हाल्ने काम भइरहेको हुन्छ, बैठक बसिरहेको हुन्छ, तर बराबरी भने हराइसकेको हुन्छ। यही कारण कुरीतिको विरोध गर्नु पनि लोकतान्त्रिक संस्कारकै भाग हो।
शासन व्यवस्थामा लोकतान्त्रिक संस्कार
लोकतान्त्रिक संस्कारले शासन व्यवस्थामा नागरिकको सहभागिता सुनिश्चित गर्छ। लोकतन्त्रमा नागरिकद्वारा निर्वाचित सरकार हुन्छ। निर्वाचनका माध्यमबाट जनप्रतिनिधिहरू छानिने गर्छन्।
यो नागरिकहरूले गरेको लोकतान्त्रिक आचरणको अभ्यास हो। यस्तो सरकार नागरिकको हकहितप्रति जिम्मेवार हुन्छ। लोकतान्त्रिक सरकारले गर्ने असल व्यवहार, जिम्मेवारी र नागरिकको हकहित लोकतान्त्रिक संस्कारभित्र पर्छ।
लोकतान्त्रिक सरकार नागरिकप्रति उत्तरदायी हुन्छ। यसले नागरिकको मौलिक हक सुनिश्चित गर्छ र कानुनी शासन कायम गर्छ। मौलिक हकको उपयोग एवम् संरक्षण गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो र यो लोकतान्त्रिक संस्कार पनि हो।
निजामती प्रशासन, सुरक्षा निकाय तथा अन्य क्षेत्रमा विभिन्न जाति, क्षेत्र, धर्म, भाषा, लिङ्ग र अपाङ्गताको सहभागिता हुन सकेमा लोकतान्त्रिक संस्कारको विकासमा टेवा पुग्छ। यसबाट शासनसत्ताको मूलप्रवाहमा सहभागी भएको अनुभूति हुन्छ। यसले लोकतान्त्रिक राज्यको परिचय र पहिचानसमेत दिन्छ।
पाठमा एउटा शब्द जानाजान राखिएको छ: निर्वाचनलाई लोकतान्त्रिक आचरणको अभ्यास भनिएको छ, लोकतन्त्र भनिएको छैन। यो फरक महत्त्वपूर्ण छ।
निर्वाचन वर्षौँमा एक पटक हुन्छ र त्यो एक दिनको काम हो। तर लोकतान्त्रिक संस्कार हरेक दिनको काम हो। बैठकमा अर्कोलाई बोल्न दिनु, फरक विचार सुन्नु, हारेको पक्षको कुरा पनि गन्नु, कानुनको पालना गर्नु, यी सबै भोट हालेको भोलिपल्टदेखि नै सुरु हुन्छन्।
त्यसैले भोट हालेर मात्र लोकतान्त्रिक भइन्छ भन्ने बुझाइ अपुरो हो। छानेपछि पनि प्रश्न सोध्न पाइनु, र छान्नेले सोधेको प्रश्नको जवाफ दिनुपर्नु, यही नै उत्तरदायित्व हो, र यही नै लोकतान्त्रिक संस्कारको मूल कुरा हो।
यस पाठलाई तीन तहमा बाँडेर सम्झनुहोस्। तीनै तहमा काम फरक छ, तर जाँच उही छ।
व्यक्तिको तह: सबैसित मित्रवत् व्यवहार, अरूको विचारको सम्मान, कुनै आधारमा भेदभाव नगर्ने, अरूको हक अधिकारमा बाधा नपुर्याउने।
समाजको तह: सामाजिक सम्पत्तिको संरक्षण, कानुनको पालना, कुरीति र अन्धविश्वासको विरोध।
सरकारको तह: नागरिकद्वारा निर्वाचित हुनु, नागरिकप्रति उत्तरदायी हुनु, मौलिक हक सुनिश्चित गर्नु, कानुनी शासन कायम गर्नु र सबै वर्गको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु।
अभ्यासमा जुनसुकै प्रश्न आए पनि यी तीन तहबाट उदाहरण दिनुहोस्। एउटा तहका उदाहरण मात्र दिइएको उत्तर अपुरो हुन्छ।
यो पाठ एकाइ २ को सोझो निरन्तरता हो।
एकाइ २ को पाठ १ मा आठ मानव मूल्य पढिएको थियो र तीमध्ये सहिष्णुता तथा समानता थिए। पाठ ७ मा सहअस्तित्व पढिएको थियो, अर्थात् अरूको हैसियत, पहिचान र उपस्थितिलाई सम्मान गर्नु।
लोकतान्त्रिक संस्कार तिनै मूल्यलाई दैनिक व्यवहारमा उतार्ने तरिका हो। सहिष्णुता भावना हो, पालो पर्खनु त्यसको व्यवहार हो। सहअस्तित्व सिद्धान्त हो, भेदभाव नगर्नु त्यसको अभ्यास हो।
यही कारण एकाइ ३ लाई नागरिक चेतना भनिएको हो। चेतना भनेको थाहा पाउनु मात्र होइन, त्यसअनुसार व्यवहार गर्नु पनि हो।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।