निश्चित भूभागमा फैलिएको सङ्गठित राजनीतिक एकाइ नै राज्य हो। व्यक्ति व्यक्ति मिलेर समुदाय बन्दछ, समुदाय समुदाय मिलेर समाज हुन्छ र समाज समाज मिलेर राज्य निर्माण हुन्छ। त्यसैले राज्यलाई समाजको पनि समाज भनिन्छ।
राज्यका पाँच तत्त्व घोक्ने सूची होइनन्। ती पाँच फरक प्रश्नका जवाफ हुन्।
भूमि भन्छ, कहाँ। जनसङ्ख्या भन्छ, को। सरकार भन्छ, कसले चलाउने। सार्वभौमसत्ता भन्छ, कसको निर्णय अन्तिम। संविधान भन्छ, नियम के।
पाँचै प्रश्नको जवाफ भएपछि मात्र राज्य बन्छ। एउटा प्रश्नको जवाफ नभए त्यो अझै राज्य होइन, र यही कारण यी पाँचलाई अनिवार्य तत्त्व भनिएको हो।
(क) राज्यको अर्थ
व्यक्ति व्यक्ति मिलेर समुदाय बन्दछ। समुदाय समुदाय मिलेर समाज हुन्छ। समाज समाज मिलेर राज्य निर्माण हुन्छ। राज्यलाई समाजको पनि समाज भनिन्छ।
राज्यभित्र विभिन्न जातजाति, वर्ण, लिङ्ग र धार्मिक आस्था भएका मानिसको बसोबास हुन्छ। राज्यमा बसोबास गर्ने समुदायका आआफ्नै संस्कार र पहिचान हुन्छ।
इतिहासमा राज्यको सुरुआतको यकिन तिथिमिति पाइँदैन। यसर्थ मानव समुदायको विकासक्रमसँगै राज्यको उत्पत्ति भएको मान्न सकिन्छ। मानवको राजनीतिक र सामाजिक आवश्यकताको व्यवस्थापन गर्न राज्यको स्थापना भएको हो।
राज्य निश्चित भौगोलिक सीमामा आबद्ध मानिसको आवश्यकता पूरा गर्ने राजनीतिक स्वरूपको सङ्गठन पनि हो। राज्यसँग सर्वोच्च शक्ति निहित रहेको हुन्छ र राज्यले आफ्ना अङ्गहरूमार्फत शक्तिको प्रयोग गर्दछ।
राज्यले आफ्नो सीमाभित्र चाहेको व्यवहार गर्ने हैसियत राख्छ। त्यसैले राज्य आफ्नो सीमाभित्र विकासका लागि सधैँ प्रयत्नशील रहन्छ।
यो पाठको पहिलो वाक्य छोटो छ, तर त्यसमा पूरै सिँढी लुकेको छ। बिस्तारै पढ्नुहोस्।
व्यक्ति → समुदाय → समाज → राज्य।
हरेक पाइलामा एउटै कुरा भइरहेको छ: सानो एकाइ मिलेर ठुलो एकाइ बन्दै छ। तर हरेक पाइलामा केही नयाँ पनि थपिन्छ। समुदाय बन्दा साझा चलन थपिन्छ। समाज बन्दा साझा संस्कार र मूल्य थपिन्छ, जुन एकाइ २ भरि पढियो। राज्य बन्दा साझा नियम र साझा शक्ति थपिन्छ, र यही थपाइ नै यस एकाइको विषय हो।
त्यसैले राज्य ठुलो समाज मात्र होइन। समाजमा चलन हुन्छ, राज्यमा कानुन हुन्छ। चलन नमान्दा मानिसले के भन्लान् भन्ने डर हुन्छ, कानुन नमान्दा राज्यले कारबाही गर्छ। यही फरकले राज्यलाई समाजभन्दा फरक बनाउँछ।
(ख) राज्यका आधारभूत तत्त्व
राज्य बन्नका लागि तलका तत्त्वहरू अनिवार्य रूपमा हुनुपर्दछ: भूमि, जनसङ्ख्या, सरकार, सार्वभौमसत्ता र संविधान।
(अ) भूमि
भूमि राज्यको आधारभूत तत्त्व हो। हरेक राज्यसँग भूमि अनिवार्य हुनुपर्छ। तर भूमिको क्षेत्रफल फरक फरक हुन सक्छ। भूमि राज्यको भौतिक आधार हो र भूमिमा मानवीय गतिविधिहरू सञ्चालन हुन्छ।
भूमि राज्यको शरीर हो र यो राज्यको नियन्त्रित हुन्छ। भूमिको पर्याप्तता भएमा राज्यले जनसङ्ख्यालाई क्रियाशील बनाउन सक्छ। राज्यले भूमिलाई सम्पत्ति मान्दछ। राज्यमा उब्जाउयोग्य भूमि, खनिज, वनसम्पदा भएको भूमि, जलसम्पदा भएको भूमि र प्राकृतिक सम्पदा भएको भूमि भएमा देशको आर्थिक विकासमा सहयोग पुग्दछ।
(आ) जनसङ्ख्या
राज्यको प्रगति जनसङ्ख्याको आकार, क्षमता र सक्रियतामा भर पर्दछ। जनसङ्ख्याले राज्यको स्रोतसाधनको परिचालन गरी गति प्रदान गर्दछ। त्यसैले जनसङ्ख्या राज्यको महत्त्वपूर्ण तत्त्व हो। देशको जनसङ्ख्यालाई जनता पनि भनिन्छ।
देशमा उपयुक्त स्रोतसाधन परिचालन गर्ने सक्षम र उचित जनसङ्ख्या भएमा मात्र राज्यको विकास छिटो हुन्छ।
(इ) सरकार
सरकार राज्य सञ्चालन गर्ने निकाय हो। सरकार राज्यको परिचालक पनि हो। राज्यमा जनताको इच्छालाई मूर्तरूप दिने काम सरकारले नै गर्दछ।
राज्यमा उपलब्ध स्रोत साधनहरूको उपयोग, रक्षा, व्यवस्थापन र नीति निर्माण गर्ने कार्य सरकारबाट नै हुन्छ। जनमतअनुसार सरकारको गठन तथा सञ्चालन हुन्छ।
सरकारले राज्यको शक्ति प्रयोगका लागि कानुन बनाउने र विकास निर्माणका योजनाहरू तयार पार्ने काम गर्दछ। जनशक्ति व्यवस्थापन गर्ने र स्रोत साधनको व्यवस्थापन गर्नेलगायतका कामहरू पनि सरकारको कार्यक्षेत्रभित्र पर्दछन्। वैदेशिक सम्बन्ध र सहयोग जुटाउने काम पनि सरकारको हो।
सरकार विभिन्न तहमा हुन सक्छन्। सरकारले राज्यका सम्पूर्ण कुराहरूमा कानुनबमोजिम नियमन र नियन्त्रण गर्दछ।
(ई) सार्वभौमसत्ता
सार्वभौम सत्ता राज्यको स्वतन्त्रता वा सर्वोच्चताको अधिकार हो। राज्यसँग जमिन, जनसङ्ख्या र सरकार मात्र भएर हुँदैन। राज्यसँग आफ्नो सिमानाभित्रको हरेक कुरामा निर्णय गर्ने सार्वभौम अधिकार पनि हुन्छ।
राज्यले इच्छाअनुसार शासन गर्ने, स्रोत साधन र जनसङ्ख्या व्यवस्थापन तथा परिचालन गर्ने स्वतन्त्र हैसियत राख्दछ। यो नै सार्वभौमिकता हो। नेपालमा सार्वभौम सत्ता नेपाली जनतामा निहित रहेको छ।
(उ) संविधान
संविधान देशको मूल कानुन हो। यसमा राज्यका अङ्गहरूबिच शक्तिको बाँडफाँड र परिचालन एवम् सरकारको स्वरूप निर्धारण गरिएको हुन्छ। संविधानमा राज्यशक्तिको न्यायोचित वितरण एवम् सरकार र जनताका अधिकार पनि तोकिएको हुन्छ।
नेपालको संविधानले राज्यलाई सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह एवम् कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकामा वितरण गरेको छ। त्यसैले संविधानलाई राज्यको महत्त्वपूर्ण तत्त्वका रूपमा लिइन्छ।
यी पाँच किन अनिवार्य हुन् भन्ने बुझ्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका यही हो: एउटा एउटा हटाएर के बाँकी रहन्छ हेर्नुहोस्।
भूमि हटाउनुहोस्। मानिस त छन्, तर कहाँ छन्? बस्ने ठाउँ नै नभए राज्यको शरीर नै हुँदैन।
जनसङ्ख्या हटाउनुहोस्। खाली जमिन बाँकी रहन्छ। जमिनले आफैँ केही गर्दैन, त्यसलाई चलाउने मानिस चाहिन्छ।
सरकार हटाउनुहोस्। जमिन र मानिस छन्, तर निर्णय गर्ने र कानुन बनाउने कोही छैन। स्रोत साधन कसले बाँड्ने र योजना कसले बनाउने भन्ने प्रश्नको जवाफ हुँदैन।
सार्वभौमसत्ता हटाउनुहोस्। यो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। जमिन, मानिस र सरकार तीनै भए पनि निर्णय अरूले गरिदिने भए त्यो स्वतन्त्र राज्य होइन। यसैलाई एकाइ २ को पाठ ७ मा उपनिवेश भनिएको थियो।
संविधान हटाउनुहोस्। शक्ति कसले पाउने र कति पाउने भन्ने लिखित नियम हुँदैन। अनि हरेक विवादमा को ठिक भन्ने कुरा बलले तय हुन्छ, नियमले होइन।
यही जाँच सम्झेपछि अभ्यासमा जुनसुकै तत्त्वको महत्त्व सोधिए पनि उत्तर बनाउन सकिन्छ: यो नभए के बिग्रन्थ्यो भन्नुहोस्।
दैनिक बोलीचालीमा सरकार र राज्य साटासाट गरिन्छ, तर पाठमा यी फरक कुरा हुन् र फरक नछुट्याए अभ्यासको उत्तर बिग्रन्छ।
राज्य ठुलो कुरा हो र यसका पाँच तत्त्वमध्ये सरकार एउटा मात्र हो। सरकार राज्य सञ्चालन गर्ने निकाय हो, अर्थात् राज्यको परिचालक।
यसको सबैभन्दा प्रस्ट प्रमाण यो हो: सरकार फेरिन्छ, राज्य फेरिँदैन। जनमतअनुसार सरकारको गठन तथा सञ्चालन हुन्छ, त्यसैले निर्वाचनपछि सरकार फेरिन सक्छ। तर सरकार फेरिँदैमा नेपाल अर्को देश बन्दैन। भूमि उही रहन्छ, जनता उही रहन्छन्, सार्वभौमसत्ता उही रहन्छ र संविधान उही रहन्छ।
सजिलो तुलना: राज्य विद्यालय हो भने सरकार त्यसको हालको प्रशासन हो। प्रशासन फेरिँदा विद्यालय बन्द हुँदैन।
यस पाठका दुई तत्त्व एकाइ २ मा पढिसकिएका छन्, त्यसैले ती नयाँ होइनन्।
सार्वभौमसत्ता एकाइ २ को पाठ ७ मा पढिएको थियो: राज्यको स्वतन्त्र हैसियत, र नेपालको सार्वभौमसत्ता नेपाली जनतामा निहित छ। त्यहाँ त्यो राष्ट्रियताको कुरा थियो, यहाँ त्यो राज्यको तत्त्व हो। कुरा उही हो, हेर्ने कोण फरक हो।
जनसङ्ख्या एकाइ २ मा नागरिकका रूपमा आएको थियो, जहाँ सबै समान हैसियतका नागरिक हुन् भनिएको थियो। यहाँ त्यही जनसङ्ख्या राज्यको स्रोतका रूपमा आएको छ।
त्यसैले एकाइ ३ एकाइ २ को निरन्तरता हो। एकाइ २ ले समाज कसरी बाँधिन्छ भन्यो, एकाइ ३ ले राज्य कसरी बाँधिन्छ भन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।