चाडपर्व ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षमा आधारित हुन्छन्। हरेक चाडपर्वको आफ्नै विशिष्ट परिवेश र पहिचान रहेको हुन्छ। धार्मिक समुदाय, जातजाति र भौगोलिक क्षेत्रअनुसार चाडपर्वहरू फरक फरक हुन्छन्।
चाड भनेको एउटा काम गर्ने कुरा होइन। एउटै चाडले एकैचोटि पाँच काम गर्छ। त्यसले कुनै इतिहास वा आस्था सम्झाउँछ, ऋतु र मौसमको सङ्केत दिन्छ, मानिसबिच सम्बन्धको सेतु बनाउँछ, संस्कार र संस्कृति जोगाउँछ, र समाजको चिनारी गराउँछ। यी पाँच काम सम्झेपछि यस पाठका सबै प्रश्नको उत्तर आफैँ निस्किन्छ।
चाडपर्व केमा आधारित हुन्छन्?
हामीले विभिन्न प्रकारका चाडपर्वहरू मनाउँदै आएका छौँ। चाडपर्वहरू ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षमा आधारित हुन्छन्। हरेक चाडपर्वको आफ्नै विशिष्ट परिवेश र पहिचान रहेको हुन्छ।
दसैँलाई हामी असत्यमाथि सत्यको विजय भएको सन्दर्भका रूपमा मान्छौँ। बुद्ध पूर्णिमा अर्थात् बुद्ध जयन्तीलाई शान्तिका दूत गौतम बुद्ध जन्मेको तिथिका रूपमा मान्छौँ।
दसैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, उँधौली, उँभौली, फागु पूर्णिमा, माघे सङ्क्रान्ति, इन्द्रजात्रा र वैशाख पूर्णिमा आदि हाम्रा प्रमुख चाडपर्व हुन्।
दसैँ एउटै उदाहरण लिनुहोस् र हेर्नुहोस् त्यसले एकैचोटि कति काम गरिरहेको छ।
एक, सम्झना। दसैँले असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्दर्भ सम्झाउँछ।
दुई, ऋतुको सङ्केत। दसैँ धान पाक्ने र भित्र्याउने बेलातिर पर्छ, अर्थात् त्यसले वर्षको कुन मोड आयो भन्ने पनि भन्छ।
तीन, सम्बन्धको सेतु। टाढा रहेका आफन्त भेटघाट हुन्छन् र आपसी मेलमिलाप बढ्छ।
चार, संरक्षण। पकाउने परिकार, लगाउने पहिरन र गाउने गीत चाडकै बहानामा पुस्तादेखि पुस्तासम्म सर्छन्।
पाँच, चिनारी। कुन समुदायले कुन चाड कसरी मनाउँछ भन्ने कुराबाट त्यो समाजको पहिचान बाहिर देखिन्छ।
अब यही पाँच कुरा तिहार, ल्होसार, छठ वा इदमा लगाएर हेर्नुहोस्। ढाँचा उही रहन्छ, विवरण मात्र फेरिन्छ।
चाडपर्वले के के दिन्छन्?
चाडपर्वबाट संस्कार र संस्कृतिबारेमा थाहा पाइन्छ। चाडपर्वले ऋतु र मौसमको पनि जानकारी दिन्छन्। चाडपर्व मानव सम्बन्ध र सद्भावका सेतु पनि हुन्, जसले आपसी मेलमिलाप र सहकार्यलाई प्रश्रय दिन्छन्।
चाडपर्वले आफन्त भेटघाट, मिठो खाने, राम्रो लुगा लगाउने र नाचगान गर्नेलगायतका गतिविधिका लागि अवसर दिन्छ। चाडपर्व संस्कार र संस्कृति संरक्षणका आधार पनि हुन्।
चाडले ऋतुको जानकारी दिन्छ भन्ने कुरा सुन्दा अनौठो लाग्छ, तर उदाहरण हेरेपछि प्रस्ट हुन्छ।
माघे सङ्क्रान्ति माघ १ गते पर्छ। यही बिन्दुदेखि दिन लामो हुँदै जान्छ र जाडो घट्दै जान्छ। त्यसैले यस चाडमा तरुल, चाकु, तिलको लड्डु र घिउजस्ता शरीरलाई तातो दिने खानाको चलन छ।
उँभौली र उँधौली नाममै ऋतु लुकेको छ। उँभो भनेको माथि र उँधो भनेको तल। गर्मी बढ्दै जाँदा मानिस र गाईवस्तु माथिल्लो भेगतिर लाग्ने र जाडो बढ्दै जाँदा तल्लो भेगतिर झर्ने चलन थियो, र यी दुई पर्व त्यही चक्रसँग जोडिएका छन्।
फागु पूर्णिमा जाडो सकिएर वसन्त सुरु हुने बेला पर्छ। छठ मुख्य बाली भित्रिएपछिको समयमा पर्छ र त्यसमा सूर्यको आराधना गरिन्छ।
अर्थात् पात्रो नहेरी पनि चाड हेरेर वर्षको कुन भाग चलिरहेको छ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। हाम्रा पूर्वजले खेतीपातीको चक्रसँग चाडलाई मिलाएर राखेका थिए।
विभिन्न धर्मावलम्बीहरूले मनाउने केही प्रमुख चाडपर्व
| समुदाय | केही प्रमुख चाडपर्व |
|---|---|
| हिन्दु | दसैँ, तिहार, माघे सङ्क्रान्ति अर्थात् माघी, फागु पूर्णिमा, इन्द्रजात्रा, जनैपूर्णिमा, कुशे औँसी, मातातीर्थ औँसी, शिवरात्रि, छठ, गौरा, नाग पूजा |
| बौद्ध | बुद्ध पूर्णिमा, ल्होसार, मनिरिम्दु, तिजी पर्व, यारतुङ, सकादावा |
| इस्लाम | सोब्रात अर्थात् इदउल फित्र, इदउलअजाह अर्थात् बकर इद, मोहरम, रैवल |
| इसाई | क्रिसमस, इस्टर सन्डे |
| किराँत | उँधौली, उँभौली |
माथिको सूची केही प्रमुख चाडपर्वको मात्र हो, पूरा सूची होइन। कुनै हरफ छोटो देखिएकाले त्यो समुदायका चाड कम छन् भन्ने अर्थ लाग्दैन। हरेक समुदायमा यहाँ नलेखिएका थुप्रै चाड, जात्रा र विशेष दिन हुन्छन्।
अर्को कुरा, यो तालिकालाई सिमाना ठान्नु हुँदैन। नेपालमा एउटै चाड फरक समुदायले फरक नाम र फरक तरिकाले मनाउने चलन छ, र छिमेकीको चाडमा सहभागी हुने चलन पनि उत्तिकै पुरानो हो।
चाड मनाउँदा नियन्त्रण गर्नुपर्ने कुरा
हामीले चाडपर्व मान्दा अनावश्यक खर्च गर्ने, अशिष्ट व्यवहार देखाउने र देखासिकी गर्ने जस्ता अवाञ्छित गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
चाडमा गरिने खर्च कहिले ठिक हो र कहिले देखासिकी हो भनेर छुट्याउन गाह्रो लाग्छ। एउटा प्रश्नले धेरै हदसम्म छुट्याइदिन्छ।
यो खर्च मैले किन गर्दै छु? उत्तर आयो कि यसले घरमा रमाइलो हुन्छ, आफन्त भेला हुन्छन् वा चलन यही हो, भने त्यो चाडकै काम हो। तर उत्तर आयो कि अर्को घरले पनि गरेको छ, नगरे के भन्लान्, भने त्यो देखासिकी हो।
यसै गरी अर्को जाँच पनि छ। चाडपछि घरमा तनाव बढ्यो र ऋण थपियो भने खर्च आफ्नो हैसियतभन्दा माथि गएको हो। चाडले मेलमिलाप बढाउने हो, बोझ बढाउने होइन।
यस एकाइका चार पाठ एउटै दिशामा गइरहेका छन्। पाठ १ मा आठ मानव मूल्य पढियो। पाठ २ मा सामाजिक संस्कारमा तरिका फरक तर मोड उही देखियो। पाठ ३ मा धार्मिक संस्कारमा नाम फरक तर काम मिल्दो देखियो। पाठ ४ मा चाड फरक फरक भए पनि हरेक चाडले गर्ने काम उही पाँच रहेको देखियो।
तीनवटै पाठको निष्कर्ष एउटै हो: भिन्नता सतहमा हुन्छ र साझापन त्योभन्दा तल हुन्छ। त्यसैले अर्को समुदायको चाड नबुझ्दा त्यसलाई अनौठो ठान्नुभन्दा सोध्नु ठिक हुन्छ, किनभने त्यसले पनि तपाईंकै चाडले गर्ने पाँच काम गरिरहेको हुन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।