हरेक समाजलाई व्यवस्थित गर्न विभिन्न सामाजिक मूल्य, मान्यता र व्यवहार रहन्छन्। जन्म, मृत्यु र विवाह आदि विभिन्न संस्कारका लागि निश्चित मूल्य र मान्यतालाई आधार बनाइएको हुन्छ। समाजमा रहेका तिनै मूल्य मान्यता सामाजिक संस्कार हुन्।
संस्कार जीवनका तीन मोडमा बनेका छन्: जन्म, विवाह र मृत्यु। नेपालका हरेक समुदायको तरिका फरक छ, तर मोड उही हुन्। त्यसैले यो पाठ फरक फरक चलनको सूची होइन, एउटै तीन मोडलाई फरक तरिकाले मनाइएको कथा हो।
नेपाल विविधतायुक्त देश
नेपाल विविधतायुक्त देश हो। यहाँ विभिन्न जाति, धर्म र भाषाभाषीको बसोबास छ। भौगोलिक विविधतासँगै संस्कार र संस्कृतिमा पनि विविधता देख्न सकिन्छ। हिमाल, पहाड र तराईमा बस्ने व्यक्तिहरूका बिचमा पनि रहनसहन, भाषा, चालचलन र मूल्यमान्यतामा फरकपन पाइन्छ।
जातजातिका आधारमा पनि फरक फरक संस्कार अस्तित्वमा रहेका छन्। यी विविधतायुक्त संस्कारहरू जातिगत र भौगोलिक समुदायका लागि पहिचान बनेका छन्।
नेपाली समाजका अधिकांश गतिविधिहरू धार्मिक तथा जातिगत संस्कारबाट निर्देशित छन्। सनातन वैदिक मान्यताबाट प्रभावित हुने जातजातिको संस्कारमा हिन्दु धर्मको प्रभाव देखिन्छ। बौद्ध धर्मालम्बीहरूको सामाजिक संस्कार बौद्ध धर्मबाट निर्देशित छ। विभिन्न धर्ममा विश्वास गर्ने समुदायहरूको सामाजिक संस्कार पनि उनीहरूले मान्ने धर्मबाट प्रभावित छ।
कतिपय जातजातिमा भने एउटै धर्म मान्ने भए तापनि धर्मभन्दा जातिगत आधारमा सामाजिक संस्कार विकास भएको पाइन्छ। हाम्रा सामाजिक संस्कार जातजाति, धर्म, भाषा र भूगोल आदिमा आधारित रहेको पाइन्छ।
यी तीन मोडमै किन संस्कार बन्छन्? वर्षभरि धेरै दिन आउँछन्, तर संस्कार जन्म, विवाह र मृत्युमै किन थुप्रिन्छन्? कारण यो हो: यी तीन क्षणमा समाजको सदस्य सङ्ख्या नै फेरिन्छ। जन्ममा नयाँ सदस्य आउँछ, विवाहमा दुई परिवार जोडिन्छन्, र मृत्युमा एक सदस्य जान्छ। समाजले आफ्नै बनोट फेरिने क्षणलाई चिनो लगाउँछ। यही कारणले संसारभरिका समाजमा यी तीनै मोडमा कुनै न कुनै संस्कार भेटिन्छ, तरिका जतिसुकै फरक होस्।
(क) जन्म संस्कार
सन्तानको जन्म प्रक्रिया सुरु भएपछि पारिवारिक रूपमा स्वीकार गर्न र समाजमा परिचित गराउनका लागि विभिन्न प्रकारका कर्म गरिन्छन्। बच्चा गर्भमा आएपछि गर्भवती महिलालाई राम्रो हेरविचार गर्ने, समाजमा सूचना दिने, समाजले नयाँ बच्चाको आगमनलाई स्वागतको तयारी गर्ने र गर्भवतीलाई मिष्ठान्न खुवाउने आदि गर्छन्।
नेपाल बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक मुलुक भएकाले आफ्नो जातीय र धार्मिक संस्कारअनुसार बच्चाको नामकरण गर्ने प्रचलन रहेको छ। बच्चाको नामकरण संस्कार आफ्नो संस्कृतिअनुसार तीन, पाँच, सात वा एघार दिनमा गरिन्छ।
परिवारमा सन्तानको जन्म भएको छ महिनाभित्र पास्नी गरिन्छ, अर्थात् बच्चालाई अन्न खुवाउन सुरु गरिन्छ। सन्तान हुर्कँदै जाँदा छोरा भएमा जातीय संस्कारअनुसार छेवर गर्ने र व्रतबन्ध गर्ने तथा छोरी भएमा गुन्युचोली दिनेलगायतका कर्म गर्ने गरिन्छ।
यस्ता संस्कारहरू आआफ्ना जातिगत संस्कारअनुसार सम्पन्न गरिन्छन्। यी कर्म सामाजिकीकरण गर्न अपनाइने तरिकाहरू हुन्। यस्ता संस्कार गर्दा मितव्ययिता अपनाउँदै समसामयिक सुधार गर्नतर्फ लाग्नुपर्छ।
जन्म संस्कारका कर्महरू सामाजिकीकरण गर्न अपनाइने तरिका हुन्। एकाइ एकको पाठ दुईमा सामाजिकीकरणका माध्यम पढिएको थियो, र त्यहाँ विवाह, हाट, पर्व र मेला प्राथमिक माध्यम भनिएको थियो। संस्कार पनि ठिक त्यही काम गर्छ: यसले नयाँ सदस्यलाई समाजमा चिनाउँछ र समाजका मूल्य मान्यता उसमा सार्न सुरु गर्छ।
(ख) विवाह संस्कार
उमेरले वयस्क भएका महिला र पुरुषलाई जीवनसाथीका रूपमा कानुनी वा सामाजिक स्वीकृति प्राप्त गर्ने प्रक्रिया विवाह हो। यो घरजम र सन्तान उत्पादनका लागि गरिने संस्कारगत प्रक्रिया हो।
विवाहका प्रकार
मागी विवाह परम्परागत विवाह संस्कार हो भने प्रेम विवाह आधुनिक प्रचलन हो। मागी विवाह धार्मिक र व्यावहारिक हिसाबले निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
यातायात, शिक्षा, सूचना, सञ्चार, प्रविधि र सम्पर्कको कारणले वर्तमान समयमा मागी विवाहभन्दा प्रेम विवाह निकै प्रचलनमा छ।
प्रेम विवाह किन बढ्यो भन्ने कारणको सूची हेर्नुहोस्: यातायात, शिक्षा, सूचना, सञ्चार, प्रविधि र सम्पर्क। यी सबै एकाइ एकको पाठ तीन र चारमा पढिएका विकासका पूर्वाधार हुन्। बाटो र सञ्चारले दुरी घटाएपछि मानिस भेट्ने, चिनजान हुने र आफैँ रोज्ने सम्भावना बढ्यो। यसले एउटा ठुलो कुरा देखाउँछ: पूर्वाधारले सडक र फोन मात्र बदल्दैन, समाजका चलन पनि बदल्छ।
विवाहसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था
वर्तमान कानुनी प्रावधानअनुसार नेपालमा विवाहका लागि केटाकेटीको उमेर २० वर्ष पुगेको हुनुपर्छ। कतिपय जातजातिमा अहिले पनि बालविवाह प्रचलनमा रहेको देखिन्छ।
बालविवाह कानुनी, मनोवैज्ञानिक र स्वास्थ्यका दृष्टिले अनुपयुक्त हुँदा यस्ता गलत अभ्यासलाई हटाउन आवश्यक छ। संस्कारका नाममा गरिने बालविवाह गर्नु गैरकानुनी कार्य हो। यसको विरुद्धमा चेतनामूलक गतिविधि सञ्चालन गर्नुपर्छ।
आजभोलि शिक्षाको प्रभावले बालविवाहमा केही कमी आए पनि पूर्ण रूपमा रोकिएको अवस्था भने छैन। विवाह संस्कार गर्दा हामीले दाइजो र फजुल खर्च जस्ता कुराहरूलाई निरुत्साहन गर्नुपर्छ।
कुनै काम संस्कारको नाममा गरियो भन्दैमा त्यो कानुनी हुँदैन। बालविवाह तीन कारणले अनुपयुक्त छ। कानुनी: विवाहको उमेर २० वर्ष तोकिएको छ, त्यसैले यो गैरकानुनी कार्य हो। मनोवैज्ञानिक: निर्णय गर्ने उमेर नपुग्दै जीवनसाथी छान्नुपर्दा त्यो निर्णय आफ्नो हुँदैन। स्वास्थ्य: शरीर पूर्ण रूपमा विकसित नहुँदै गर्भधारण हुँदा आमा र बच्चा दुवैको ज्यानमा जोखिम हुन्छ। यी तीनै कारण सँगै सम्झनुहोस्, किनभने परीक्षामा एउटा मात्र लेख्दा उत्तर अपूरो हुन्छ।
(ग) मृत्यु संस्कार
जन्मपछि मृत्यु प्रकृतिको नियम हो। मानिसको मृत्युपछि जातीय र धार्मिक प्रचलनअनुसार फरक फरक किसिमले मृत्यु संस्कार गरिन्छ।
मृत्यु संस्कारमा जातीय र धार्मिक परम्पराअनुसार किरिया कर्म गर्ने, आशौच बार्ने, नुन नखाने, अरूलाई नछुने, कपाल खौरने र सेता लुगा लगाउने आदि चलन छ। मृत शरीरलाई जलाउने र गाड्ने जस्ता विविध संस्कारहरू नेपाली समाजमा देख्न सकिन्छ। यो नेपाली समाजको विविधता र पहिचानको प्रमाण हो।
नेपाली समाजका केही धार्मिक तथा सामाजिक संस्कार
| क्र.सं. | जातजाति | जन्म संस्कार | विवाह संस्कार | मृत्यु संस्कार |
|---|---|---|---|---|
| १ | क्षेत्री ब्राह्मण | ११ दिनमा न्वारान गर्ने, पाँच छ महिनामा पास्नी गर्ने, पुरोहितले कर्म गराउने | सगोत्री विवाह नगर्ने, मागी र प्रेम विवाह दुवै हुने | १३ दिन किरिया कर्म गर्ने, कपाल खौरने, सेतो कपडा लगाएर एक वर्ष आशौच बार्ने |
| २ | मगर | सातदेखि एघार दिनभित्र न्वारान गर्ने, पुरोहितले कर्म गराउने | प्रायः आफ्नै जातिभित्र बिहे गर्ने, मामा चेली र फुपू चेलाबिच विवाह गर्न मिल्ने, मागी र प्रेम विवाह | १० देखि १३ दिनमा किरिया कर्म गर्ने |
| ३ | नेवार | चारदेखि एघार दिनभित्र न्वारान गर्ने, पुरोहितले कर्म गराउने | बेल, मागी र प्रेम विवाह | हिन्दु वा बौद्ध परम्पराअनुसार पुरोहितले कर्म गराउने |
| ४ | तामाङ | तीनदेखि एघार दिनभित्र न्वारान गर्ने | मामा चेलो र फुपू चेलीबिच विवाह गर्न मिल्ने, मागी र प्रेम, जारी विवाह चल्ने | १० देखि १३ दिनमा किरिया कर्म गर्ने |
| ५ | राई | तीनदेखि छ दिनभित्र न्वारन गर्ने | मागी र प्रेम विवाह चल्ने | ३ दिन नुन तेल बार्ने, ९ वा १० दिनमा किरिया कर्म सक्ने |
| ६ | लिम्बु | छोरीको तीन दिन र छोराको चार दिनमा न्वारन गर्ने | मागी र प्रेम विवाह | तोकिएको वा प्रचलित क्षेत्रमा शव गाड्ने |
| ७ | थारु | छदेखि नौ दिनभित्र न्वारान गर्ने | मागी र प्रेम, जारी विवाह चल्ने | १३ दिनमा किरिया कर्म सक्ने |
| ८ | शेर्पा | तीन दिनमा न्वारन गर्ने | मागी, जारी र प्रेम विवाह | बौद्ध संस्कारबमोजिम तीनदेखि एघार दिनभित्र समाधि गर्ने |
| ९ | धिमाल | छोरीको तीन दिन र छोराको चार दिनमा न्वारान गर्ने | मागी र प्रेम विवाह, विधवा विवाह चल्ने | तोकिएको क्षेत्रमा शव गाड्ने |
| १० | गुरुङ | पहिलो सन्तानको जन्ममा विशेष नाचगान गरी खुसी मनाउने | मागी र प्रेम विवाह चल्ने | शव जलाउने र गाड्ने, १३ दिन जुठो बार्ने |
यो तालिका हरफ हरफ पढेर घोक्ने कुरा होइन। स्तम्भ हेर्नुहोस्, हरफ होइन। हरफ पढ्दा एउटा समुदायको चलन थाहा हुन्छ। तर स्तम्भ पढ्दा एउटा ठुलो कुरा देखिन्छ: दसै समुदायले उही तीन मोडमा संस्कार गर्छन्। जन्ममा नाम राख्छन्, विवाहमा स्वीकृति दिन्छन्, मृत्युमा बिदाइ गर्छन्। दिनको सङ्ख्या फरक छ, तरिका फरक छ, नाम फरक छ, तर मोड उही छ। विविधता स्तम्भभित्र छ, र एकता स्तम्भकै शीर्षकमा छ।
अघिल्लो पाठमा आठ मानव मूल्य पढिएको थियो, र तीमध्ये एउटा सहिष्णुता थियो। सहिष्णुता भनेको अरूको अस्तित्व स्विकार्नु र सबैसँग सम्मानजनक व्यवहार गर्नु हो। यो पाठ त्यही मूल्य अभ्यास गर्ने ठाउँ हो। माथिको तालिकामा कुनै चलन राम्रो र कुनै नराम्रो भनिएको छैन, र त्यसै गरी नै हेर्नुपर्छ। आफ्नो चलन आफूलाई स्वाभाविक लाग्नु र अर्काको चलन अनौठो लाग्नु सामान्य हो, तर अनौठो लाग्नु र गलत हुनु फरक कुरा हुन्।
संस्कार जोगाउनु र संस्कारमा सुधार गर्नु विपरीत कुरा होइनन्। जन्म संस्कारमा मितव्ययिता अपनाउँदै समसामयिक सुधार गर्नुपर्छ भनिन्छ, विवाहमा दाइजो र फजुल खर्च निरुत्साहन गर्नुपर्छ भनिन्छ, र बालविवाह हटाउनुपर्छ भनिन्छ। यी तीनैले संस्कार मेट्न भनेका होइनन्। यिनले भन्छन्, संस्कारको जुन भागले मानिसलाई हानि गर्छ त्यो भाग फेरियोस्, र जुन भागले पहिचान दिन्छ त्यो रहोस्। परिवर्तन र पहिचान सँगै जान सक्छन्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।