समाजमा रहेका मूल्य, मान्यता, चालचलन र नीतिनियम बुझ्ने बुझाउने, सिक्ने सिकाउने र त्यसलाई व्यवहारमा अवलम्बन गर्ने प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ।
सामाजिकीकरण कसैले घण्टी बजाएर पढाउने विषय होइन। यो जन्मेको दिनदेखि सुरु हुन्छ, कहिल्यै रोकिँदैन, र धेरैजसो त सिकिरहेको छु भन्ने थाहै नपाई हुन्छ। तपाईंले आजसम्म सिकेका धेरै कुरा कुनै कक्षामा पढाइएका होइनन्।
मानिस समाजमा कसरी घुलमिल हुन्छ?
मानिस परिवारमा जन्मन्छ र त्यहीँ हुर्कन्छ। व्यक्तिले परिवारबाटै भाषा सिक्छ, अरूलाई मान सम्मान गर्न सिक्छ, सामाजिक नीति नियम सिक्छ, एक अर्कामा सहयोग गर्न र सद्भाव राख्न सिक्छ, र समाजमा मिलेर बस्न सिक्छ।
व्यक्तिले जन्मेदेखि सिक्दै आउने यी सबै किसिमका चालचलनलाई सामाजिक संस्कार भनिन्छ। यिनै कुराले उसलाई समाजमा घुलमिल हुन मदत गर्छन्। परिवार र समाजबाट व्यक्तिले सामाजिक संस्कारयुक्त व्यवहार सिक्छ।
तपाईंलाई नेपाली भाषा कसले सिकायो? यो प्रश्नको उत्तर दिन गाह्रो हुन्छ, किनभने कसैले बसेर सिकाएको होइन। तपाईंले घरमा सुन्नुभयो, दोहोर्याउनुभयो, र एक दिन बोल्न थाल्नुभयो। ठिक त्यसै गरी हजुरबुबालाई ढोग गर्ने, पाहुनालाई पानी दिने, वा ठुलालाई तपाईं भनेर सम्बोधन गर्ने कुरा पनि कुनै किताबमा पढेर सिकिएको होइन। यही नै सामाजिकीकरण हो। यसको सबैभन्दा ठुलो विशेषता यही हो कि यो सिकाउने मान्छे नभई पनि भइरहन्छ।
सामाजिकीकरण कसरी हुन्छ?
यस्तो प्रक्रिया व्यक्तिले तीन तरिकाले सिक्ने गर्दछ:
यीमध्ये नक्कल सबैभन्दा पहिले सुरु हुन्छ। सानो बच्चाले बुझ्नुभन्दा धेरै पहिले नक्कल गर्न थालिसकेको हुन्छ। त्यसैले घरका ठुलाले जे गर्छन्, बालबालिकाले त्यही सिक्छन्, चाहे त्यो सिकाउने उद्देश्य होस् वा नहोस्।
सामाजिकीकरणको महत्त्व
| के गर्छ | कसरी |
|---|---|
| जीवनशैली बनाउँछ | कस्तो बोल्ने, कस्तो लगाउने, कसरी व्यवहार गर्ने भन्ने कुरा तय गर्छ |
| जीवनशैली सुधार्छ | नराम्रा बानी छाड्न र राम्रा बानी अपनाउन सिकाउँछ |
| योग्य नागरिक बनाउँछ | शील, स्वभाव, संस्कार र व्यवहार सिकाएर समाजमा योग्य नागरिक बन्न सहयोग गर्छ |
| घुलमिल गराउँछ | नयाँ ठाउँ र नयाँ मानिससँग सहज हुन सिकाउँछ |
| आत्मविश्वास बढाउँछ | के गर्दा ठिक हुन्छ भन्ने थाहा भएपछि मानिस डराउन छाड्छ |
सामाजिकीकरण निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो। यो कुनै उमेरमा पुगेपछि सकिँदैन। गाउँबाट सहर सर्ने मानिसले फेरि नयाँ कुरा सिक्नुपर्छ। नयाँ विद्यालय जाने विद्यार्थीले फेरि सिक्नुपर्छ। नयाँ जागिर सुरु गर्ने मानिसले पनि फेरि सिक्नुपर्छ। साथै यो एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण समेत हुने प्रक्रिया हो। अर्थात् तपाईंले आज सिकेको कुरा भोलि तपाईंबाट अरूले सिक्नेछन्।
सामाजिकीकरणका माध्यम
व्यक्तिलाई सामाजिकीकरण गर्न सहयोग गर्ने विभिन्न माध्यम रहेका छन्। यिनलाई दुई भागमा बाँडिन्छ।
(क) प्राथमिक माध्यम
परिवार, मित्र, साथी समूह, छिमेकी र नातेदारले सामाजिकीकरणमा सहयोग गर्दछन्। यिनीहरू सामाजिकीकरणका प्रथम माध्यम हुन्। त्यस्तै विवाह, हाट, पर्व र मेला पनि सामाजिकीकरणका लागि मदत पुर्याउने माध्यम हुन्, र यी पनि प्राथमिक माध्यम नै हुन्। यिनले व्यक्तिलाई अनौपचारिक रूपमा सामाजिकीकरण हुन सहयोग पुर्याउँछन्।
(ख) द्वितीय माध्यम
विद्यालय, सामाजिक सङ्घसंस्थाहरू, आमा समूह र टोल सुधार समूह द्वितीय माध्यम हुन्। क्लबहरू, राजनीतिक दल, व्यापारिक वा व्यावसायिक समूह, बैङ्क, सहकारी तथा धार्मिक र सांस्कृतिक स्थलहरू पनि द्वितीय माध्यम हुन्। यिनले व्यक्तिलाई औपचारिक रूपमा सामाजिकीकरण हुन सहयोग पुर्याउँछन्।
प्राथमिक र द्वितीय माध्यमको फरक उमेरको होइन, सम्बन्धको हो। प्राथमिक माध्यमसँगको सम्बन्ध व्यक्तिगत र आत्मीय हुन्छ, त्यहाँ लिखित नियम हुँदैन, र त्यो सम्बन्ध प्रायः रोजेर पाइएको हुँदैन। परिवार र नातेदार तपाईंले छान्नुभएको होइन। द्वितीय माध्यमसँगको सम्बन्ध औपचारिक हुन्छ, त्यहाँ नियम र समयतालिका हुन्छ, र प्रायः त्यो सम्बन्ध रोजेर बनाइएको हुन्छ। कुनै माध्यम कता पर्छ भन्ने अलमल भयो भने एउटा प्रश्न सोध्नुहोस्: के त्यहाँ लिखित नियम छ? छ भने द्वितीय, छैन भने प्राथमिक।
परिवारलाई प्राथमिक माध्यम भन्नुका दुई कारण छन्। पहिलो, समयको कारण। परिवार व्यक्तिको जीवनमा सबैभन्दा पहिले आउँछ, विद्यालय जानुभन्दा वर्षौं अगाडि। दोस्रो, र यो झन् महत्त्वपूर्ण छ, परिवारले सिकाउने कुरा सबैभन्दा गहिरो हुन्छ। भाषा, ठिक र बेठिकको भावना, र मान सम्मान गर्ने बानी परिवारबाटै आउँछन्, र यी कुरा बालबालिकाले प्रश्न गर्न सक्ने उमेर हुनुभन्दा पहिले नै सिकिसकेका हुन्छन्। पछि सिकेको कुरा फेर्न सजिलो हुन्छ, तर सबैभन्दा पहिले सिकेको कुरा फेर्न गाह्रो हुन्छ।
दुवै माध्यमको तुलना
| आधार | प्राथमिक माध्यम | द्वितीय माध्यम |
|---|---|---|
| किसिम | अनौपचारिक | औपचारिक |
| सम्बन्ध | व्यक्तिगत र आत्मीय | नियममा आधारित |
| कहिले सुरु | जन्मेदेखि नै | केही उमेर पुगेपछि |
| उदाहरण | परिवार, मित्र, साथी समूह, छिमेकी, नातेदार, विवाह, हाट, पर्व, मेला | विद्यालय, सङ्घसंस्था, आमा समूह, टोल सुधार समूह, क्लब, राजनीतिक दल, व्यापारिक समूह, बैङ्क, सहकारी, धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थल |
सामाजिकीकरणले सधैँ राम्रो कुरा मात्र सिकाउँछ भन्ने छैन। जुन समाजमा हुर्कियो, त्यहीँको राम्रो र नराम्रो दुवै सिकिन्छ। त्यसैले आफूले सिकेका कुरा कहिलेकाहीँ रोकिएर हेर्नुपर्छ, र यो बानी साँच्चै ठिक हो कि होइन भनी आफैँलाई सोध्नुपर्छ। यसै गरी नराम्रा चलन पुस्ता पुस्ता हस्तान्तरण हुनबाट रोकिन्छन्।
अघिल्लो पाठमा समाज कसरी बन्यो भन्ने हेरियो। यो पाठमा त्यही समाजले मानिसलाई कसरी बनाउँछ भन्ने हेरियो। दुवै मिलेर एउटा वृत्त पूरा हुन्छ: मानिसले समाज बनाउँछ, र त्यही समाजले फेरि मानिस बनाउँछ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।