साझा लक्ष्य र उद्देश्य भएका सदस्यबिच एकता र अन्तर्क्रिया हुने मानव समूहलाई समाज भनिन्छ। हामी सबै कुनै न कुनै समाजभित्र बाँचिरहेका हुन्छौँ। त्यसैले मानिसलाई सामाजिक प्राणी भनिन्छ।
समाज कुनै एक दिन कसैले बसेर बनाएको होइन। मानिसले आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न र सुरक्षित हुन सँगै बस्न थाले, र सँगै बस्दाबस्दै बिस्तारै समाज बन्यो। यो पाठमा आउने हरेक कुरा यही एउटा वाक्यसँग जोडिएको छ। कुनै कुरा अलमल लाग्यो भने यही वाक्यमा फर्कनुहोस्।
समाजको उत्पत्ति
प्रारम्भिक अवस्थामा मानव जाति जङ्गलमा बस्थे। उनीहरू जङ्गलबाट प्राप्त हुने प्राकृतिक स्रोतसाधनबाट आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्दथे। जङ्गली जनावरको सिकार गर्दथे र कन्दमूल खोज्दथे। तर जङ्गलमा उनीहरू जनावरबाट असुरक्षित थिए।
आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न र सुरक्षाका लागि बिस्तारै मानव घना जङ्गलबाट नदीको किनारामा बस्न थाले। एक ठाउँमा लामो अवधि बस्ने भएपछि एकआपसका भावना साटासाट हुन थाले र सुखदुःख बाँड्ने कार्यको सुरुआत भयो। यसरी जङ्गली जनावरबाट बच्ने, आवश्यकता पूरा गर्ने र आपसी सहयोग प्राप्त गर्ने क्रमसँगै समाजको उत्पत्ति भयो।
नदीको किनारा नै किन? यसका दुई कारण थिए, र दुवै एकदम व्यावहारिक छन्। पहिलो, नदीको किनारामा पानीको सुविधा हुन्थ्यो। दोस्रो, त्यहाँ ढुङ्गा प्रशस्त पाइने भएकाले ढुङ्गाका हतियार बनाउन सजिलो हुन्थ्यो। यहाँ एउटा रोचक कुरा छ। संसारभरिका पुराना सभ्यता पनि ठिक यसरी नै नदीकै किनारामा बसेका थिए। त्यसैले नदीको किनारा रोज्नु कुनै संयोग होइन, यो मानिसले गरेको सोचविचारसहितको छनोट हो।
व्यक्तिबाट समाजसम्म
समाज एकैचोटि बन्दैन। यो सानो एकाइबाट सुरु भएर ठुलो बन्दै जान्छ:
व्यक्ति व्यक्ति मिलेर परिवार बन्छ। परिवार परिवार मिलेर समाज बनेको हुन्छ। हामी समाजमा बस्छौँ, त्यसैले मानिस सामाजिक प्राणी हो।
मानिसलाई सामाजिक प्राणी किन भनिन्छ? यसको अर्थ मानिस अरूसँग घुलमिल गर्न मन पराउँछ भन्ने मात्र होइन। यसको अर्थ हो, मानिस समाजबिना बाँच्नै सक्दैन। जन्मिएको बच्चालाई कसैले नहेरे बाँच्दैन। भाषा अरूबाट सिकिन्छ। खाना, लुगा र सुरक्षा अरूको सहयोगबाट प्राप्त हुन्छ। त्यसैले समाज मानिसका लागि रोज्ने कुरा होइन, चाहिने कुरा हो।
समाजको विकासक्रम
मानव समाजलाई अहिलेको विकासको अवस्थामा आइपुग्न धेरै समय लाग्यो। समाज विकासक्रमबारे विभिन्न समाजशास्त्री र मानवशास्त्रीहरूको भनाइ फरक फरक रहेको पाइन्छ। समाजको विकासक्रमलाई मुख्य रूपमा तीन चरणमा विभाजन गर्न सकिन्छ:
(क) प्रारम्भिक चरण (जङ्गली वा ढुङ्गे युग)
यो समाज विकासको पहिलो चरण हो। यस युगका मानिसहरू सानो समूहमा जङ्गल र गुफामा बस्दथे। जङ्गलमा खानेकुराको खोजीका लागि डुल्थे। यही युगमा उनीहरूले आपसमा ढुङ्गा रगडेर आगो निकाल्न सफल भए। आगाको प्रयोग गर्दै मासु पोलेर खाने कार्य गर्न थाले।
उनीहरू पशुको छालालाई लुगाका रूपमा प्रयोग गर्दथे। सिकार खेल्ने, माछा मार्ने, फलफूल सङ्कलन गर्ने आदि काम गर्थे। हतियारका रूपमा ढुङ्गा, पशुको हड्डी, दाँत, धनुकाँड आदिको प्रयोग गर्दथे।
(ख) मध्य चरण (बर्बर युग)
यस युगमा मानिस स्थायी रूपमा बसोबास गर्न थाले। यही चरणमा उनीहरूले पशुपालन र कृषि कार्यको सुरुआत गरे। उनीहरू बल्छीको प्रयोग गरी माछा मार्ने र बाँसका चोयाबाट टोकरी बनाउने गर्थे। यस चरणमा कपडा बनाउन पनि सुरुआत भयो। धातुका हतियार र माटाका भाँडाकुँडाको प्रयोग गर्न थाले।
भाषा, कला र नाता सम्बन्धको विकास भयो। उनीहरू दैवी शक्तिमा विश्वास गर्न थाले। जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कारको सुरुआत भयो। मृत शरीर गाड्ने चलनको पनि सुरुआत भयो।
ढुङ्गे युगबाट बर्बर युगमा जाँदा धेरै कुरा फेरिए, तर ती सबै फेरबदलको जड एउटै हो: मानिस खाना खोज्नेबाट खाना उमार्ने भयो। यही एउटा परिवर्तनले बाँकी सबै कुरा ल्यायो। खाना आफैँ उमार्न थालेपछि खाना खोज्दै डुलिरहनु परेन, त्यसैले स्थायी बसोबास सम्भव भयो। एक ठाउँमा बसेपछि भाँडाकुँडा र कपडा बनाउने फुर्सद र आवश्यकता दुवै आयो। बस्ती बनेपछि नाता सम्बन्ध र संस्कार बने। त्यसैले यस युगका विशेषता सूची घोकेर याद गर्नुहुन्न, यो एउटै मोडबाट आफैँ निकाल्न सकिन्छ।
(ग) आधुनिक चरण (सभ्य युग)
यो युग सबैभन्दा विकसित युग हो। वर्तमान समाज यस युगको उदाहरण हो। यस युगमा सभ्यता र संस्कृतिको तीव्र विकास हुँदै गएको छ। यस युगमा वैज्ञानिक आविष्कार, भाषा, साहित्य, सङ्गीत, कला, सामाजिक संस्थाहरूको विकास भएको छ। आधुनिक कृषि प्रणाली, उद्योग, व्यापार, विज्ञान, सूचना प्रविधि आदिको तीव्र विकास भइरहेको छ।
तीन चरणको तुलना
| आधार | ढुङ्गे युग | बर्बर युग | सभ्य युग |
|---|---|---|---|
| बसोबास | जङ्गल र गुफा, सानो समूहमा, ठाउँ फेरिरहने | स्थायी बसोबास, बस्ती बस्न थालेको | गाउँ र सहर, आधुनिक बस्ती |
| खाना | सिकार र कन्दमूल खोजेर | पशुपालन र कृषि गरेर आफैँ उमारेको | आधुनिक कृषि प्रणाली, उद्योग र व्यापार |
| हतियार र औजार | ढुङ्गा, हड्डी, दाँत, धनुकाँड | धातुका हतियार, बल्छी, माटाका भाँडाकुँडा | मेसिन, यन्त्र र सूचना प्रविधि |
| लुगा | पशुको छाला | कपडा बनाउन सुरु गरेको | विविध किसिमका आधुनिक पहिरन |
| विश्वास र संस्कार | आगो पत्ता लगाएको | दैवी शक्तिमा विश्वास, जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कार, मृत शरीर गाड्ने चलन | धर्म, कला, साहित्य, सङ्गीत र सामाजिक संस्था |
मृत शरीर गाड्ने चलनलाई किन विशेषताका रूपमा गनिन्छ? यो चलन दैवी शक्तिमा विश्वास गर्न थालेकै समयमा सुरु भयो, र त्यो संयोग होइन। कसैले मरेको मानिसलाई त्यसै छाड्नुको साटो गाड्ने काम गर्छ भने त्यसको अर्थ हो, उसले मृत्युपछि पनि केही छ भन्ने सोच्न थालेको छ। अर्थात् गाड्ने चलन आफैँमा विश्वासको प्रमाण हो। पुरातत्त्वविद्हरूले पुरानो समाजको विश्वास पत्ता लगाउन आज पनि यही कुरा हेर्छन्, किनभने विश्वास माटोमुनि बाँकी रहँदैन तर गाड्ने तरिका बाँकी रहन्छ।
समाज विकासका सकारात्मक पक्षहरू
समाजमा सहयोग र सद्भावको भावना विकास भयो जसका कारण मानिसमा सामूहिक भावना र सोचको विकास हुन थाल्यो। धर्म र संस्कृतिको विकास भयो। समाज विकासक्रमसँगै विज्ञान र प्रविधिको विकास भयो। यसबाट हामीले धेरै सुविधा प्राप्त गरेका छौँ।
हामी अहिले कुन चरणमा छौँ? सभ्य युगमा। तर एउटा कुरा ध्यान दिनुहोस्, यी तीन चरण मितिसहित सुरु र सकिने कुरा होइनन्। आज पनि हामी ढुङ्गे युगमा पत्ता लागेको आगो प्रयोग गर्छौं, बर्बर युगमा सुरु भएको कृषिबाट खान्छौँ, र बर्बर युगमै सुरु भएका जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार मान्छौँ। हरेक चरणले अघिल्लो चरणलाई मेटाएको होइन, त्यसमाथि थपेको हो। समाज यसै गरी बन्दै आएको हो।
यहाँ प्रयोग भएका जङ्गली र बर्बर शब्दले कुनै मानिस वा समुदायलाई हेला गरेको होइन। यी शब्द समाज विकासका चरणका नाम मात्र हुन्, जुन धेरै पहिलेदेखि पुस्तकहरूमा चलिआएका छन्। कसैलाई सम्बोधन गर्न यी शब्द प्रयोग गर्नुहुन्न।
यस पाठमा आएका शब्द तल दिइएका छन्। परीक्षामा सोधिने धेरै प्रश्न यिनै शब्दको अर्थमा अडिएका हुन्छन्, त्यसैले पाठ पढ्नुअघि एक पटक र पढिसकेपछि फेरि एक पटक हेर्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| समाज | साझा लक्ष्य र उद्देश्य भएका सदस्यबिच एकता र अन्तर्क्रिया हुने मानव समूह |
| सामाजिक प्राणी | समाजबिना बाँच्न नसक्ने प्राणी, अर्थात् मानिस |
| उत्पत्ति | कुनै कुराको सुरु हुनु, जन्मनु |
| विकासक्रम | बिस्तारै अघि बढ्दै गएको क्रम |
| चरण | विकासको एउटा तह वा खुड्किलो |
| कन्दमूल | जमिनमुनि फल्ने खान मिल्ने जरा, जस्तै तरुल |
| सिकार | खानका लागि जनावर मार्ने काम |
| धनुकाँड | धनु र काँड, टाढाबाट प्रहार गर्ने पुरानो हतियार |
| बल्छी | माछा मार्न प्रयोग हुने अङ्कुसे औजार |
| चोया | बाँसलाई चिरेर बनाइएको पातलो लचिलो पाता |
| पशुपालन | घरमा गाईवस्तु पालेर राख्ने काम |
| दैवी शक्ति | मानिसभन्दा माथिको मानिने अदृश्य शक्ति |
| संस्कार | जन्म, विवाह, मृत्युजस्ता अवसरमा गरिने परम्परागत चलन |
| सभ्यता | समाजले विकास गरेको रहनसहन, कला, ज्ञान र व्यवस्था |
| सामूहिक भावना | आफूमात्र होइन, सबैको भलाइ सोच्ने भावना |
| समाजशास्त्री | समाजको अध्ययन गर्ने विद्वान् |
| मानवशास्त्री | मानिस र मानव समाजको उत्पत्ति तथा विकासको अध्ययन गर्ने विद्वान् |
समाज र सभ्यता एउटै होइनन्। समाज भनेको मानिसको समूह हो। सभ्यता भनेको त्यो समूहले बनाएको रहनसहन, कला, ज्ञान र व्यवस्था हो। समाज पहिले बन्छ, सभ्यता त्यसपछि बन्दै जान्छ। परीक्षामा यी दुई शब्द साटिएर सोधिन सक्छन्।
तीन चरणका विशेषतामाथि समूह छलफल
यदि समाज नभएको भए?
तपाईंको समाजमा भएका राम्रा कुरा
क्रियाकलाप २ मा एक जना विद्यार्थीले लेखेको अनुमान तल दिइएको छ। यसलाई सारेर नलेख्नुहोस्, कसरी सोच्ने भन्ने हेर्नका लागि मात्र राखिएको हो।
माथिको तालिका हेर्नुहोस्। पाँचमध्ये एउटा पनि कुरा एक्लै पूरा गर्न सकिँदैन। त्यसैले समाज मानिसले चाहेर बनाएको सुविधा होइन, नभई नहुने कुरा हो। यही निष्कर्षमा पुग्नु नै यस क्रियाकलापको उद्देश्य हो।
आफ्नै घरबाट तीन पुस्ता खोज्नुहोस्
| प्रश्न | हजुरबुबा वा हजुरआमा | बुबा वा आमा | तपाईं आफैँ |
|---|---|---|---|
| खाना पकाउन के प्रयोग हुन्थ्यो? | - | - | - |
| पानी कहाँबाट ल्याइन्थ्यो? | - | - | - |
| समाचार कसरी थाहा हुन्थ्यो? | - | - | - |
साझा लक्ष्य र उद्देश्य भएका सदस्यबिच एकता र अन्तर्क्रिया हुने मानव समूहलाई समाज भनिन्छ।
प्रारम्भिक अवस्थामा मानिस जङ्गलमा बस्थे। आवश्यकता पूरा गर्न र सुरक्षाका लागि उनीहरू बिस्तारै नदीको किनारामा बस्न थाले, र त्यहीँबाट समाजको उत्पत्ति भयो।
नदीको किनारा रोज्नुका दुई कारण थिए: पानीको सुविधा र ढुङ्गाका हतियार बनाउन सजिलो।
व्यक्ति व्यक्ति मिलेर परिवार बन्छ र परिवार परिवार मिलेर समाज बन्छ। मानिस समाजबिना बाँच्न नसक्ने भएकाले उसलाई सामाजिक प्राणी भनिन्छ।
समाजको विकासक्रमलाई तीन चरणमा बाँडिन्छ: प्रारम्भिक चरण अर्थात् जङ्गली वा ढुङ्गे युग, मध्य चरण अर्थात् बर्बर युग, र आधुनिक चरण अर्थात् सभ्य युग।
ढुङ्गे युगमा मानिस सानो समूहमा जङ्गल र गुफामा बस्थे, सिकार र कन्दमूलमा बाँच्थे, पशुको छाला लगाउँथे, र ढुङ्गा, हड्डी, दाँत तथा धनुकाँड हतियारका रूपमा प्रयोग गर्थे। यही युगमा ढुङ्गा रगडेर आगो निकाल्न सफल भए।
बर्बर युगको सबैभन्दा ठुलो परिवर्तन हो, मानिस खाना खोज्नेबाट खाना उमार्ने भयो। पशुपालन र कृषि सुरु भएपछि मात्र स्थायी बसोबास, कपडा, माटाका भाँडाकुँडा, धातुका हतियार, भाषा, कला र नाता सम्बन्ध सम्भव भए।
बर्बर युगमै दैवी शक्तिमा विश्वास गर्न थालियो, जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कार सुरु भए, र मृत शरीर गाड्ने चलन सुरु भयो।
सभ्य युग सबैभन्दा विकसित युग हो र वर्तमान समाज यसैको उदाहरण हो। यसमा वैज्ञानिक आविष्कार, भाषा, साहित्य, सङ्गीत, कला, सामाजिक संस्था, आधुनिक कृषि, उद्योग, व्यापार र सूचना प्रविधिको तीव्र विकास भएको छ।
समाज विकासका सकारात्मक पक्षहरू चारओटा हुन्: सामूहिक सोच र भावना, संस्कृतिको विकास, धर्मको विकास, र विज्ञान प्रविधिको विकास।
यस विषयको भिडियो तयार हुँदैछ। चाँडै फेरि हेर्नुहोस्!
(क) प्रारम्भिक चरण: ढुङ्गे युग
- सानो समूहमा जङ्गल र गुफामा बसोबास
- खानेकुराको खोजीमा ठाउँ फेरिरहने
- ढुङ्गा रगडेर आगो निकाल्न सफल
- पशुको छाला लुगाका रूपमा
- हतियार: ढुङ्गा, हड्डी, दाँत, धनुकाँड
(ख) मध्य चरण: बर्बर युग
- स्थायी रूपमा बसोबास सुरु
- पशुपालन र कृषि कार्यको सुरुआत
- बल्छीले माछा, चोयाबाट टोकरी
- कपडा, धातुका हतियार, माटाका भाँडाकुँडा
- भाषा, कला, नाता सम्बन्ध र संस्कारको विकास
समाज विकासका सकारात्मक पक्ष
- सामूहिक सोच र भावना
- संस्कृतिको विकास
- धर्मको विकास
- विज्ञान प्रविधिको विकास