नेपालमा बसाइँसराइ

कोही मानिस जन्मेकै गाउँमा जीवनभर बस्छन्। कोही भने केही वर्षमै त्यो ठाउँ छोडेर अर्कै ठाउँमा घर बनाउँछन् र त्यहीँ बस्न थाल्छन्। स्याङ्जामा जन्मेको एउटा बालक सानै छँदा परिवारसँगै सुर्खेत आयो। अहिले उसको विद्यालय, साथी, घर र दैनिकी सबै सुर्खेतमै छ। जन्मेको गाउँ ऊसँग सम्झना र नातागोतामा मात्र बाँकी छ। यसरी बसोबास नै सारिनुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ।

यो परिभाषामा बसोबासका लागि भन्ने शब्द सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। मेला हेर्न, आफन्त भेट्न वा उपचार गराउन केही दिनका लागि अर्को ठाउँ पुग्नुलाई बसाइँसराइ भनिँदैन, किनभने त्यहाँ बसोबास सारिएको हुँदैन। घरबार नै सारेर नयाँ ठाउँमा बस्न थालेपछि मात्र त्यो बसाइँसराइ हुन्छ।

बसाइँसराइ आन्तरिक र बाह्य गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। यी दुईलाई छुट्याउने आधार एउटै हो, त्यो हो देशको सिमाना।

स्याङ्जाबाट सुर्खेत आएको त्यो परिवारले देशको सिमाना काटेको छैन, त्यसैले त्यो आन्तरिक बसाइँसराइ हो। गाउँको जेठो छोरा जागिरका लागि पोखरा गएर त्यहीँ घर बनाएर बस्न थाल्यो, त्यो पनि आन्तरिक बसाइँसराइ हो। तर चिसापानी बजारका रोहित र विवेक काका अध्ययन र रोजगारीका लागि विदेश गई उतै बसाइँ सरे। कान्छो छोरा पढ्न भनेर अस्ट्रेलिया गयो र उतै बसोबास गरेर बस्यो। यी बाह्य बसाइँसराइका उदाहरण हुन्।

बसाइँसराइले एकैचोटि दुई ठाउँलाई छुन्छ। मानिस जुन ठाउँबाट हिँड्छन् त्यो एउटा, र जुन ठाउँमा पुगेर बस्छन् त्यो अर्को। यी दुईलाई चिन्न सके बसाइँसराइका सबै असर सजिलै बुझिन्छन्।

बसाइँसराइले छोडेर जान लागेको ठाउँमा जनसङ्ख्या घटाउँछ भने गन्तव्य स्थानको जनसङ्ख्या बढाउने गर्दछ। बाह्य बसाइँसराइमा पनि यही नियम लागू हुन्छ। छोडेर जाने देशको जनसङ्ख्या घट्छ भने जाने देशको जनसङ्ख्या बढ्छ। एउटै ठाउँबाट धेरै परिवार सरे भने त्यो घटबढ केही वर्षमै आँखाले देखिने गरी ठूलो हुन्छ।

आफ्नो जन्मथलो कसैलाई पनि प्यारो नलाग्ने होइन। तैपनि मानिस त्यो ठाउँ छोडेर हिँड्छन्, किनभने आफ्नो र सन्तानको भविष्य अर्को ठाउँमा बढी सुरक्षित देख्छन्। बसाइँ सर्नुका मुख्य कारण यी हुन्।

• छोराछोरीको पढाइका लागि राम्रो शिक्षाको अवसर पाइने ठाउँ खोज्नु।
• रोजगारीका लागि उपयुक्त अवसर भएको ठाउँमा पुग्नु।
• स्वास्थ्य सेवामा पहुँच र सहजता भएको ठाउँमा बस्न चाहनु।
• पहिरो, बाढीजस्ता प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम भएको ठाउँ छोड्नु।
• आफन्त तथा नातागोताका मानिस बसोबास गरिरहेका ठाउँमा उनीहरूले बोलाउनु।

बसाइँ सरेर जाने सबैको कारण एउटै हुँदैन। एउटै गाउँबाट हिँडेका दुई परिवारमध्ये एउटा पढाइका लागि सरेको हुन सक्छ, अर्को पहिरोको डरले। त्यसैले कारण व्यक्तिअनुसार र ठाउँअनुसार फरक फरक हुन सक्छन्। कुन ठाउँबाट मानिस किन हिँडे भन्ने बुझ्न त्यही ठाउँका मानिससँग सोध्नुपर्छ, टाढैबाट अनुमान लगाएर हुँदैन।

गाउँबाट एकपछि अर्को परिवार हिँडेपछि त्यो गाउँ पहिलेजस्तो रहँदैन। धेरै घरमा मानिस नै हुँदैनन्। जुन खेतबारी हरियो हुन्थ्यो, त्यो बाँझो देखिन थाल्छ। गाउँमा देखिने परिवर्तन यस्ता हुन्छन्।

• विद्यालयमा विद्यार्थी सङ्ख्या घट्दै जान्छ र कतिपय विद्यालय नजिकको अर्को विद्यालयमा गाभिनुपर्ने अवस्था आउँछ।
• छोरा र बुहारी बाहिर गएपछि घरमा वृद्धवृद्धा मात्रै बाँकी रहन्छन्।
• खेतबारीमा काम गर्ने मानिस पाउन गाह्रो हुन्छ र जमिन बाँझो बन्न पुग्छ।
• सडक बनाउन, कुलो खन्न र सामुदायिक भवन बनाउन बाहिरैबाट मानिस ल्याउनुपर्छ।
• विद्यालय र स्वास्थ्य चौकीजस्ता सेवा प्रयोग गर्ने मानिस घट्छन्।
• उद्गम स्थलको प्राकृतिक स्रोतसाधनको सदुपयोग कम हुन्छ।

यी परिवर्तन एकैचोटि आउँदैनन्। पहिले काम गर्ने उमेरका मानिस हिँड्छन्, त्यसपछि उनीहरूका छोराछोरी पनि सँगै जान्छन्, अनि विद्यालयमा विद्यार्थी घट्छन् र अन्त्यमा खेतबारी बाँझो रहन थाल्छ। त्यसैले गाउँ रित्तिने काम बिस्तारै हुन्छ र धेरै समयपछि मात्र सबैको आँखामा पर्छ।

जुन ठाउँमा मानिस पुग्छन्, त्यहाँको दैनिकी गाउँको भन्दा एकदमै फरक हुन्छ। सहरमा भिडभाड, कोलाहल र व्यस्त जीवनशैली हुन्छ। बाटोमा गाडीको बाक्लो लाइन र कर्कस आवाज हुन्छ। धुवाँ र धुलो सहरको दैनिकी नै बनेको हुन्छ। जनसङ्ख्या बढ्दै गएपछि घरजग्गा, पानी, विद्यालय र स्वास्थ्य सेवामा चाप पनि बढ्दै जान्छ।

एउटै समयमा एउटा ठाउँ रित्तिँदै छ र अर्को ठाउँ भरिँदै छ। बसाइँसराइ बुझ्दा यी दुवै चित्र सँगै हेर्नुपर्छ। एउटा मात्र हेर्दा या त गाउँको समस्या मात्र देखिन्छ या त सहरको चाप मात्र।

बसाइँसराइको असर जनसङ्ख्याको घटबढमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले मानिसको जीवनका धेरै पक्षमा असर पार्छ। बसाइँसराइले सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक, जनसाङ्ख्यिक, वातावरणीय तथा मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्ने गर्दछ।

यी प्रभावमध्ये कति उद्गम स्थलमा देखिन्छन् भने कति गन्तव्य स्थानमा। बसाइँ सरेर गएकाहरूले नयाँ ठाउँमा अवसर पाउँछन्, तर पछाडि छोडिएको गाउँमा जनशक्ति घट्छ। त्यसैले बसाइँसराइको अध्ययन गर्दा सधैँ दुवै ठाउँको अवस्था सँगै हेर्नुपर्छ।