यस पाठमा दुई सङ्ख्या आउँछन्, र तिनलाई अरू सबै भन्दा पहिले सम्झनुहोस्।

वि.सं. २०६८ को जनगणनाको तथ्याङ्कमा नेपालमा जम्मा १२३ मातृभाषा पहिचान गरिएको थियो। र वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा जम्मा १२५ जातजातिहरू बसोबास गर्छन्।

अब एउटा प्रश्न सोच्नुहोस्। यी सङ्ख्या किन गनिन्छन्? केवल जान्नका लागि हो?

होइन। यसको जवाफ यही पाठको तेस्रो खण्डमा छ। यो गन्तीबाट लोप हुन लागेका जाति र भाषाका बारेमा जानकारी पाइन्छ। पछाडि परेका जातजातिहरूको सामाजिक र आर्थिक स्थिति पत्ता लगाउन सजिलो पर्छ। र राज्यका नीति तथा कार्यक्रम तयार पार्नमा मदत गर्छ।

अर्थात् यो सूची होइन, यो नक्सा हो। नक्साले कहाँ के छ देखाउँछ, र त्यही देखाइका आधारमा बाटो बन्छ।

माथिको तालिकाको अन्तिम हरफमा हेर्नुहोस्। अन्य १८.२७ प्रतिशत।

यसको अर्थ बुझ्नुहोस्। यो अङ्क क्षेत्री बाहेक अरू सबैभन्दा ठुलो हो। अनि सोच्नुहोस्, यो एउटै कोठाभित्र को को अटाएका छन्?

गणित सजिलो छ। नेपालमा जम्मा १२५ जातजाति छन्, तर तालिकामा नाम भएका बीसओटा मात्र छन्। बाँकी एक सय पाँच जातजाति त्यही अन्य भन्ने एउटै कोठामा अटाएका छन्।

भाषाको तालिकामा पनि यही कुरा छ। त्यहाँ अन्य ३.३५ प्रतिशत छ, र त्यही कोठाभित्र सयभन्दा बढी मातृभाषा अटाएका छन्।

यसैले एउटा कुरा सम्झनुहोस्। तालिकाको सूची कहिल्यै पूरा हुँदैन, र प्रतिशत सानो हुनु भनेको महत्त्व सानो हुनु होइन। प्रत्येक भाषा र प्रत्येक समुदाय देशकै अङ्ग हो।

माथिको तालिकामा एउटा वाक्यांश छ जुन यस पाठको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग हो, लोप हुन लागेका जाति र भाषाहरूका बारेमा समेत जानकारी प्राप्त हुन्छ।

यसलाई तालिकासँग मिलाएर हेर्नुहोस्। भाषाको तालिकामा थकाली ०.०२ प्रतिशत र राजवंशी ०.०१ प्रतिशत छन्। यी अङ्क कति सानो छन् हेर्नुहोस्।

अब सोच्नुहोस्। यदि गन्ती नै नगरिएको भए यी भाषाको अवस्था कसैलाई थाहै हुँदैनथ्यो। र थाहा नभएको कुराको संरक्षण पनि हुँदैनथ्यो।

यसैले जनगणनाको एउटा ठुलो काम सानो सङ्ख्या भएका भाषा र समुदाय देखिने बनाउनु हो।

भाषा हराउनु भनेको केवल शब्द हराउनु होइन। भाषासँगै गीत, कथा, नाम, औषधीको ज्ञान र सिङ्गो जीवन बुझ्ने तरिका हराउँछ। यसैले भाषा संरक्षणलाई महत्त्वका साथ हेरिन्छ।