आकस्मिक रूपमा कुनै पनि घटनाहरूबाट धनजनको क्षति हुनुलाई विपत् भनिन्छ। ज्वालामुखी, भूकम्प, बाढीपहिरो, सुनामी, आगलागी र महामारी आदि विपत्का घटनाहरू हुन्। नेपालमा पनि धेरै प्रकारका विपत्का जोखिम छन्। भूकम्प, बाढी, पहिरो र आगलागीले यहाँ विपत् निम्त्याउन सक्छन्।
भूकम्प प्राकृतिक हो, विपत् होइन। घर भत्केर मानिस मर्नु विपत् हो।
जमिन हल्लिनु प्रकृतिको काम हो र त्यसलाई रोक्ने कुनै उपाय छैन। तर जमिन हल्लिँदा घर भत्किन्छ कि भत्किँदैन, त्यो घर कसरी बनाइयो भन्नेमा भर पर्छ। घर हामीले बनाएका हौँ। त्यसैले विपत्को आकार तय गर्ने काम पनि हाम्रै हो।
यही एउटा भेद यस एकाइको सबैभन्दा काम लाग्ने विचार हो, र यसैले सबै कुरा फेरिदिन्छ।
यदि विपत् पूरै प्राकृतिक हुन्थ्यो भने केही गर्न सकिँदैनथ्यो। पर्खनु र भोग्नुबाहेक अर्को बाटो हुँदैनथ्यो।
तर क्षति दिइएको होइन, बनाइएको हो। घर कसरी बनाइयो, बस्ती कहाँ बसाइयो, विद्यालयमा अभ्यास भयो कि भएन, पूर्वसूचना पुग्यो कि पुगेन, यी सबै मानिसका निर्णय हुन्। निर्णय फेरिन्छ भने नतिजा पनि फेरिन्छ।
त्यसैले यो पाठ डरको पाठ होइन, काम गर्ने पाठ हो। खतरा प्राकृतिक हो, तर विपत् मानवीय हो, र मानवीय कुरा घटाउन सकिन्छ।
(क) नेपालमा हुने केही विपत्का घटना
भूकम्प: पृथ्वीको भित्री भागमा हुने हलचलबाट तरङ्ग उत्पन्न भई पृथ्वीको सतह हल्लाउने क्रियालाई भूकम्प भनिन्छ। पृथ्वीको भित्रि भागमा रहेका ठुला ठुला चट्टानी प्लेटहरू आपसमा हलचल भएर भूकम्प जान्छ।
नेपाल भूकम्पीय जोखिम भएको मुलुकमा पर्छ। नेपालमा वि.सं. १९९० माघ २ गते, वि.सं. २०४५ भदौ ५ र वि.सं. २०७२ वैशाख १२ गतेका घटना इतिहासका ठुला भूकम्पीय घटनाहरू हुन्। ती भूकम्पले निकै ठुलो धनजनको क्षति भएको थियो।
यी तीन मिति सूचीमा राखेर घोक्ने कुरा होइनन्। तीनका बिचमा के सिकियो भन्ने कुरा नै मुख्य हो।
वि.सं. १९९० माघ २: यो देशले भोगेको सबैभन्दा ठुला भूकम्पमध्ये एक हो। त्यस बेला घर बनाउने कुनै साझा मापदण्ड थिएन र उद्धारका लागि तालिम प्राप्त जनशक्ति पनि थिएन।
वि.सं. २०४५ भदौ ५: यसपछि नेपालमा भूकम्पीय जोखिमको अध्ययन र भवन निर्माणका मापदण्डबारे काम अघि बढ्यो। नेपाल राष्ट्रिय भवन संहिता तयार भई स्थानीय तहमा क्रमशः लागू हुँदै गयो।
वि.सं. २०७२ वैशाख १२: यसपछि पुनर्निर्माणका बेला भूकम्प प्रतिरोधी बनोट अनिवार्य गरियो। विद्यालयमा भूकम्प अभ्यास र चेतनामूलक कार्यक्रम पनि व्यापक बने।
अर्थात् जमिन हल्लिने क्रम उही रह्यो, तर तयारी फेरियो। तयारी फेरिँदा क्षति पनि फेरिन्छ, र यही नै यो पाठको मुख्य कुराको प्रमाण हो।
भूकम्पबाट सुरक्षित रहन भूकम्प प्रतिरोधि संरचनाहरूको निर्माण र उपयोग गर्ने तथा आपतकालीन उद्धार उपचारका लागि दक्ष जनशक्ति र सामग्रीहरूको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। भूकम्पसम्बन्धी चेतनमूलक कार्यक्रमहरू नियमित रूपमा सञ्चालन गरिरहनुपर्छ।
जमिन हल्लिन थालेपछि सबैभन्दा पहिलो सोच बाहिर भाग्नु हुन्छ। तर यो सधैँ ठिक हुँदैन, र कारण प्रस्ट छ।
भूकम्प जाँदा खुला ठाउँमा जान सकिन्छ भने त्यो सबैभन्दा राम्रो हो। तर घरभित्र छ भने हतार हतारमा बाहिर निस्किनेभन्दा घरभित्रै सुरक्षित हुने स्थानमा टाउको लुकाएर बस्न सकिन्छ, जस्तै खाटमुनि। यसको कारण यो हो कि हल्लिँदा माथिबाट झर्ने वस्तुले सबैभन्दा बढी चोट पुर्याउँछन्, र ढोका तथा भर्याङजस्ता निस्कने ठाउँमा त्यस्तो जोखिम बढी हुन्छ।
कक्षाकोठाको अभ्यास: कक्षाकोठामा हुँदा बेन्च वा डेस्कको मुनि टाउको लुकाएर बस्नुहोस्। हल्लिन छोडेपछि मात्र लहरै बाहिर निस्कनुहोस्, धक्कामुक्का नगर्नुहोस्। बाहिर निस्केपछि भवन, पर्खाल र बिजुलीका तारबाट टाढा खुला ठाउँमा उभिनुहोस्।
भूकम्प रोकिएपछि सुरक्षित ठाउँमा जाने र परिवारका सदस्यको अवस्था बुझ्ने गर्नुपर्छ। कुनै व्यक्ति समस्यामा भए तुरुन्तै आपतकालिन उद्धार गर्नुपर्छ।
महामारी: कुनै पनि रोगको तीव्र र व्यापक फैलावटलाई महामारी भनिन्छ। नेपालमा गरिबी र अशिक्षाको कारणबाट स्वास्थ्य चेतनाको अभावले महामारीहरूले बढी असर गरिरहेको छ। विगतमा बिफर, औलो र हाल आएर कोरोनाको सङ्क्रमणले नेपालीलाई प्रभावित पारेको छ।
यसबाट सुरक्षित रहन स्वास्थ्य पूर्वाधार र संरचनाहरूको निर्माण गर्नुपर्दछ। आपतकालीन उद्धार तथा उपचारका लागि दक्ष जनशक्ति र प्राथमिक उपचारात्मक कार्यका लागि सामग्रीहरूको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। महामारीसम्बन्धी चेतनमूलक कार्यक्रमहरू नियमित रूपमा सञ्चालन गरिरहनुपर्छ।
चट्याङ: विभिन्न समयमा नेपाली बस्तीहरू चट्याङबाट प्रभावित छन्। चट्याङबाट नेपालका बस्तीहरूमा बर्सेनि धेरै मानिसहरू घाइते र मृत्यु हुने गरेका छन्। यसबाट सुरक्षित रहन चट्याङ प्रतिरोधी प्रविधिको प्रयोग गर्नुपर्छ। चट्याङ प्रतिरोधी संरचनाहरूको निर्माण र उपयोग गर्नुपर्छ।
हिउँ पहिरो: हिमाली क्षेत्रमा जमेर बसेको हिउँको थुप्रो वा पहाड आकस्मिक रूपमा एकै पटक तल्लो भागतिर झर्ने क्रियालाई हिम पहिरो भनिन्छ। यसबाट हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरू र यात्रा गर्ने पदयात्री तथा पर्वतारोहीहरू असरमा परिरहेका छन्। समयमै मौसमको सूचनामा पहुँच पुग्न सकेमा यस्ता घटनामा कमी आउने छ।
भूक्षय: माटाका ढिक्काहरू एकै पटक खसेर वा पानीमा घुलेर वा अन्य कुनै कारणबाट चिप्लेर बहने क्रियालाई भूक्षय भनिन्छ। भिरालो र कमजोर जमिन वर्षाको समयमा पानीले भिजेपछि माटाका कणहरू पानीसँगै बगेर जान क्रिया भूक्षय हो। जसका कारणले कृषि भूमिको विनाश भइरहेको छ।
भूक्षय हुँदा यस आसपासको जमिन बग्ने र भासिने हुँदा त्यस्ता ठाउँ नजिक जानु हुँदैन। भूक्षय जाने स्थान वरपर बिरुवाहरू रोप्नुपर्छ, जसले भूक्षय हुनबाट रोक्छ। भूक्षय हुने आसपास विकासका पूर्वाधार र संरचना बनाउन हुँदैन। सो नजिक बस्ती भए बस्ती स्थानान्तर गर्नुपर्दछ। गरा बनाएर खेती गर्ने गर्नुपर्दछ।
(ख) विपत् व्यवस्थापन
विपत् भएपछि मात्र व्यवस्थापनमा नलागी पूर्वानुमान गरी पूर्व सावधानीमा रहनुपर्छ। पूर्व सावधानीमा रहन राज्य र नागरिक र अन्य सरोकारवाला विभिन्न सङ्घसंस्थाबिचमा सहकार्य हुनुपर्छ। विपत् व्यवस्थानमा पूर्वतयार बन्नु नै विपत्बाट जोगिनु हो।
यी दुई प्रायः एउटै ठानिन्छन्, तर यी फरक छन् र फरक समयमा हुन्छन्।
तयारी विपत् आउनुअघि हुन्छ। यसमा योजना बनाउने, मापदण्ड लागू गर्ने, अभ्यास गराउने र पूर्वसूचना प्रणाली मिलाउने काम पर्छन्। यी काम सस्ता हुन्छन् र शान्त समयमा गरिन्छन्।
उद्धार विपत् आइसकेपछि हुन्छ। यसमा खोज, उद्धार, उपचार र राहत पर्छन्। यी काम खर्चिला हुन्छन्, हतारमा गर्नुपर्छ र जोखिमपूर्ण पनि हुन्छन्।
महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि सबैभन्दा धेरै ज्यान बचाउने काम पहिलोले गर्छ। बलियो घर बनाइयो भने उद्धार गर्नुपर्ने अवस्था नै कम आउँछ। त्यसैले तयारीलाई कम आँक्नु हुँदैन, चाहे त्यो देखिने काम नहोस्।
विपत्पूर्व निम्नलिखित तयारी गर्नुपर्छ: विपत्सम्बन्धी योजना निर्माण गर्नुपर्छ। सचेतनाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। संरचना निर्माणका निश्चित मापदण्ड तोकी त्यसलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। विपद् व्यवस्थापनका लागि आवश्यक तालिम प्राप्त र सिपयुक्त जनशक्ति तयारी गर्नुपर्छ। विभिन्न सुरक्षा र संरक्षणका उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ। पूर्वसूचना प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ।
विपत्का बेलामा निम्नलिखित कुराहरूमा ध्यान दिनुपर्छ: घाइतेहरूको उपचारको तत्काल व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। खोज र उद्धारका कार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सही सूचना प्रवाह गर्नुपर्छ। पीडितका लागि बस्ने बासस्थानको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। उचित परामर्श प्रदान गर्नुपर्छ। आपत्कालीन सामग्रीको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। सुरक्षाको प्रबन्ध मिलाउनुपर्छ।
विपत् भइसकेपछि निम्नलिखित कुरालाई महत्त्व दिनुपर्छ: क्षतिको आँकलन गर्नुपर्छ। राहत र पुनर्स्थापनाका कार्यहरूलाई अगाडि बढाउनुपर्छ। पीडित व्यक्ति र परिवारलाई परामर्श सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ। पुनःनिर्माणका कामहरू गर्नुपर्छ।
(ग) स्थानीय तह र सङ्घसंस्थाको भूमिका
विपत्को अवस्थामा सहयोगी व्यक्ति र संस्थासँग सरकारी निकायले समन्वयकारी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। यसमा स्थानीय तहहरूको भूमिका बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय तहहरूले उद्धारकर्ता, सहयोगी व्यक्ति तथा संस्था, स्वास्थ्यकर्मी र सम्बन्धित निकायसँग सहकार्य गरी विपत् व्यवस्थापन प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। समयमै विपत् व्यवस्थापनका कामहरू नभएमा पीडितमा समस्या थपिन सक्छ।
विपत् व्यवस्थापनमा रेडक्रस, स्काउट र अन्य सङ्घसंस्थाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। रेडक्रसले पूर्व तयारीको अवस्थामा चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने गर्दछ। त्यस्तै विपत् भइरहेको बेला खोज तथा उद्धार र आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दछ। क्षतिको विवरण सङ्कलन गर्ने काममा पनि यस संस्थाले गर्दछ। राहत वितरण कार्यमासमेत यस संस्था क्रियाशील रहन्छ। रक्त सङ्कलन कार्यमासमेत यस संस्थाले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आइरहेको छ।
यस एकाइका तीन पाठ यहाँ आएर जोडिन्छन्, र त्यो जोडाइ नै यस पाठको गहिरो कुरा हो।
पाठ ३ मा भूकम्प आन्तरिक तत्त्व थियो, अर्थात् जमिन उठाउने र हिमाल बनाउने शक्ति। यहाँ त्यही शक्ति जोखिम बनेर आयो। शक्ति उही हो, फरक यत्ति हो कि त्यहाँ मानिस थिएनन् र यहाँ छन्।
पाठ ५ मा कुल वर्षाको ८० प्रतिशत तीन महिनामै पर्छ भन्ने कुरा पढियो। त्यसैले नेपालमा बाढी र पहिरो वर्षामै आउँछन्। पाठ ८ मा त्यही वर्षाको ढाँचा फेरिँदै गएको कुरा पढियो, र त्यसले यी जोखिम अझ अनिश्चित बनाइरहेको छ।
यी तीनै धागो एउटै गाँठोमा आउँछन्: खतरा प्रकृतिले दिन्छ, तर विपत्को आकार हामीले तय गर्छौँ। घर कहाँ बनाउने, कसरी बनाउने, कति अभ्यास गर्ने र सूचना कति चाँडो पुर्याउने, यी सबै हाम्रा निर्णय हुन्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठका मुख्य शब्द तल दिइएका छन्। पहिलो दुई शब्दको भेद नछुटाउनुहोस्, किनभने पूरै पाठ त्यसैमा उभिएको छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| खतरा | क्षति पुर्याउन सक्ने घटना वा अवस्था, जस्तै जमिन हल्लिनु वा पानी बढ्नु |
| विपत् | आकस्मिक रूपमा कुनै घटनाबाट धनजनको क्षति हुनु |
| भूकम्प | पृथ्वीको भित्री भागको हलचलबाट तरङ्ग उत्पन्न भई सतह हल्लिने क्रिया |
| चट्टानी प्लेट | पृथ्वीको भित्री भागमा रहेका ठुला ठुला चट्टानका ढिक्का |
| भूकम्प प्रतिरोधी संरचना | भूकम्प थेग्न सक्ने गरी बनाइएको भवन वा संरचना |
| महामारी | कुनै पनि रोगको तीव्र र व्यापक फैलावट |
| चट्याङ | बादलबाट निस्कने ठुलो बिजुली, जसले जनधनको क्षति गर्न सक्छ |
| हिम पहिरो | जमेर बसेको हिउँको थुप्रो आकस्मिक रूपमा एकै पटक तल्लो भागतिर झर्ने क्रिया |
| भूक्षय | माटाका ढिक्का खसेर, पानीमा घुलेर वा चिप्लेर बग्ने क्रिया |
| मरुभूमिकरण | उत्पादनशील माटो नाश भई जमिन सुख्खा र बाँझो हुँदै जाने क्रम |
| पूर्वानुमान | घटना हुनुअघि नै त्यसको अनुमान गर्ने काम |
| पूर्वसूचना प्रणाली | जोखिमको सूचना समयमै मानिससम्म पुर्याउने व्यवस्था |
| विपत् व्यवस्थापन | विपत्अघि, विपत्का बेला र विपत्पछि गरिने योजनाबद्ध काम |
| उद्धार | जोखिममा परेका मानिसलाई निकालेर सुरक्षित ठाउँमा पुर्याउने काम |
| राहत | पीडितलाई तत्काल आवश्यक पर्ने खाना, ओढ्ने र औषधि उपलब्ध गराउने काम |
| पुनर्स्थापना | पीडितलाई पुनः सामान्य जीवनमा फर्काउने काम |
| पुनःनिर्माण | भत्किएका संरचना फेरि बनाउने काम |
| क्षतिको आँकलन | विपत्ले कति क्षति गर्यो भनी हिसाब गर्ने काम |
| परामर्श सेवा | पीडितलाई मानसिक रूपमा सम्हालिन दिइने सल्लाह र सहयोग |
| समन्वय | धेरै निकाय र व्यक्तिको काम मिलाएर एकसाथ अघि बढाउने काम |
यहाँ अरू १ खण्ड छन् - सबै पढ्न लगइन गर्नुहोस्।
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ५) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
आकस्मिक रूपमा कुनै पनि घटनाबाट धनजनको क्षति हुनुलाई विपत् भनिन्छ। ज्वालामुखी, भूकम्प, बाढीपहिरो, सुनामी, आगलागी र महामारी विपत्का घटना हुन्।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।