मौसम भनेको कुनै ठाउँको आजको वा यो हप्ताको अवस्था हो। आज घाम लाग्यो, हिजो पानी पर्‍यो, भोलि कुहिरो लाग्ला। मौसम छिटो फेरिन्छ र दिनैपिच्छे फरक हुन्छ।

जलवायु भनेको धेरै वर्षसम्म दोहोरिएको साझा अवस्था हो। सामान्यतया तीस वर्ष जतिको औसत हेरेर जलवायुको कुरा गरिन्छ। नेपालमा असारमा प्रायः पानी पर्छ भन्नु जलवायुको कुरा हो।

अब जाँच गर्नुहोस्। आज ठुलो पानी पर्‍यो, यो मौसम हो। पछिल्ला केही दशकदेखि पानी पर्न सुरु हुने समय सर्दै गएको छ भन्नु जलवायुको कुरा हो। एउटा दिनको कुरा हो, अर्को ढाँचाको कुरा हो।

यही कारणले एक वर्षको कडा जाडोले पृथ्वी तात्दै छैन भन्ने प्रमाणित हुँदैन। ढाँचा नाप्न धेरै वर्षको तथ्याङ्क चाहिन्छ, एउटा अनुभव पुग्दैन।

यहाँ दुई कुरा मिसिन सक्छन्, त्यसैले छुट्याउनुहोस्।

पृथ्वीको जलवायु स्वाभाविक रूपमै लामो समयमा फेरिन्छ। यो प्राकृतिक क्रम हो र यसलाई कसैले रोक्न सक्दैन।

तर अहिलेको छिटो फेरबदलको मुख्य कारण मानवीय गतिविधि हो। उद्योग, कलकारखाना, सवारी साधन र वनविनाशले हरितगृह ग्याँस बढाइरहेका छन्, र यही मानवीय भाग घटाउन सकिन्छ।

त्यसैले काम दुई किसिमका छन् र यी दुई एउटै होइनन्। कारण घटाउने काम छ, जस्तै हरितगृह ग्याँसको उत्सर्जन कम गर्ने, वन बढाउने र विद्युतीय ऊर्जा प्रयोग गर्ने। असरका लागि तयारी गर्ने काम छ, जस्तै पूर्वसूचना प्रणाली बनाउने, बाढी र पहिरो जोखिमका ठाउँमा बस्ती नबसाल्ने र सिँचाइको वैकल्पिक व्यवस्था गर्ने। दुवै चाहिन्छ र एउटाले अर्कोको ठाउँ लिँदैन।

यहाँ एउटा तथ्य सिधै राख्नु उपयुक्त हुन्छ, उपदेश नदिई।

हरितगृह ग्याँसको उत्सर्जन ठुला उद्योग, कलकारखाना र सवारी साधनको सञ्चालनबाट सबैभन्दा बढी हुन्छ। नेपालमा त्यस्ता ठुला उद्योग थोरै छन्, त्यसैले नेपालको उत्सर्जन विश्वको तुलनामा निकै कम छ।

तर असर भोग्ने कुरामा नेपाल अगाडि पर्छ। यहाँ हिमाल छन्, त्यसैले हिउँ पग्लने र हिमताल फुट्ने जोखिम छ। यहाँको वर्षा तीन महिनामै केन्द्रित छ, त्यसैले वर्षाको ढाँचा अलिकति सर्दा पनि खेती र बाढी दुवैमा ठुलो असर पर्छ। यहाँ भिरालो जमिन धेरै छ, त्यसैले पहिरोको जोखिम बढी छ।

त्यसैले जलवायु परिवर्तन एउटा देशले मात्र समाधान गर्न सक्ने समस्या होइन। कारण संसारभरि छन् र असर सिमाना नहेरी पर्छ। तर यसको अर्थ आफ्नो ठाउँमा गर्ने काम व्यर्थ हुन्छ भन्ने होइन, किनभने तयारीको काम त आफ्नै ठाउँमा मात्र गर्न सकिन्छ।