कृषि, उद्योग र व्यापार, यी तीन शब्द सुन्दा तीन छुट्टै काम लाग्छन्। तर एउटा उदाहरण हेर्नुहोस्।

सुनसरीको खेतमा किसानले उखु उमार्छ। नजिकैको चिनी उद्योगले त्यही उखु किन्छ र चिनी बनाउँछ। अनि पसलेले त्यही चिनी बजारमा बेच्छ।

अब सोच्नुहोस्। के यी तीन फरक फरक काम हुन्? होइनन्। यी एउटै साङ्लोका तीन कडी हुन्।

र साङ्लोको स्वभाव यही हो, अर्थात् कुनै एक कडी टुट्यो भने बाँकी दुई पनि अड्किन्छन्। उखु नफल्दा चिनी उद्योग बन्द हुन्छ। चिनी उद्योग बन्द हुँदा किसानले उखु बेच्ने ठाउँ पाउँदैन। र बजारले चिनी नकिने उद्योगले उत्पादन घटाउँछ।

यही अन्तरसम्बन्ध यस पाठको पूरै विषय हो।

अहिलेसम्म हामीले साङ्लो एउटै दिशामा हेर्‍यौँ, अर्थात् खेतबाट उद्योग हुँदै बजारसम्म। तर साङ्लो उल्टो दिशामा पनि चल्छ।

कृषि उत्पादन वृद्धि गर्न स्वदेशमै मल कारखाना स्थापना भएमा किसानले समयमा नै मल पाउँछन्। यसले कृषि उत्पादन बढाउन मदत गर्दछ।

यसलाई ध्यानले पढ्नुहोस्। मल कारखाना उद्योग हो, तर यसले सहयोग कृषिलाई गर्छ। अर्थात् उद्योगले कृषिबाट कच्चा पदार्थ मात्र लिँदैन, कृषिलाई फिर्ता पनि दिन्छ।

यसैले यो एकतर्फी लाइन होइन, चक्र हो। कृषिले उद्योगलाई कच्चा पदार्थ र उद्योगले कृषिलाई मल, बिउ, औजार तथा तयार बजार दिन्छ।

बायाँबाट दायाँ पढ्दा एउटा कुरा देखिन्छ, माग बढ्दा उत्पादन बढ्छ।

तर दायाँबाट बायाँ पढ्दा अर्को कुरा देखिन्छ, उत्पादन बढ्दा नयाँ उद्योग खुल्छन् र नयाँ व्यापार सुरु हुन्छ।

यसैले भनिन्छ, कृषि, उद्योग र व्यापार एकअर्कालाई धकेल्ने तीन पाङ्ग्रा हुन्। एउटा घुम्दा अरू दुई पनि घुम्छन्, र एउटा अड्किँदा अरू दुई पनि अड्किन्छन्।

माथिको दोस्रो स्तम्भ माथिबाट तल पढ्नुहोस्। पहिला दुई कृषिका, बीचका दुई उद्योगका र अन्तिम दुई व्यापारका छन्।

अर्थात् उपाय एउटै कडीमा केन्द्रित छैनन्। तीनै कडीलाई सँगै बलियो बनाउने योजना छ, किनभने साङ्लोमा एउटा मात्र कडी बलियो पारेर काम बन्दैन।

यही कुरा अघिल्ला दुई पाठसँग जोडिन्छ। पाठ १ मा हामीले देख्यौँ, उत्पादन गर्नु मात्र पर्याप्त छैन र बजारसम्मको बाटो चाहिन्छ। पाठ २ मा देख्यौँ, स्रोत हुनु मात्र पर्याप्त छैन र व्यवस्थापन चाहिन्छ। अब यहाँ देख्यौँ, एउटा क्षेत्र बलियो हुनु मात्र पर्याप्त छैन र तीनै क्षेत्र सँगै बलियो हुनुपर्छ।