अघिल्ला दुई पाठमा हामीले राज्यहरू कसरी बने र टुक्रिए भन्ने हेर्यौँ। अब भित्र पस्ने बेला भयो। ती राज्यभित्रको जीवन कस्तो थियो? यसलाई तीन कोणबाट हेरिन्छ: राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक अवस्था।
तीन अवस्था तीन अलग सूची होइनन्। ती तीन फरक प्रश्नका जवाफ हुन्।
राजनीतिक अवस्था ले भन्छ, कसले चलायो र राज्यहरूको आपसी सम्बन्ध कस्तो थियो।
सामाजिक अवस्था ले भन्छ, मानिस कसरी बाँचे, के मान्थे र के सिक्थे।
आर्थिक अवस्था ले भन्छ, कसरी कमाए र कसरी चलाए।
अनि यी तीन सँगै राखेर हेर्दा एउटा गजब कुरा देखिन्छ, र त्यही यस पाठको सबैभन्दा रोचक भाग हो।
राजनीतिमा फुट थियो, तर अर्थतन्त्रमा जोड थियो। राज्यहरू आपसमा लड्थे, तर व्यापार तिनै सिमाना नाघेर चलिरह्यो। तिब्बतसँग, भारतसँग, र बाइसी चौबिसी राज्यबिच पनि। सेना जुन सिमानामा रोकिन्थ्यो, व्यापार त्यही सिमाना पार गर्थ्यो।
(क) राजनीतिक अवस्था
मध्यकालमा राजतन्त्रात्मक शासन थियो। अर्थात् राज्य राजाले चलाउँथे र सत्ता वंश परम्पराबाट चल्थ्यो।
राज्यहरूको आपसी सम्बन्धमा दुई ढाँचा देखिन्छ।
| ढाँचा | के हुन्थ्यो |
|---|---|
| मेलमिलाप | समान आकाङ्क्षा भएका राज्यहरूबिच मेलमिलाप हुन्थ्यो |
| टाढासँग मित्रता | कतिपय राज्यहरूको छिमेकीसँगको भन्दा टाढाका राज्यहरूसँग सम्बन्ध राम्रो थियो |
यो सुन्दा उल्टो लाग्छ, तर कारण सजिलो छ। छिमेकी राज्यसँग सिमाना जोडिएको हुन्छ। जमिन, बाटो, पानी र व्यापारका नाका, यी सबै कुरामा दुवैको दाबी हुन्छ, त्यसैले विवादका ठाउँ धेरै हुन्छन्।
टाढाको राज्यसँग त्यस्तो कुनै साझा दाबी हुँदैन। बरु दुवैको एउटै छिमेकीसँग समस्या हुन सक्छ, र त्यसैले तिनी मिल्न सजिलो हुन्छ।
यही कारणले पाठले भनेको छ, समान आकाङ्क्षा भएका राज्यहरूबिच मेलमिलाप हुन्थ्यो। मित्रता स्वभावले होइन, साझा स्वार्थले बन्थ्यो।
आक्रमण र गठबन्धन
नेपालमण्डलमाथि बेला बेला सिँजा र डोय राज्यले आक्रमण गर्थे। डोय राज्यले आक्रमण गर्दा नेपालमण्डलले सिँजाको साथ सहयोग लिन्थ्यो।
यहाँ ध्यान दिनुहोस्। सिँजा आफैँ कहिलेकाहीँ आक्रमण गर्ने पक्ष थियो, तर अर्को बेला त्यही सिँजा सहयोगी बन्थ्यो। मध्यकालमा स्थायी शत्रु र स्थायी मित्र भन्ने थिएन।
यसका साथै सिँजा र नेपालमण्डलले तिब्बतसित मिलेर व्यापार गर्दथे। अर्थात् जुन दुई राज्यबिच कहिलेकाहीँ आक्रमण हुन्थ्यो, तिनै दुईले सँगै व्यापार पनि गर्थे।
उपत्यकाभित्रको सम्बन्ध
उपत्यकाका राजाहरूबिच राम्रो सम्बन्ध थिएन। तीनओटा राज्यमध्ये पालैपालो दुई राज्य मिल्ने र अर्कोउपर आक्रमण गर्ने गर्दथे। अर्कोलाई दबाउन सेन वा गोरखा राज्यको सहयोग लिने गर्दथे।
माथिको वाक्य ध्यान दिएर फेरि पढ्नुहोस्। उपत्यकाका तीन राज्यले आफ्नै छिमेकीलाई दबाउन बाहिरका राज्यको सहयोग लिन्थे।
अहिले यो चलाखी जस्तो देखिन्छ। तर सोच्नुहोस्, यसरी बाहिरका राज्यलाई उपत्यकाभित्रको झगडामा बोलाउँदा तिनले उपत्यकाको बाटो, कमजोरी र आपसी फुट सबै थाहा पाउँछन्।
अघिल्लो पाठको वाक्य यहाँ फेरि काम लाग्छ: टुक्रिनु भनेको सानो हुनु मात्र होइन, कमजोर हुनु पनि हो। र सबैभन्दा ठुलो कमजोरी हतियार नभएको होइन, आपसमा भरोसा नभएको हो।
बलिया राज्य
| समूह | बलिया राज्य | मुख्य कुरा |
|---|---|---|
| चौबिसी | पाल्पा, पर्वत र लमजुङ | यिनीहरूलाई त्रिशक्ति भनिन्थ्यो। गोरखा चौबिसी राज्यभित्र पर्दैनथ्यो |
| बाइसी | जुम्ला र डोटी | निकै शक्तिशाली थिए, तर यिनीहरू बिचमा राम्रो सम्बन्ध थिएन |
पहिलो: त्रिशक्ति भनेको पाल्पा, पर्वत र लमजुङ हो। यो नाम परीक्षामा सोधिन्छ।
दोस्रो, र यो झन् महत्त्वपूर्ण छ: गोरखा चौबिसी राज्यभित्र पर्दैनथ्यो। यो एउटा सानो वाक्य हो, तर यसले अर्को पाठको बाटो खोल्छ। गोरखा छुट्टै थियो, र पछि त्यही राज्यबाट एकीकरणको सुरुआत भयो।
अनि एउटा ढाँचा फेरि हेर्नुहोस्। बाइसीमा जुम्ला र डोटी दुवै बलिया थिए, तर तिनीबिच राम्रो सम्बन्ध थिएन। बलियो हुनु र मिल्नु फरक कुरा हुन्।
(ख) सामाजिक अवस्था
मध्यकालीन नेपाली समाजलाई पेसा तथा जातजातिका आधारमा वर्गीकरण गरेको पाइन्छ।
विवाहसम्बन्धी प्रचलन
मध्यकालमा बहुविवाह र बालविवाह प्रचलित थिए। पुनर्विवाह, विधवा विवाह तथा डोलाजी प्रथा प्रचलनमा थिए। सती प्रथा पनि कायम थियो।
| प्रचलन | अर्थ |
|---|---|
| बहुविवाह | एउटै व्यक्तिले एकभन्दा बढी विवाह गर्ने प्रचलन |
| बालविवाह | उमेर नपुग्दै विवाह गरिने प्रचलन |
| पुनर्विवाह | पहिलो विवाह टुटेपछि दोस्रो विवाह गर्ने प्रचलन |
| विधवा विवाह | पति गुमाएकी महिलाले फेरि विवाह गर्न पाउने प्रचलन |
| डोलाजी प्रथा | महिलाको पुनर्विवाहसँग जोडिएको एउटा प्रचलन |
| सती प्रथा | पतिको मृत्युपछि पत्नीलाई पनि सँगै जलाइने कुप्रथा |
यो अभ्यासमा सिधै सोधिने प्रश्न हो, त्यसैले प्रस्ट राख्नुहोस्।
सती प्रथा भनेको पतिको मृत्यु भएपछि पत्नीलाई पनि पतिकै चितामा जलाइने कुप्रथा हो। यो महिलाको जीवन र इच्छाविरुद्धको अत्यन्तै अमानवीय चलन थियो र मध्यकालमा यो कायम थियो।
यो प्रथा पछि कानुनद्वारा हटाइयो र आज यो गम्भीर अपराध हो। नेपालको संविधानले जीवनको हक र समानताको हकलाई मौलिक हकका रूपमा राखेको छ, त्यसैले यस्तो कुनै पनि चलन अब सम्भव छैन।
यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सम्झनुहोस्। इतिहासमा भएको हरेक कुरा ठिक थियो भन्ने होइन। इतिहास पढ्नुको एउटा उद्देश्य नै कुन चलन सुधार्नुपर्ने रहेछ भनी चिन्नु हो।
माथिको सूची फेरि हेर्नुहोस्। एकातिर विधवा विवाह प्रचलनमा थियो, अर्कातिर सती प्रथा पनि कायम थियो। यी दुई ठिक उल्टा कुरा हुन्। त्यसो भए दुवै सँगै कसरी?
जवाफ यही हो: मध्यकालीन नेपाल एउटै चलन भएको समाज थिएन। फरक फरक समुदाय, फरक फरक क्षेत्र र फरक फरक वर्गका चलन फरक फरक थिए, र ती सँगै चल्थे।
त्यसैले मध्यकालको समाजबारे लेख्दा एउटै वाक्यमा सबै समाज यस्तो थियो भन्न मिल्दैन। बरु यस्ता चलन प्रचलनमा थिए भन्नु ठिक हुन्छ।
जात्रा र चाडपर्व
विस्केट जात्रा, मत्स्येन्द्रनाथको जात्रा र इन्द्र जात्रालगायतका जात्रा प्रचलनमा थिए। सिठी नख, गठेमङ्गल, दसैँ र तिहारजस्ता महत्त्वपूर्ण चाडपर्वहरू मनाइन्थ्यो।
यहाँ एउटा कुरा आफैँ देखिन्छ। यी सबै जात्रा र चाडपर्व आज पनि मनाइन्छन्। अर्थात् मल्लकालका धेरै परम्परा आजसम्म जीवितै छन्। अभ्यासको एउटा प्रश्नको उत्तर यहीँ छ।
शिक्षा
मल्ल राजाहरू शिक्षामा जोड दिन्थे। मध्यकालको शिक्षा कस्तो थियो, तल दिइएको छ।
| पक्ष | अवस्था |
|---|---|
| दरबारमा | पण्डितहरू राखी शिक्षा दिने चलन थियो |
| शिक्षाका केन्द्र | मन्दिर र विहारहरू शिक्षाका मुख्य केन्द्रका रूपमा रहेका थिए |
| पद्धति | गुरुकुल शिक्षा पद्धति प्रचलनमा थियो |
| बौद्ध शिक्षा | बौद्ध शिक्षा दिन विहारहरू खुलेका थिए |
| विषय | वेद, पुराण र धर्मशास्त्रका अतिरिक्त जीवनसँग सम्बन्धित कतिपय विषयमा अध्यापन गराइन्थ्यो |
| नारीका लागि | नारीहरूलाई शिक्षाको अवसर प्राप्त थिएन |
केही मल्ल राजा आफैँ लेखक थिए। सिद्धिनरसिंह मल्ल, प्रताप मल्ल र जगज्योति मल्ल शिक्षामा विशेष रुचि राख्थे। उनीहरू संस्कृत, नेवारी र मैथिली भाषामा नाटक तथा कविता लेख्थे।
माथिको तालिकाको अन्तिम हरफ सानो छ तर धेरै ठुलो कुरा भन्छ। नारीहरूलाई शिक्षाको अवसर प्राप्त थिएन।
अर्थात् दरबारमा पण्डित थिए, मन्दिर र विहार शिक्षाका केन्द्र थिए, राजाहरू आफैँ तीन भाषामा लेख्थे। तर यो सबै समाजको आधा भागका लागि मात्र थियो।
एकाइ ३ को पाठ ५ सम्झनुहोस्। त्यहाँ हामीले तीन पुस्ताको तुलना गर्दै भन्यौँ, फरक क्षमताको थिएन, अवसरको थियो। यहाँ त्यसैको इतिहास देखिँदै छ।
(ग) आर्थिक अवस्था
मध्यकालीन नेपालको अर्थ व्यवस्थाको मुख्य आधार कृषि तथा पशुपालन थियो।
कला र उद्योग
त्यस बखत ढुङ्गा, धातु र काठका मूर्ति बनाउने चलन थियो। चित्रकलाको पनि विकास भएको थियो। नेपालमा तयार भएका कलाकृतिहरू विदेशमा समेत निर्यात हुन्थे।
मध्यकालीन समयमा कपडा बुन्ने र रङ्ग्याउनेजस्ता उद्योगहरू सञ्चालनमा थिए।
व्यापार
नेपालमा बनेका ढलोटका मूर्तिहरू तिब्बत निकासी हुन्थे। तिब्बतबाट सुनचाँदी नेपालमा आयात हुन्थ्यो। नेपालको तिब्बतसितको व्यापारिक सम्बन्ध राम्रो थियो। व्यापारलाई अझै प्रभावकारी बनाउन तत्कालीन राजाहरूले ठुलो योगदान गरेका थिए।
नेपालको मुख्य व्यापार तिब्बत र भारतसँग हुन्थ्यो। नेपालका बाइसी चौबिसी राज्यबिच पनि आन्तरिक रूपमा व्यापार हुने गर्दथ्यो।
मुद्रा
त्यस बखत चाँदीका सिक्काहरू डबल, मोहर, सुकी र दाम चलनचल्तीमा थिए। नेपाली सिक्का तिब्बतमासमेत चल्थे।
यो सानो तथ्य जस्तो देखिन्छ, तर यो एउटा ठुलो कुराको प्रमाण हो। कुनै देशको सिक्का अर्को देशमा चल्नु भनेको त्यो सिक्कामाथि विश्वास हुनु हो।
सिक्का चाँदीको हुन्थ्यो, त्यसैले यसमा दुई कुरा जोडिन्थे: चाँदीको शुद्धता र तौलको निरन्तरता। दुवै मिलेको सिक्का मात्र अर्को देशले स्विकार्छ।
त्यसैले यो वाक्यले भन्छ, मध्यकालीन नेपालको मुद्रा व्यवस्था भरपर्दो थियो र व्यापारिक सम्बन्ध बलियो थियो।
शासन र कर
मध्यकालीन नेपालको शासन व्यवस्था केन्द्रीकृत थियो। ससाना सामन्त राज्यहरूले केन्द्रलाई कर बुझाउँथे। कर त्यस वेलाको राज्यको मुख्य आयस्रोत थियो। कृषि उत्पादनमा कर लाग्दथ्यो।
मध्यकालीन नेपाल आर्थिक रूपमा सबल थियो। लत्ता कपडा, भाँडाकुँडा तथा खाद्यान्न स्वदेशमै उत्पादन हुन्थ्यो।
अब तीनै अवस्था सँगै राखेर हेर्नुहोस्। यही यस पाठको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष हो।
राजनीतिमा: उपत्यकाका राजाहरूबिच राम्रो सम्बन्ध थिएन। जुम्ला र डोटीबिच पनि थिएन। पालैपालो गठबन्धन बन्थे र भत्किन्थे।
अर्थतन्त्रमा: तिब्बतसँग व्यापार चल्थ्यो, भारतसँग चल्थ्यो, नेपाली सिक्का तिब्बतमा चल्थे र बाइसी चौबिसी राज्यबिच पनि आन्तरिक व्यापार हुन्थ्यो।
अर्थात् सेना जुन सिमानामा रोकिन्थ्यो, व्यापार त्यही सिमाना पार गर्थ्यो। किन? किनभने युद्धमा एउटा जित्छ र अर्को हार्छ, तर व्यापारमा दुवैलाई फाइदा हुन्छ। दुवैलाई फाइदा हुने काम राजनीतिक झगडाभन्दा माथि टिक्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।