देश र जनताको हित र भलाइका लागि योगदान दिने व्यक्तिहरू हाम्रा प्रेरणादायी व्यक्ति हुन्। उनीहरूको बानी व्यवहार, कर्म र योगदानले अरूमा पनि त्यस्तै व्यक्तित्व विकास गर्न अभिप्रेरणा प्राप्त हुन्छ।
यस पाठमा छ जनाको चर्चा छ र तिनका क्षेत्र छ फरक छन्: समाज सुधार, साहित्य, सङ्गीत, इतिहासको खोज, धर्म र समाजसेवा। तर छैटैको ढाँचा एउटै छ।
एक, हरेकले आफ्नै ठाउँमा एउटा समस्या वा अभाव देखे।
दुई, हरेकले आफूसँग भएकै सिपले त्यसमा काम गरे।
तीन, त्यो काम आफ्नै समुदायमा सुरु भए पनि पछि पूरै देशको भयो।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि यीमध्ये कसैले पनि राज्यको ठुलो पद ओगटेर यो काम गरेका होइनन्। यिनी पद वा जन्मले होइन, कामले प्रेरणादायी बनेका हुन्। यही कुरा बुझ्नु यस पाठको सार हो।
(क) योगमाया
योगमायाको जन्म नेपालको प्रदेश नं. १ को भोजपुर जिल्लाको षडानन्द नगरपालिका नेपालेडाँडामा वि.सं. १९२४ मा भएको थियो। धार्मिक स्वभावकी उनले तत्कालीन समाजमा हुने महिला विभेद र कुरीति विरुद्ध सङ्घर्ष गरेकी थिइन्।
उनी स्वअध्ययनबाट नै अध्यात्म, सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षहरूको ज्ञान पाउन सफल भएकी थिइन्। उनले महिलाहरूको सामाजिक अस्तित्व, इज्जत र सम्मानका लागि राणाकालमा आफ्नो बलिदानी दिएकी थिइन्। उनको कविता पुस्तक स्वार्थ योगवाणी पनि प्रकाशन भएको थियो।
उनले आफ्नो नेतृत्वमा वि.सं. १९७४ मा नारी समिति गठन गरेकी थिइन्। उनले तत्कालीन समाजमा महिला विरुद्धको सतीप्रथा, बालविवाह र लैङ्गिक विभेद विरुद्धमा जोडदार आवाज उठाएकी थिइन्।
सतीप्रथा जस्तो गलत प्रथालाई हटाउन उनले राणा शासकसमक्ष माग राखेकी थिइन्। उनका कुरालाई शासकले महत्त्व दिएनन्। तत्कालीन शासकहरूले उनको मागलाई बेवास्ता गरेपछि उनले अधर्म अन्त्यको कामना गर्दै ६८ जना अनुयायीसहित अरुण नदीमा वि.सं. १९९८ मा जल समाधि लिएकी थिइन्।
योगमायाको प्रसङ्गमा अन्तिम घटना नै सम्झिने र योगदान बिर्सिने हुन सक्छ। त्यसैले जोड कहाँ दिनुपर्छ भन्ने प्रस्ट पारौँ।
उनको माग के थियो? सतीप्रथा, बालविवाह र लैङ्गिक विभेद हटाऊ भन्ने। आज यी कुरा कानुनले नै वर्जित छन् र गलत मानिन्छन्। तर सोच्नुहोस्, राणाकालमा जब महिलाले सार्वजनिक रूपमा बोल्ने अवसर नै थिएन, त्यतिबेला यी माग उठाउनु कति ठुलो कुरा थियो।
उनले कसरी सुरु गरिन्? स्वअध्ययनबाट। विद्यालय गएर होइन, आफैँ पढेर उनले अध्यात्म, सामाजिक र सांस्कृतिक ज्ञान हासिल गरिन्। यो कुरा आजका विद्यार्थीका लागि पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण छ।
उनले के बनाइन्? वि.सं. १९७४ मा नारी समिति। अर्थात् उनले एक्लै बोलेर मात्र छाडिनन्, सङ्गठन बनाइन्। यही नै आवाजलाई टिकाउने तरिका हो।
माग तत्काल पूरा भएन। तर माग सही थियो भन्ने कुरा आजको समाजले प्रमाणित गरिसकेको छ, र यही नै उनको योगदान हो।
(ख) भानुभक्त आचार्य
भानुभक्त आचार्य तनहुँ जिल्लाको रम्घा गाउँमा जन्मेका थिए। उनको जन्म वि.सं. १८७१ मा भएको थियो। उनले नेपाली भाषामा रामायण लेखेका थिए।
रामायणलाई नेपालीहरूले घर घरमा भाका हालेर गाउन थालेपछि तत्कालीन नेपाली समाजलाई भाषिक एकताको सूत्रमा गासिन सहज भएको थियो। उनी नेपाली भाषाका आदिकवि पनि हुन्। उनकै योगदानले गर्दा खस भाषा नेपालको राष्ट्रभाषा बन्न सफल भएको थियो।
उनले रामायणबाहेक बधुशिक्षा, भक्तमाला र प्रश्नोत्तरलगायतका पुस्तकहरू पनि नेपाली भाषामा लेखेका छन्। उनका कृतिमा तत्कालीन समाजमा प्रचलित विभिन्न दृष्टान्तलाई झल्काइएको छ। साहित्य र देशको भाषिक एकतामा नेपाली भाषालाई महत्त्व दिएका भानुभक्त नेपाली साहित्यका अमूल्य निधि हुन्।
भानुभक्तको योगदान बुझ्न एउटा कुरा हेर्नुपर्छ: नेपाल बहुभाषिक मुलुक हो र यहाँ सयौँ भाषा बोलिन्छन्। यस्तो देशमा फरक भेगका मानिस एकअर्कासँग कुरा गर्न सक्ने साझा भाषा नहुँदा सम्पर्क गाह्रो हुन्छ।
यहाँ भानुभक्तको काम रोचक छ। उनले कानुन बनाएर वा आदेश दिएर भाषा फैलाएनन्। उनले त्यस्तो कृति लेखे जुन मानिसले आफैँ भाका हालेर घर घरमा गाउन थाले। मानिसले रुचाएर गाउँदै जाँदा भाषा आफैँ फैलियो।
यसबाट एउटा कुरा सिकिन्छ: कुनै कुरा जबरजस्ती फैलाउनुभन्दा मानिसले रुचाउने बनाउनु धेरै प्रभावकारी हुन्छ। साथै यहाँ अर्को कुरा पनि ध्यान दिनुपर्छ, साझा भाषा हुनुको अर्थ अरू भाषा हराउनुपर्छ भन्ने होइन। पाठ ७ मा पढेजस्तै नेपाल बहुभाषिक मुलुक हो र त्यो नै यसको विशेषता हो।
(ग) कवि विद्यापति
मैथिली महाकवि विद्यापतिको जन्म वि.सं. १३९७ मा मिथिला क्षेत्रको विसफी गाउँमा भएको थियो। उनले मिथिला क्षेत्रको भाषा, साहित्य र सङ्गीतको उत्थानमा विशेष योगदान गरेका थिए।
मैथिली भाषामा विशेष किसिमका साहित्यहरू तयार पार्न आफ्नो जीवन उत्सर्ग गरेका कवि विद्यापति मिथिलाका महाकवि पनि हुन्। उनी कवि मात्र नभई सङ्गीतज्ञ पनि थिए। उनका सिर्जनाहरूको प्रभाव बङ्गाल र आसामसम्म फैलिएको थियो।
उनको योगदानले मैथिली सभ्यतालाई उचो बनाएको छ। वर्तमानमा पनि उनका सिर्जनाबाट मैथिली साहित्यले विशेष स्थान प्राप्त गरिरहेको छ। उनकै योगदानले मैथिली भाषा र साहित्यलाई विश्वमा चिनाउन सम्भव भएको छ।
(घ) योगी नरहरिनाथ
कालिकोट जिल्लाको लालुगाउँमा वि.सं. १९७१ मा जन्मेका बलवीर सिं ऋक्सेन थापा नै योगी नरहरिनाथ हुन्। उनी नेपालका ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक खोज अनुसन्धानकर्ताका रूपमा चिनिन्छन्। त्यस्तै उनले लेखक र धार्मिक तथा सामाजिक सुधारकका रूपमा पनि आफ्नो पहिचान बनाएका छन्।
पुरातात्त्विक इतिहास, पूर्वीय वाङ्मय, आयुर्वेद र योगविद्याका धुरन्धर योगी नरहरिनाथ नेपालका प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुन्। उनले ऐतिहासिक तथ्यहरूको खोजी गरी झन्डै ६०० जति पुस्तक र दस्तावेजहरू तयार पारेका थिए।
उनको खोज अध्ययनबाट नेपाली समाजले विभिन्न ऐतिहासिक तथ्यका दस्तावेजहरू प्राप्त गरेको छ। नेपाली समाजको भाषा, संस्कृति र सभ्यताको विकासमा उनको अविस्मरणीय योगदान रहेको छ।
६०० पुस्तक र दस्तावेज भन्दा सङ्ख्या मात्र सुनिन्छ। तर यसको अर्थ बुझ्न पाठ ५ को एउटा कुरा सम्झनुहोस्: मौखिक रूपमा चलेको कुरा लेखिएन भने हराउँछ।
इतिहासमा पनि यही नियम लागु हुन्छ। पुराना ताम्रपत्र, शिलालेख, वंशावली र कागजपत्र कतै सुरक्षित नराखिए ती कुहिन्छन्, हराउँछन् वा नष्ट हुन्छन्। एक पटक हरायो भने त्यो तथ्य फेरि फर्केर आउँदैन।
त्यसैले खोजेर, सारेर र सुरक्षित राखेर योगी नरहरिनाथले गरेको काम आफैँमा नयाँ इतिहास लेख्ने काम थिएन, तर त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण थियो: पछि कसैले इतिहास लेख्न सक्ने आधार जोगाउने काम। आजका इतिहासकारले प्रयोग गर्ने धेरै सामग्री यसै गरी जोगिएका हुन्।
(ङ) फाल्गुनन्द
महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देनको जन्म नेपालको इलाम जिल्लाको इभाङ चुक्चिनाम्बा पाङ्ग्रकमा भएको थियो। वि.सं. १९४२ मा जन्मेका फाल्गुनन्दलाई किराँत समुदायको धर्मगुरु भनिन्छ। उनी नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्।
पूर्वी नेपालमा प्राचीन किरात धर्मको निरन्तरता र प्रचार प्रसारमा उनको विशेष योगदान रहेको छ। उनले किराँत समुदायलाई आफ्नो दर्शनबाट व्यवस्थित बनाएका थिए। उनले किराँत समुदायमा मदिराको प्रयोगलाई व्यवस्थित गराएका थिए। यस्तै विशेष प्रवचनहरू गरी किराँत समुदायलाई सभ्य र व्यवस्थित बनाएका थिए।
उनले तत्कालीन किराँत समुदायले सामाजिक कार्यहरूमा गर्ने पशुबली र मदिरा सेवन रोकी समाजलाई फजुल खर्चबाट मुक्त गरेका थिए। उनको मृत्यु वि.सं. २००५ सालमा भएको थियो।
उनको योगदानको परिणामस्वरूप वर्तमान किरात समुदायलाई आफ्नो संस्कार र संस्कृतिलाई प्रवर्धन गर्न मदत पुगेको छ। नेपाली समाजलाई असल, इमान्दार र सुसंस्कृत बन्न उनको योगदानले प्रेरणा प्रदान गरेको छ।
(छ) शङ्खधर साख्वा
शङ्खधर साख्वा नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्। किंवदन्तीअनुसार तत्कालीन राजा राघवदेवका पालामा राजजोतिषले तोकेको विशेष साइतमा झिकिएको विष्णुमतिको बालुवामा सुन निस्कने विश्वास थियो।
त्यसैले उनले साइतमा बालुवा बोकी फर्केका भरियाहरूले ल्याएका भारी आफ्नो घरमा लगी त्यसबाट तयार भएका सुन बेचेर धन प्राप्त गरेका थिए। सोही धनबाट तत्कालीन उपत्यकामा ऋणमा डुबिरहेका बासिन्दालाई ऋणमुक्त गराउन सफल भएका थिए। त्यसको खुसियालीमा उनले नेपाल संवत् प्रचलनमा ल्याएको भनाइ छ।
समाजिक पहिचान कायम गर्न र संस्कृति जोगाउन नयाँ संवत्को स्थापना गरेका शङ्खधर साख्वाको जीवनबाट समाजप्रति मानवको दायित्वलाई बुझ्न सकिन्छ। समाजका सबैले आफ्नोतर्फबाट योगदान पुर्याउनुपर्छ भन्ने कुरा हामी शङ्खधर साख्वाबाट सिक्न सक्छौँ।
शङ्खधर साख्वाको प्रसङ्गमा एउटा शब्द जानाजान राखिएको छ: किंवदन्तीअनुसार। यसको अर्थ हो, यो कथा पुस्तापुस्ता सुनाइँदै आएको हो। यो शब्द पढ्न छाड्नु हुँदैन र लेख्दा पनि छुटाउनु हुँदैन।
इतिहास पढ्दा तीन किसिमका कुरा भेटिन्छन् र ती छुट्याउन जान्नु नै इतिहास पढ्ने सिप हो।
प्रमाणित तथ्य: शिलालेख, ताम्रपत्र वा अभिलेखबाट पुष्टि हुने कुरा। नेपाल संवत् चलनमा छ भन्ने कुरा प्रमाणित तथ्य हो।
किंवदन्ती: लामो समयदेखि सुनाइँदै आएको तर प्रमाणले पुष्टि नभएको कुरा। बालुवा सुन बनेको प्रसङ्ग यसै किसिमको हो।
अनुमान: तथ्यका आधारमा लगाइएको हिसाब।
किंवदन्तीलाई झुटो भनेर फाल्नु पर्दैन, किनभने त्यसले त्यस समयको समाजले के मान्थ्यो भन्ने देखाउँछ। तर त्यसलाई प्रमाणित तथ्य भनेर लेख्नु पनि हुँदैन। लेख्दा जस्तो छ त्यस्तै लेख्नुहोस्।
छ जना, एउटै ढाँचा
| व्यक्तित्व | कुन क्षेत्र | मुख्य योगदान |
|---|---|---|
| योगमाया | समाज सुधार | नारी समिति गठन, सतीप्रथा, बालविवाह र लैङ्गिक विभेद विरुद्ध आवाज |
| भानुभक्त आचार्य | भाषा र साहित्य | नेपाली भाषामा रामायण, भाषिक एकता, आदिकवि |
| कवि विद्यापति | भाषा, साहित्य, सङ्गीत | मैथिली भाषा र साहित्यको उत्थान, सङ्गीतमा योगदान |
| योगी नरहरिनाथ | इतिहास र पुरातत्त्व | झन्डै ६०० पुस्तक र दस्तावेज तयार, ऐतिहासिक तथ्यको खोज |
| फाल्गुनन्द | धर्म र समाज सुधार | किराँत धर्मको निरन्तरता, समाजलाई फजुल खर्चबाट मुक्त |
| शङ्खधर साख्वा | समाजसेवा | उपत्यकाका बासिन्दालाई ऋणमुक्त, नेपाल संवत् |
दोस्रो स्तम्भ हेर्दा छ फरक क्षेत्र देखिन्छन्। तर तेस्रो स्तम्भ ध्यान दिएर पढ्दा तीन कुरा दोहोरिएका भेटिन्छन्।
एक, कसैले पनि राज्यको ठुलो पद ओगटेका थिएनन्। यीमध्ये कोही राजा वा मन्त्री थिएनन्। सबैले आफ्नै ठाउँबाट काम सुरु गरे।
दुई, हरेकले आफूसँग भएकै सिप प्रयोग गरे। भानुभक्त र विद्यापतिसँग लेख्ने सिप थियो, त्यसैले उनीहरूले लेखे। योगी नरहरिनाथसँग खोज गर्ने रुचि थियो, त्यसैले उनले खोजे। शङ्खधरसँग व्यापारको बुद्धि थियो, त्यसैले उनले धन जुटाएर ऋण तिरे।
तीन, काम सानो ठाउँबाट सुरु भयो र ठुलो भयो। विद्यापतिको सिर्जना मिथिलामा सुरु भई बङ्गाल र आसामसम्म पुग्यो। फाल्गुनन्दको काम किराँत समुदायबाट सुरु भई पूरै नेपाली समाजलाई प्रेरणा दिने भयो।
त्यसैले यो पाठ छ जनाको नाम घोक्ने पाठ होइन। यो प्रेरणादायी बन्ने तरिका देखाउने पाठ हो: आफ्नै ठाउँको समस्या देख्नुहोस्, आफूसँग भएकै सिप प्रयोग गर्नुहोस्, र सानै भए पनि सुरु गर्नुहोस्।
पाठ ७ मा राष्ट्रियता, राष्ट्रिय अखण्डता र सार्वभौमिकता जस्ता ठुला शब्द पढियो। ती शब्द अमूर्त लाग्न सक्थे।
पाठ ८ ले तिनलाई मानिसमा उतार्छ। भानुभक्तको काम भाषिक एकता थियो, जुन पाठ ७ को राष्ट्रिय अखण्डताकै व्यावहारिक रूप हो। फाल्गुनन्द र शङ्खधर राष्ट्रिय विभूति हुन्, अर्थात् राज्यले नै तिनको योगदान सम्मान गरेको छ। विद्यापतिको मैथिली योगदानले देखाउँछ कि नेपालको बहुभाषिक पहिचान कमजोरी होइन, सम्पत्ति हो।
अर्थात् पाठ ७ ले सिद्धान्त भन्यो र पाठ ८ ले त्यसका उदाहरण देखायो।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठमा नाम, ठाउँ र मिति धेरै छन्। ती एकैपटक घोक्न नखोज्नुहोस्। पहिले हरेक व्यक्तिको एउटा मुख्य काम सम्झनुहोस्, अनि विवरण थप्दै जानुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| प्रेरणादायी व्यक्ति | देश र जनताको हित तथा भलाइका लागि योगदान दिने व्यक्ति |
| अभिप्रेरणा | केही गर्न मन जगाउने भाव |
| राष्ट्रिय विभूति | राष्ट्रकै लागि उल्लेखनीय योगदान गरेका भनी राज्यले सम्मान गरेका व्यक्ति |
| कुरीति | समाजमा चलिआएको तर हानि पुर्याउने चलन |
| सतीप्रथा | पतिको मृत्युपछि पत्नीलाई सँगै जलाइने पुरानो कुरीति |
| बालविवाह | कानुनले तोकेको उमेर नपुग्दै गरिने विवाह |
| लैङ्गिक विभेद | महिला र पुरुषबिच गरिने असमान व्यवहार |
| स्वअध्ययन | कसैको सिकाइबिना आफैँ पढेर सिक्ने काम |
| अध्यात्म | आत्मा र चेतनासँग सम्बन्धित ज्ञान |
| बलिदानी | कुनै ठुलो उद्देश्यका लागि आफ्नो त्याग |
| राणाकाल | नेपालमा राणाहरूले शासन गरेको समय |
| आदिकवि | कुनै भाषाको सुरुको र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिने कवि |
| भाषिक एकता | साझा भाषाका कारण मानिसबिच सम्पर्क सहज हुने अवस्था |
| कृति | लेखिएको वा सिर्जना गरिएको रचना |
| दृष्टान्त | बुझाउन दिइने उदाहरण |
| उत्थान | माथि उठाउने र उन्नत बनाउने काम |
| उत्सर्ग गर्नु | कुनै काममा आफूलाई पूरै समर्पित गर्नु |
| पुरातत्त्व | पुराना अवशेष र सामग्रीबाट इतिहास बुझ्ने विद्या |
| वाङ्मय | भाषा र साहित्यको समग्र भण्डार |
| दस्तावेज | प्रमाणका रूपमा रहने लिखित कागजपत्र |
| अविस्मरणीय | बिर्सन नसकिने |
| प्रवचन | ठुलो समूहलाई सुनाइने उपदेशपूर्ण भाषण |
| पशुबली | पशु मारेर चढाइने चलन |
| प्रवर्धन | बढाउने र अगाडि बढाउने काम |
| किंवदन्ती | पुस्तापुस्ता सुनाइँदै आएको तर प्रमाणले पुष्टि नभएको कथा |
| संवत् | वर्ष गन्ने आफ्नै सुरुवात बिन्दु भएको पात्रो प्रणाली |
| ऋणमुक्त | ऋणको बोझबाट छुटकारा पाएको |
| जीवनी | कुनै व्यक्तिको जीवनबारे लेखिएको विवरण |
यहाँ अरू १ खण्ड छन् - सबै पढ्न लगइन गर्नुहोस्।
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ६) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
देश र जनताको हित र भलाइका लागि योगदान दिने व्यक्तिहरू हाम्रा प्रेरणादायी व्यक्ति हुन्। उनीहरूको बानी व्यवहार, कर्म र योगदानले अरूमा पनि त्यस्तै व्यक्तित्व विकास गर्न अभिप्रेरणा प्राप्त हुन्छ।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
छ जना, छ क्षेत्र
- योगमाया: समाज सुधार
- भानुभक्त आचार्य: भाषा र साहित्य
- कवि विद्यापति: साहित्य र सङ्गीत
- योगी नरहरिनाथ: इतिहास र पुरातत्त्व
- फाल्गुनन्द: धर्म र समाज सुधार
- शङ्खधर साख्वा: समाजसेवा
योगमाया
- भोजपुर, नेपालेडाँडा, वि.सं. १९२४
- स्वअध्ययनबाटै ज्ञान हासिल
- वि.सं. १९७४ मा नारी समिति गठन
- सतीप्रथा, बालविवाह र लैङ्गिक विभेद विरुद्ध आवाज
- कविता पुस्तक: स्वार्थ योगवाणी