मेरो देश कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा रचिएको देशभक्तिपूर्ण कविता हो। यसमा कविले नेपालको भौगोलिक तथा प्राकृतिक विविधताको माध्यमबाट नेपाललाई सुन्दर राष्ट्रका रूपमा चिनाएका छन्। त्यसमाथि उनले यही देशलाई ज्ञानभूमि र कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा समेत उभ्याएका छन्। कविता अनुभूतिप्रधान साहित्यिक विधा हो, त्यसैले यो पाठ पढ्दा अर्थ खोज्नुभन्दा पहिले लय पक्रनुहोस्।
कविताका पङ्क्ति
शङ्करले बास चुने पहिलो सृष्टि खोली
चेतनाको पहिलो ज्योति छर्थे वेद बोली
ज्ञानभूमि जनकको बुद्ध बोल्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।
. . . . .
जात मेरो नेपाली हो जहाँ गए पनि
नाम मेरो नेपाली हो जसले भने पनि
कर्मवीर नेपालीको कर्म चिन्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।
. . . . .
पहाड र तराईले प्रीति रच्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।
यहाँ राखिएका पङ्क्ति शिक्षक निर्देशिकाले उद्धृत गरेका पङ्क्ति हुन्। पूरै कविता आफ्नो पाठ्यपुस्तकको पाठ १ मा पढ्नुहोस् र तिनै पङ्क्तिसँग मिलाएर हेर्नुहोस्।
माथिका तिनै अंशको अन्तिम हरफ उही छ। एउटै हरफ पटकपटक फर्केर आउनुलाई टेक वा ध्रुवपद भनिन्छ। गीतमा यसलाई हामी सबैले चिन्छौँ। कविले जुन कुरा पाठकको मनमा गाडिदिन चाहन्छन्, त्यही हरफ दोहोर्याउँछन्। त्यसैले यो कविताको सार खोज्नुपर्दा टाढा जानै पर्दैन, कविले आफैँ पटकपटक भनेका छन्: हिउँचुलीमा घामको पहिलो झुल्का ठोकिने त्यही देश नै मेरो देश हो।
कविताको संरचना: सवाई छन्द
यो कविता सवाई छन्द मा लेखिएको छ। सवाई लोकलयकै एक भेद हो, अर्थात् यो पढ्नका लागि मात्र होइन, गाउनका लागि बनेको हो। सवाई छन्दमा एउटा पाउमा १३, १४ वा १५ अक्षरसम्म हुन सक्छन्। यस कवितामा १४ अक्षर छन्, र वाचन गर्दा ४ + ४ + ४ + २ मा विश्राम लिनुपर्छ।
| कुरा | यस कवितामा | यसले के गर्छ |
|---|---|---|
| छन्द | सवाई | कवितालाई गाउन मिल्ने बनाउँछ |
| एक पाउमा अक्षर | १४ | हरेक हरफ उही लम्बाइको हुन्छ |
| विश्राम (यति) | ४ + ४ + ४ + २ | कहाँ सास फेर्ने भन्ने तय गर्छ |
| अन्त्यानुप्रास | खोली, बोली / पनि, पनि / देश, देश | हरफका अन्तिम शब्द मिल्दा लय बस्छ |
अक्षर गन्दा शब्दका अक्षर होइन, उच्चारणका अक्षर गनिन्छ। जस्तै कर्मवीर लेख्दा चार अक्षर देखिए पनि बोल्दा कर्.म.वीर गरी तिनओटा मात्र सुनिन्छन्, र बुद्ध बोल्दा बुद्.ध गरी दुई। त्यसैले गन्नुअघि हरफ चर्को स्वरमा बोल्नुहोस्, अनि जति पटक मुख खुल्छ त्यति गन्नुहोस्। मनमनै पढेर अक्षर गन्न खोज्दा सधैँ गल्ती हुन्छ।
मूलभाव
मेरो देश पाठ कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा लिखित राष्ट्रप्रेमको भावनाले ओतप्रोत भएको कविता हो। यस कवितामा कविले नेपालको भौगोलिक र प्राकृतिक विविधताको माध्यमबाट नेपाललाई सुन्दर राष्ट्रका रूपमा चिनाएका छन्। त्यस्तै कविले यस कवितामा नेपाललाई ज्ञानभूमि र कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा समेत चिनाएका छन्।
कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा रहेको यो देश पौराणिक भूमि हो। यहाँ शङ्करले पहिलो सृष्टि खोलेका र वेद बोलीले चेतनाको पहिलो ज्योति छरेका छन्। बुद्ध र जनकजस्ता महामानवको ज्ञानभूमि तथा शान्तिभूमिका रूपमा नेपाललाई कविले चिनाएका छन्। नेपालीहरूको जात र नाम नेपाली नै भएको कुरा उल्लेख गर्दै कविले नेपाललाई हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पर्ने पहिलो राष्ट्रका रूपमा वर्णन गरेका छन्। लेकबेँसी, पहाड, तराई विविध भौगोलिक अवस्था भएको यस मुलुकमा विविधताभित्र एकतामा रमाउँदै प्रीति गाँसेर बसेको कुरा कविले कवितामा उल्लेख गरेका छन्। यहाँका ढुङ्गामाटो, नदीनाला सबै बोल्ने गर्छन् भन्दै कविले इन्द्रधनुजस्तै राम्रो घामछायाको सुन्दर देशका रूपमा नेपाललाई चिनाउनु नै मेरो देश कविताको मूलभाव हो।
समग्रमा नेपाल प्राकृतिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक तथा ऐतिहासिक महत्त्वले भरिपूर्ण स्वतन्त्र मुलुक हो। यिनै महत्त्वका वस्तुले हामीलाई नेपाली र हाम्रो यस पवित्र देशलाई नेपाल भनेर विश्वमा चिनाएका छन् भन्ने आशयलाई कविले कवितामार्फत व्यक्त गरेका छन्।
मुख्य विषयवस्तुका बुँदा
- मेरो देश शीर्षकको कविता कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा लिखित कविता हो।
- यो राष्ट्रप्रेमको भावनाले ओतप्रोत कविता हो।
- कविले नेपालको भौगोलिक र प्राकृतिक विविधताको माध्यमबाट नेपाललाई सुन्दर राष्ट्रका रूपमा चिनाएका छन्।
- कविले नेपाललाई ज्ञानभूमि र कर्मवीरहरूको कर्मभूमिका रूपमा समेत चिनाएका छन्।
- पौराणिक भूमिका रूपमा रहेको यस देशमा शङ्करले पहिलो सृष्टि खोलेका र वेद बोलीले चेतनाको पहिलो ज्योति छरेका, बुद्ध र जनकजस्ता महामानवको ज्ञानभूमि तथा शान्तिभूमिका रूपमा रहेको।
- नेपालीहरूको जात र नाम नेपाली नै भएको।
- कविले नेपाललाई हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पर्ने पहिलो राष्ट्रका रूपमा वर्णन गरेका।
- लेकबेँसी, पहाड, तराई भौगोलिक विविधता भएको यस देशमा सबै एकआपसमा प्रीति गाँसेर बसेको कुरा कविले उल्लेख गरेका।
- यहाँका ढुङ्गामाटो, नदीनाला सबै बोल्ने गर्छन् भन्दै कविले इन्द्रधनुजस्तै राम्रो घामछायाको सुन्दर देश नेपाल नै मेरो देश हो भन्ने कुरा उल्लेख गरेका।
- यिनै महत्त्वका वस्तुले हामीलाई नेपाली र हाम्रो यस पवित्र देशलाई नेपाल भनेर विश्वमा चिनिन सफल भएका।
व्याख्या नमुना
पहाड र तराईले प्रीति रच्ने देश
हिउँचुलीको पहिलो झुल्का पहिलो मेरो देश।
मेरो देश कविताको प्रस्तुत अंशमा देशको महिमा गाइएको छ। प्राकृतिक सुन्दरता र भौगोलिक विविधतालाई मुख्य विषय बनाएको यस अंशमा विश्वसामु नेपालीलाई चिनाउने आधार नै यहाँको अनुपम सौन्दर्य हो भनिएको छ। नेपाल हिमाल, पहाड, तराई मिलेर बनेको भौगोलिक विविधताको देश हो। हिमाल, पहाड, तराईमा आफ्नै किसिमका पहिचान छन्। रहनसहन, चालचलन, वेशभूषा फरक छन्। हावापानी फरक छ। आआफ्नै मौलिक संस्कार छन्। यहाँ एकले अर्काको धर्म, संस्कृति, चाडपर्व आदिको सम्मान गर्ने लचिलो परम्परा छ। यहाँ पहाडदेखि तराईसम्म पिरती गाँसिएको छ। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथालगायत थुप्रै हिमशृङ्खला यहीँ विराजमान् छन्। सूर्यको पहिलो झुल्का नै हाम्रै हिउँचुलीमा ठोकिन्छ।
प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम भण्डार मेरो देश स्वर्गको टुक्रासमान छ। पहाडदेखि तराईसम्म माया, प्रेम रचिएको देश नेपाल घामको पहिलो झुल्कालाई स्पर्श गर्न सफल भएको छ। त्यसैले मेरो देशप्रति म गर्व गर्न सक्छु भन्ने भाव प्रस्तुत कवितांशमा व्यक्त गरिएको छ।
व्याख्या भनेको पङ्क्तिलाई अर्को शब्दमा दोहोर्याउनु होइन। माथिको नमुना ध्यान दिएर हेर्नुहोस्, यसले तिन काम गर्छ र त्यही क्रममा गर्छ। पहिलो, कुन कविताको कुन प्रसङ्ग हो भन्ने बताउँछ। दोस्रो, पङ्क्तिमा भएका कुरालाई फुकाएर विस्तार गर्छ, जस्तै पहाड र तराई भन्ने दुई शब्दबाट रहनसहन, वेशभूषा, हावापानीसम्म पुग्छ। तेस्रो, अन्त्यमा कविको भाव के हो भनेर टुङ्ग्याउँछ। यी तिन चरण नछुटाउनुहोस्, अङ्क यहीँ छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| वेद | हिन्दु धर्मको ग्रन्थ, आध्यात्मिक ज्ञान आदिका मूल स्रोत मानिएको ग्रन्थ |
| झुल्का | ज्योति, प्रकाश |
| धर्ती | पृथ्वी |
| उँभो | माथितिर |
| उँधो | तलतिर |
| ठिक्क | घटीबढी नभएको |
| जनक | तत्कालीन मिथिला राज्यका नरेश |
यहाँ अरू २५ खण्ड छन् - सबै पढ्न लगइन गर्नुहोस्।
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ७) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
मेरो देश कवि दैवज्ञराज न्यौपानेद्वारा रचित, राष्ट्रप्रेमको भावनाले ओतप्रोत कविता हो।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।