आफ्नो मनको कुरा टाढा बस्ने आफन्तसम्म पुर्‍याउनु मानिसको धेरै पुरानो आवश्यकता हो। यही आवश्यकताबाट चिठी जन्मियो। चिठी भनेको कागजमा लेखिएको बोली हो। बोलेको कुरा त्यहीँ हराउँछ, तर लेखिएको कुरा खाममा हालेर हजारौँ किलोमिटर पर पठाउन सकिन्छ, र पाउनेले चाहेजति पटक पढ्न सक्छ। घरबाट टाढा बस्ने बुबाआमा, दाजुभाइ वा साथीको हातको अक्षर हेर्दा नै आत्मीयता झल्किन्छ। त्यही कारण फोन र सन्देशका नयाँ साधन आएपछि पनि चिठीको आफ्नै ठाउँ रहिरह्यो।

चिठी पठाउन तीनवटा कुरा चाहिन्छ। पहिलो खाम, जसभित्र लेखिएको चिठी राखिन्छ र जसमाथि पठाउने तथा पाउने दुवैको ठेगाना लेखिन्छ। दोस्रो हुलाक टिकट, जुन खामको माथिल्लो कुनामा टाँसिन्छ र यसले हुलाक महसुल तिरिसकिएको जनाउँछ। तेस्रो पत्रमञ्जुषा, जुन बाटाका छेउमा राखिएको बाकस हो। त्यसमा खसालिएको चिठी हुलाकका कर्मचारीले तोकिएको समयमा उठाउँछन् र गन्तव्यसम्म पुर्‍याउँछन्।

सन्देश पुर्‍याउने अरू साधन पनि छन्, तर तिनको काम फरक हुन्छ। रेडियोले बोलेको कुरा एकै पटक हजारौँ श्रोतासम्म पुर्‍याउँछ। टेलिभिजनले त्यही कुरा तस्बिरसहित देखाउँछ। यी दुवैले सबैलाई एउटै समाचार सुनाउँछन् र देखाउँछन्। चिठीले भने एक जनाले अर्को एक जनालाई मात्र भन्न चाहेको कुरा बोक्छ। समाचारमा नअटाउने घरको हालखबर, सम्झना र सल्लाह चिठीमा अटाउँछ। यही फरक बुझ्यो भने चिठी किन अझै लेखिन्छ भन्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ।

'छोरालाई चिठी' एउटा पत्र हो। यसको मिति २०७६/०३/१६ हो र यो साउदी अरेबियाको रियादस्थित अल मुरब्बाबाट लेखिएको हो। लेख्ने व्यक्ति अखिलेश पासवान हुन् र पाउने व्यक्ति उनका छोरा कमलेश पासवान हुन्। छोराले पहिले पठाएको पत्रमा आमा र गाउँघरको हालखबर लेख्दै बुबालाई घर फर्कन अनुरोध गरेका रहेछन्। त्यही पत्र पढेर खुसी भएका बुबाले यो जवाफ लेखेका हुन्। कमलेश महुली बजार, अग्निसयर कृष्णशवरण गाउँपालिका १, सप्तरीमा बस्छन्।

छोराको पत्र पढ्दा बुबालाई जिम्मेवारीले छोरालाई सानै उमेरमा ठुलो बनाइदिएजस्तो अनुभूति हुन्छ। कमलेश उमेरले एघार वर्षको मात्र भएको छ, तर घरमा ऊ आमाको सहारा हो र छ वर्षकी बहिनीको अभिभावक पनि हो। बुबा परदेश गएपछि घरको भार कलिलै उमेरमा उसको काँधमा आइलाग्यो। यही कुराले बुबालाई एकातिर गर्व र अर्कातिर चिन्ता दुवै लागिरहेको छ।

अबको केही महिनापछि कमलेश किशोर कालमा प्रवेश गर्छ। किशोर उमेरमा शरीरभित्र हुने हर्मोनहरूको परिवर्तनले व्यक्तिको सोच्ने तरिकामा पनि फरक पार्छ र अलि विद्रोही भावना आउँछ। त्यसैले किशोर काललाई आँधीबेहरीको उमेर पनि भनिन्छ। यो उमेरमा आफूलाई सबै थाहा भएजस्तो लाग्छ र ठुलाबडाको कुरा मन पर्दैन। परदेशमा बस्ने बुबालाई यही कारणले छोराको चिन्ता लागेको हो। तर छोरा आफ्ना सुझाव र शिक्षकहरूको मार्गदर्शनमा रहेर अघि बढ्नेछ भन्नेमा बुबा विश्वस्त छन् र छोराले आफ्नो जीवन सार्थक पार्ने कुरामा उनको भरोसा छ।

किशोर काल पार गरेपछि साथीहरूसँग बढी घुलमिल गर्न मन लाग्ने हुन्छ। यस्तो बेलामा साथी छान्दा सबैभन्दा बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ। साथीहरूले बोल्ने, खाने, काम गर्ने र सोच्ने ढङ्गले हाम्रो गतिविधि र सोचाइलाई पनि आकारै दिइरहेको हुन्छ। धेरै किशोरकिशोरी साथीहरूको लहलहैमा लागेर गलत गतिविधिमा फस्न पुग्छन्। त्यसैले साथी छनोटसँगै साथीलाई गर्ने व्यवहारमा पनि विशेष ध्यान दिनु जरुरी छ। साथीलाई सहयोग, सद्भाव र उसको दुःखमा सहानुभूति दिन सकियो भने बदलामा त्यही फिर्ता पाइन्छ।

छोराले चिठीमा अरब छोडेर आफ्नै देशमा फर्केर काम गर्न आग्रह गरेका रहेछन्। बुबा त्यही आग्रहलाई सलाम गर्दै आफू पनि त्यही सोचिरहेको बताउँछन्। आत्मीय परिवारजन, हितैषी आफन्त र छिमेकी, गाउँघर र देश छोडेर उनी परदेसिएको छ वर्ष पूरा भएछ। बसौँदेखिको ऋण तिर्न र छोराछोरीको शिक्षाका लागि अलिकति जोहो गरूँ भनेर उनी अरब पसेका थिए।

तर विदेशमा आफूले सोचेजस्तो हुँदो रहेनछ। यति वर्ष चालिस डिग्रीभन्दा माथिको तापक्रममा घोटिएर बल्ल ऋण तिरिसकियो। गाउँघरमै बसेर व्यवसाय सुरु गर्न पुँजीको जोहो भने गर्न सकेको छैन। यो कुरा लेख्दा बुबाले विदेशको कमाइलाई सजिलो देखाउने भ्रम फुटाइदिएका छन्। घाम, गर्मी र ऋणको भारबिच काटिएको छ वर्षले उनलाई अब आफ्नै माटोमा फर्कने निर्णयमा पुर्‍याएको छ।

बुबालाई खेतीपातीमा असाध्यै रुचि छ। त्यसैले उनले आधुनिक तरिकाले खेती गर्ने सोच बनाएका छन्। हाम्रो तराई मधेसलाई देशको अन्नभण्डार मानिन्छ। दुई वर्षअघि छुट्टीमा घर फर्कँदा उनले धेरै जमिन बाँझै रहेको देखे। काम गर्न सक्ने सिपयुक्त जनशक्ति विदेश गएपछि जमिन बाँझै रहनु स्वाभाविक हो, तर यो लक्षण देशोन्नतिका लागि कदापि राम्रो होइन। यही कुरा सम्झेर उनले गाउँमै आधुनिक कृषिसम्बन्धी केही गर्ने योजना बनाएका हुन्।

सरकारले पनि कृषि क्षेत्रमा केही गर्न चाहनेलाई विभिन्न तालिम, आर्थिक सुविधा र सहुलियत ब्याजमा कर्जा दिने व्यवस्था गरेको छ। यस्तै सुविधाहरूको सदुपयोग गर्दै जैविक खेती वा अर्गानिक खेती र माछापालन व्यवसाय गर्ने योजना उनले बनाएका छन्। यहाँ काम गर्ने साथीहरूलाई यो योजना सुनाउँदा उनीहरू पनि उत्साहित भएका छन्। केही साथी त उनीसँगै स्वदेश फर्कने तयारीमा छन्। सबै कुरा मिलाएर एकदुई महिनाभित्रै देश फर्किसक्ने र त्यसपछि सधैँका लागि परिवारसँगै बस्ने उनको निर्णय छ।

अन्त्यमा बुबाले पत्र अलि लामो भएको स्वीकार गर्दै आमा र बहिनीलाई आफ्नो असीम स्नेह सुनाइदिन भन्छन्। चाँडै भेट्ने आशासहित पत्र त्यहीँ टुङ्ग्याउँछन् र तल 'तिम्रो बुबा, अखिलेश पासवान' लेख्छन्। यही सम्बन्धबोध र नामले चिठीको अन्त्य भाग पूरा हुन्छ।

यो चिठी एउटा परिवारको मात्र कुरा होइन। यसले तीनवटा सन्देश दिन्छ। पहिलो, किशोर उमेरमा साथी छान्दा र साथीसँग व्यवहार गर्दा सावधानी चाहिन्छ। दोस्रो, विदेशको कमाइ देखिएजस्तो सजिलो हुँदैन, त्यसैले सिप र मिहिनेत आफ्नै देशमा लगाउन सके त्यो बढी अर्थपूर्ण हुन्छ। तेस्रो, बाँझो जमिन र विदेशिएको जनशक्ति देशका लागि राम्रो लक्षण होइन, त्यसैले कृषिजस्ता क्षेत्रमा स्वदेशमै व्यवसाय गर्ने सोच बनाउनुपर्छ। एउटा बुबाले छोरालाई लेखेको साधारण चिठीभित्र यति ठुलो सामाजिक कुरा अटाएको छ।

यो चिठीमा आउने केही शब्दको अर्थ तल दिइएको छ। यी शब्द पढ्दा मात्र होइन, आफैँ चिठी लेख्दा पनि काम लाग्छन्।

• अनुभूति : मनले अनुभव गर्ने कार्य
• सुझाव : सम्झाउने वा स्मरण गराउने काम
• मार्गदर्शन : बाटो देखाउने काम
• सावधानी : सतर्कता
• सहानुभूति : अर्काको दुःख, वेदना आदिमा हुने समान अनुभव
• सहुलियत : कुनै खास विषय वा परिस्थितिमा सबैलाई वा खास खास व्यक्तिलाई दिइने सुविधा
• जैविक खेती : रासायनिक तथा हानिकारक मलहरूको प्रयोग नगरीकन गरिने खेती
• असीम : सीमा नभएको

चिठी जे लेखे पनि हुने रचना होइन। यसको आफ्नै ढाँचा हुन्छ र त्यो ढाँचा तीन भागमा बाँडिन्छ। माथि मिति र ठेगाना लेखिन्छ, त्यसपछि पाउनेलाई सम्बोधन गरेर शिष्टाचारको शब्द राखिन्छ। बिचमा कुशलकामना गरेर विषयमा प्रवेश गरिन्छ, अनि भन्नुपर्ने मुख्य कुरा लेखेर टुङ्ग्याइन्छ। अन्त्यमा पाउनेसँगको सम्बन्ध जनाएर लेख्नेले आफ्नो नाम राख्छ। यसपछि खामको नमुना तयार पारिन्छ।

चिठी लेखिसकेपछि त्यसलाई खाममा हालेर दुवैतिरको ठेगाना लेख्नुपर्छ। पठाउनेको अर्थात् प्रेषकको नाम र ठेगाना खामको बायाँ माथिल्लो भागमा लेखिन्छ। पाउनेको अर्थात् प्रापकको नाम र ठेगाना दायाँतिर, अलि तल लेखिन्छ। ठेगाना लेख्दा सानोबाट ठुलो क्रममा जानुपर्छ, अर्थात् पहिले नाम, त्यसपछि टोल वा बजार, त्यसपछि गाउँपालिका वा नगरपालिका र वडा, त्यसपछि जिल्ला र अन्त्यमा देश।

चिठीमा सम्बोधनपछि राखिने शिष्टाचारको शब्द जोसुकैलाई एउटै हुँदैन। पाउने मान्छे आफूभन्दा ठुलो हो, आफूजस्तै हो कि आफूभन्दा सानो हो, त्यसैअनुसार शब्द फेरिन्छ। यही चिठीमा बुबाले छोरालाई 'शुभाशीर्वाद' लेखेका छन् र अन्त्यमा 'असीम स्नेह' पठाएका छन्, किनभने पाउने उनीभन्दा सानो हो।

चिठीबाहेक छोटा र औपचारिक पत्र पनि लेखिन्छन्। कसैले राम्रो काम गरेको बेला दिइने पत्रलाई बधाई ज्ञापन भनिन्छ। कसैले गरेको उपकारप्रति आभार व्यक्त गर्न लेखिने पत्रलाई कृतज्ञता ज्ञापन भनिन्छ। दुवैमा कुरा छोटो हुन्छ, तर विषय प्रस्ट हुन्छ र तल दिने वा लेख्नेको नाम तथा ठेगाना अनिवार्य रूपमा राखिन्छ।

एउटा बधाई ज्ञापनको नमुना यस्तो छ। जनता माध्यमिक विद्यालय, दार्चुलाका प्राचार्य तथा विद्यालय परिवारले सोही विद्यालयको ६ कक्षामा अध्ययनरत छात्रा सुश्री आस्था शर्माले जिल्लास्तरीय लोकनृत्य प्रतियोगितामा प्रथम स्थान हासिल गर्न सफल हुनुभएकामा उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना गर्दै हार्दिक बधाई तथा शुभकामना व्यक्त गरेका छन्।

कृतज्ञता ज्ञापनको नमुना यस्तो छ। कालिकेश्वरी मा.वि., तुर्माखाद गा.पा. ६, अछामका सुमन शाहीले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था अति नै कमजोर भई औषधी उपचार गर्न नसकेको अवस्थामा समाजसेवी तथा गाउँकै अग्रज व्यक्तित्व श्री जगदीश ज्ञवालीज्यूबाट स्वास्थ्य उपचारका लागि प्राप्त आर्थिक सहयोगप्रति हार्दिक कृतज्ञता ज्ञापन गरेका छन्। तल 'प्रार्थी' लेखेर आफ्नो नाम र ठेगाना राखेका छन्।

'मेरो झोला' भन्दा झोला कसको हो भन्ने थाहा हुन्छ। 'थोरै समय' भन्दा समय कति हो भन्ने थाहा हुन्छ। यहाँ 'मेरो' र 'थोरै' ले नामको विशेषता बताइरहेका छन्। यस्ता शब्दलाई विशेषण भनिन्छ र जुन शब्दको विशेषता बताइन्छ त्यसलाई विशेष्य भनिन्छ।

• मेरो झोला । यहाँ 'मेरो' विशेषण हो र 'झोला' नाम हो।
• केही किताब । यहाँ 'केही' विशेषण हो र 'किताब' नाम हो।
• ती किसानहरू । यहाँ 'ती' विशेषण हो र 'किसानहरू' नाम हो।
• प्रशस्त खानेकुरा । यहाँ 'प्रशस्त' विशेषण हो र 'खानेकुरा' नाम हो।
• अलिकति पानी । यहाँ 'अलिकति' विशेषण हो र 'पानी' नाम हो।

नेपालीमा 'उ' र 'ऊ' का मात्रा फरक हुन्छन्। छोटो उच्चारण हुने ठाउँमा ह्रस्व उकार ( ु ) लाग्छ र लामो उच्चारण हुने ठाउँमा दीर्घ उकार ( ू ) लाग्छ। नाता जनाउने शब्दमा ह्रस्व उकार लाग्छ, जस्तै बाबु, दाजु, भिनाजु। संस्कृतबाट आएका सूचना र सूची जस्ता शब्दमा दीर्घ उकार लाग्छ। कुकुर र घिउ जस्ता शब्द भने पहिले नै शुद्ध छन्, तिनमा सच्याउनुपर्ने केही छैन।