नेपालमा बस्ने हरेक समुदायसँग आआफ्नै गीत छ, आआफ्नै बाजा छ र आआफ्नै नाच्ने शैली छ। कतै मादल र झ्यालीको तालमा पाइला मिल्छ, कतै नरसिंगा र सहनाईको आवाजले डाँडा गुन्जिन्छ, कतै बाँसुरीको धुनसँगै गीत उठ्छ। यी सबै बाजा र गीत फरक फरक भए पनि बजाउने र गाउने मन भने एउटै हो, त्यो हो रमाउने मन। जब फरक भाषा बोल्ने साथीहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्, हरेकले आआफ्नो भाषाको गीत गाउँदा त्यो भेला अझ मीठो बन्छ।

यही मिलनको भावना बोकेको एउटा संवाद हो 'वनभोज'। यसका लेखक अशेष मल्ल हुन्। यसमा ६ कक्षामा पढ्ने आठदश जना बालबालिका वनभोज गएका छन् र त्यहीँ नाच्दै, गीत गाउँदै रमाइलो गर्दै छन्। हरेकले आआफ्नो भाषाको गीत गाउने कुरा उठेपछि रमाइलो झन् बढ्छ र त्यही रमाइलोबाट एउटा गहिरो कुरा जन्मन्छ।

'वनभोज' पढ्दा सुरुमै कोष्ठकभित्र दृश्यको वर्णन आउँछ। चउरको एक कुनामा बालबालिका खेलिरहेका छन्, उनीहरू वनभोज आएका हुन्, नाच्दै र गीत गाउँदै रमाइलो गर्दै छन् र शिक्षक पनि छेउमै उनीहरूको नाचगान हेर्दै रमाइरहनुभएको छ। यति पढ्नेबित्तिकै पाठकको आँखा अगाडि पूरा दृश्य उभिन्छ। संवादको यही विशेषता हो, यसले कथाजस्तो लामो वर्णन गर्दैन, बरु बोली र निर्देशनबाट दृश्य खडा गर्छ।

यस संवादमा सात जना पात्र छन् : शिक्षक, हरि, लुमन्ती, रामविलास, फुर्बा, गौरी र झुमा। यी सबै एउटै कक्षाका साथी हुन् तर सबैको भाषा, थर र घरको अवस्था फरक फरक छ। लुमन्तीले नेवारी गीत गाउँछिन्, रामविलासलाई भोजपुरी गीत गाउन भनिन्छ र फुर्बाको आफ्नो भाषा शेर्पा हो। रामविलास त्यस दिन राइझुमा गीतमा नाच्छन्। फरक भाषा बोल्ने यी साथीहरू एउटै चउरमा एउटै तालमा नाचिरहेका छन्।

नाच्दानाच्दै थाकेपछि बालबालिका छरिएर भुइँमा बस्छन् र कुराकानी गर्न थाल्छन्। हरिले 'मज्जाले नाच्यौँ हगि?' भनेर कुरा सुरु गर्छन्। फुर्बालाई असाध्यै भोक लागेको हुन्छ, त्यसैले सबै मिलेर पहिले खाजा खान्छन्। गौरीले शिक्षकलाई पनि बोलाउँछिन् र शिक्षक पनि विद्यार्थीसँगै बसेर खाजा खानुहुन्छ। यो सानो कुराले नै यस पाठको वातावरण बताउँछ, यहाँ शिक्षक टाढा उभिने मान्छे होइनन्, साथीसँगै बस्ने अभिभावक हुन्।

खाजा खाइसकेपछि गौरीले 'अब के गर्ने?' भन्छिन्। झुमाले यसपालि वनभोजमा नाटक गर्ने भनिएको कुरा सम्झाउँछिन्। तर नाटक त तयार छैन। तब हरिले एउटा नयाँ प्रस्ताव राख्छन्, आज एक दिन आमाबुबा बनेर हेरौँ, कस्तो हुँदो रहेछ। केटा जति आआफ्नो बुबा बन्ने र केटी जति आआफ्नी आमाको भूमिका निर्वाह गर्ने। रामविलासले त्यसलाई अझ प्रस्ट पार्छन्, हाम्रो बुबाले दिनभरि जे जे गर्नुहुन्छ त्यै त्यै गर्ने र तिमीहरूले आआफ्ना आमाले दिनभरि जे जे गर्नुहुन्छ त्यस्तै गर्ने। गौरीलाई यो आइडिया एकदमै मन पर्छ र शिक्षकले पनि 'एकदमै राम्रो' भन्नुहुन्छ।

फुर्बा सबैभन्दा पछि गर्छु भन्दाभन्दै पहिलो पालो आफैँले लिन्छन्। उनका बुबा दिनभरि कार्यालयमा काम गर्नुहुन्छ र आमा वडा कार्यालयमा स्वयंसेवी हुनुहुन्छ। फुर्बा एकछिन सोचेजस्तो गर्छन् अनि महिलाको आवाजमा बोल्न थाल्छन्। यो अभिनयमा आमाको नाम शान्ता हो। शान्ता श्रीमान्लाई गाउँसभामा जान लागेको कुरा सुनाउँछिन् र फर्कँदा तरकारी र फलफूल पनि नबिर्सिकन ल्याउनू भन्छिन्। पुरुषको आवाजमा जवाफ आउँछ, मसँग पैसा छैन, महिना मरेकै छैन। महिलाको आवाजले सम्झाउँछ, 'जहाँ इच्छा त्यहाँ उपाय' भन्छन्, यसो सरसापट गरे भइहाल्छ नि।

त्यसपछि फुर्बा पुरुषको आवाजमा गुनासो गर्छन्, अफिसमा पनि टुसुक्क बस्न नपाई एकोहोरो जोतिइरहनुपर्छ, आज घरधन्दा पनि मेरै थाप्लामा। महिलाको आवाजले भन्छ, मान्छे रोगले, भोकले मर्छ तर कामले कहिल्यै मर्दैन, त्यसमा पनि आफ्नो घरको काम मिलेरै गर्नुपर्छ। अन्त्यमा फुर्बा बसमा चढेको, बसको भिडमा कोचाकोच भएको, अफिसमा काम गरेको र साँझमा थाकेर घर फर्केको अभिनय गर्छन् र थपक्क बस्दै भन्छन्, ऐया! बाबै! कस्तो थकाइ लागेको! सबै जना ताली मार्छन्।

अर्को पालो लुमन्तीको हो। उनकी आमा दिनभरि खेतमा काम गर्नुहुन्छ। लुमन्ती खेतमा कोदाली लिएर खन्दै गरेजस्तो अभिनय गर्छिन्, केही बेरमा थाकेजस्तो गर्छिन् र पसिना पुछ्छिन्। उनको बोलीमा आमाको थकाइ र चिन्ता दुवै आउँछ, पैलाजस्तो काँ हो र, अब त बुढी भएँ, अलिकति काम गर्दा पनि ज्यान दुखेर आउँछ। काम नगरी के खाने? लुमन्तीको बुबा बितेको तीन वर्ष भइसकेको छ। बुबा हुन्जेल खेतको काम उहाँले नै गर्नुहुन्थ्यो, अब त खेतको काम पनि आफैँ र घरको पनि आफैँ। एक्लैले परिवार पाल्नुपर्ने बोझ आमाको काँधमा छ।

अभिनय गर्दागर्दै लुमन्ती रुन थाल्छिन्। सुरुमा सबैले अभिनय नै होला भन्ने ठान्छन् तर रुँदारुँदै थचक्क बसेपछि मात्र उनी साँच्चिकै रोएकी हुन् भन्ने थाहा हुन्छ। भूमिका खेल्दाखेल्दै उनी आफ्नै आमाको साँचो दुःखभित्र पुगिन्, त्यसैले आँसु रोकिएन। यही ठाउँ यस पाठको सबैभन्दा मार्मिक ठाउँ हो। सबै जना उनलाई फकाउन थाल्छन् र शिक्षकले पनि भन्नुहुन्छ, मलाई पनि तिमीले त रुवाइदियौ।

वातावरण गह्रुँगो भएपछि रामविलास हसाउने जिम्मा लिन्छन्। उनी पहिले कुकुरको अभिनय गर्दै घ्वाङ घ्वाङ भन्छन् र सबै ताली पिट्छन्। त्यसपछि आफ्नो घरको कुरा सुनाउँछन्, हाम्रो त जग्गा पनि धेरै छैन, बुबा तरकारी खेती गर्नुहुन्छ, मौसमअनुसारका तरकारी उत्पादन गर्छौँ र म पनि बुबालाई काममा सघाउँछु। अनि उनी बुबाको स्वरमा गाली गर्ने अभिनय गर्छन्, ए रामबिलासिया, पढ्नु छैन कति खेलिरा', यसपालि पनि पढाइमा राम्रो गरिनस् भने विद्यालयबाट निकालिदिन्छु।

त्यसपछि रामविलास आफ्नै स्वरमा फर्केर छोराको जवाफ दिन्छन्, हुन्छ बुबा, अबदेखि पढ्छु। अनि फेरि बुबाको स्वरमा भन्छन्, मलाई दुःख नदे न बाबु, अब कति वर्ष नै बाँच्छु र! रोग लागेको थाहै छ। म मरेपछि के होला तिमीहरूको? यही चिन्ताले निद्रा पनि लाग्दैन। यति भन्दाभन्दै रामविलास रुन्छन् र रुँदारुँदै हाँस्ने प्रयत्न गर्छन्। हसाउन आएको पात्रले पनि रुवाइदिन्छ। हरिले भन्छन्, रमाइलो गर्न आएको त रुन पो थाल्यौँ त!

हरिलाई सुरुमा अभिनय गर्न आउँदैन जस्तो लाग्छ। गौरीले 'सक्छौ कोसिस गरेर हेर त!' भनेर हौसला दिन्छिन् र रामविलासले पनि उठ हरि, केही त देखाउनै पर्छ भन्छन्। तब हरि आफ्नी आमाको नक्कल गर्दै अभिनय गर्छन्। उनकी आमाको सानो चियापसल छ। आमाको स्वरमा हरि भन्छन्, हरि! ए हरि! अलिकति पानी तताएर ले त। उठेर भान्सामा जाने पनि ताकत छैन। चिया पसल खोल्न नसकेको पनि चार दिन भइसक्यो।

गौरी पनि आफ्नी आमाको नक्कल गर्छिन्। उनका आमाबुबा मजदुरी गर्नुहुन्छ। गौरी आमाको स्वरमा भन्छिन्, ए नानी, आज तेरो विद्यालय बिदा हैन? आइज मसँगै गिट्टी कुट्न जाऔँ। हिँड् न ए नानी, कति खेल्न परेको! यसपछि सबै जना उठ्छन् र आआफ्ना आमाबुबाको नक्कल गर्न थाल्छन्। लुमन्तीले सोध्छिन्, खेतमा काम गर्न नगए कसरी खान्छौ त तिमीहरू? सबै जना ताली पिट्छन्।

अन्त्यमा झुमाको पालो आउँछ। उनी भन्छिन्, तिमीहरूका आमाबुबा जस्तै त हुन् नि मेरा आमाबुबा पनि। बुबा लुगा सिउनुहुन्छ र आमा बाल विकास केन्द्रमा पढाउनुहुन्छ। उहाँहरू रातदिन नभनी काम गर्नुहुन्छ। अब रमाइलो गरौँ भनेपछि सबै जना फेरि गीत गाउँदै नाच्न थाल्छन्।

साँझ पर्नै लागेपछि घर फर्कने बेला हुन्छ। गौरी भन्छिन्, आज सबैले आमाबुबाको दुःख देखायौँ। रामविलास थप्छन्, हाम्रा आमाबुबा हाम्रै लागि रातदिन दुःख नभनी काम गर्नुहुन्छ, हामी भने ... । लुमन्तीले सम्झाउँछिन्, हामीले राम्ररी पढिदिउन् भन्नुहुन्छ उहाँहरू। फुर्बा भन्छन्, आमाबुबा भनेका त भगवान् पो हुन् त बाबै। गौरी वाचा गर्छिन्, अबदेखि आमाबुबालाई कहिल्यै दुःख नदिने। झुमा भन्छिन्, आजको वनभोज बिर्सनै नसकिने वनभोज भयो।

शिक्षक विद्यार्थीको प्रतिभा देखेर दङ्ग पर्नुहुन्छ र सबै सहभागीलाई स्याबास भन्नुहुन्छ। फुर्बाले यो नाटक विद्यालयमा पनि देखाउने कुरा उठाउँछन् र शिक्षक हुन्छ भन्नुहुन्छ, पहिला कक्षाकोठामा अरू साथीहरूलाई देखाउने अनि सबैका लागि देखाउने। रामविलासले आमाबुबाहरूलाई पनि त्यस कार्यक्रममा बोलाउने प्रस्ताव राख्छन् र सबै जना गीत गाउँदै संवाद टुङ्गिन्छ।

'वनभोज' ले दुइटा कुरा सँगै सिकाउँछ। पहिलो, हाम्रो समाजमा भाषा, थर र पेसा फरक फरक भए पनि दुःख र माया साझा हुन्छ। कार्यालयमा जोतिने बुबा, खेतमा पसिना बगाउने आमा, चिया पसल थाप्ने आमा, गिट्टी कुट्ने आमाबुबा, लुगा सिउने बुबा र तरकारी फलाउने बुबा, सबैको मिहिनेतको उद्देश्य एउटै छ, छोराछोरीको भविष्य। दोस्रो, आमाबुबाको दुःख टाढाबाट हेरेर बुझिँदैन। एकछिन उहाँहरूको ठाउँमा उभिएपछि मात्र गौरीले भनेजस्तो कुरा थाहा हुन्छ, छोराछोरी हुन त सजिलो रहेछ, आमाबुबा हुन त कति गाह्रो पो हुँदो रहेछ।

• कोसिस : प्रयास
• रमाइलो : मनोरञ्जन
• प्रतिभा : विशेष किसिमको क्षमता
• दङ्ग : मक्ख

नेपाली भाषामा तीन किसिमले शब्दहरू आएका छन्। ती तीन बाटा तल क्रमैसँग दिइएका छन्।

• (क) संस्कृतबाट जस्ताको त्यस्तै : पत्र, आषाढ, श्रावण, शिर, विद्यालय
• (ख) संस्कृतबाट केही परिवर्तन भएर : हात, कान, काठ, साउन, असार, पात, मित
• (ग) अन्य भाषाबाट : स्कुल, अफिस, आवाज, झ्याल, पैनी, पटुका

संस्कृतबाट नेपालीमा आउँदा शब्दको रूप कसरी फेरिन्छ भन्ने कुरा तलका जोडीले देखाउँछन्। बोल्न सजिलो होस् भनेर संयुक्त अक्षर फुकेको र लामो शब्द छोटो भएको प्रस्टै देखिन्छ।

आगन्तुक शब्द कुनै एउटै भाषाबाट मात्र आएका छैनन्। यस पाठमा आएका केही शब्द कुन कुन भाषाबाट आएका हुन्, तल हेरौँ।

नेपाली वाक्यमा कर्ताको लिङ्ग, वचन र आदर फेरिँदा क्रियाको रूप पनि फेरिन्छ। तल सङ्केतअनुसार फेरिएका वाक्य क्रमैसँग दिइएका छन्।

• (क) मेरो सानो भाइ आयो। (स्त्रीलिङ्ग) : मेरी सानी बहिनी आई।
• (ख) उनीहरू यतै आए। (एकवचन) : उनी यतै आए।
• (ग) तँ कता जान लागेको? (उच्च आदर) : हजुर कता जान लाग्नुभएको?
• (घ) तपाईं यहीँ बस्नुहोस्। (सामान्य आदर) : तिमी यहीँ बस।
• (ङ) म पनि कथा पढ्छु। (बहुवचन) : हामी पनि कथा पढ्छौँ।
• (च) बुबाले हामीलाई बोलाउनुभयो। (स्त्रीलिङ्ग) : आमाले हामीलाई बोलाउनुभयो।
• (छ) गोरुले घाँस खायो। (स्त्रीलिङ्ग) : गाईले घाँस खाई।
• (ज) चरो उड्यो। (बहुवचन) : चराहरू उडे।
• (झ) तँ सानैदेखि मिहिनेती थिइस्। (सामान्य आदर) : तिमी सानैदेखि मिहिनेती थियौ।
• (ञ) उसले गृहकार्य गरी। (बहुवचन) : उनीहरूले गृहकार्य गरे।

कुन ठाउँमा कुन वर्ण लेख्ने भन्ने नियम सजिलो छ। क, ख, ग, घ अगाडि ङ् लेखिन्छ; च, छ, ज, झ अगाडि ञ् लेखिन्छ; ट, ठ, ड, ढ अगाडि ण् लेखिन्छ; त, थ, द, ध अगाडि न् लेखिन्छ र प, फ, ब, भ अगाडि म् लेखिन्छ। तर य, र, ल, व, श, ष, स, ह अगाडि भने पञ्चम वर्ण नलेखी शिरबिन्दु ( ं ) लेखिन्छ।

लुमन्तीकी आमा खेतमा काम गर्नुहुन्छ र रामविलासका बुबा तरकारी खेती गर्नुहुन्छ। खेतीपातीमा चल्ने औजारका नाम थाहा भयो भने यी पात्रको दुःख अझ राम्ररी बुझिन्छ। तल पहिले जोत्ने र खन्ने काममा चल्ने औजार छन्।

घाँस काट्ने, बाली काट्ने र दाउरा चिर्ने काममा धारिला हतियार चाहिन्छ। तिनका नाम पनि फरक फरक हुन्छन्।

भान्सा र अन्न तयार पार्ने कामका लागि पनि गाउँघरमा आआफ्नै साधन छन्। हरिकी आमाको चिया पसलमा चुलो बाल्दा ओदान चाहिन्छ भने घरमा दाल र मसला पिँध्न सिलौटो र लोहोरो चाहिन्छ।

अन्धविश्वास पहिलेदेखि नै चलिआएको छ र हाम्रो समाजमा अझै पनि छ। यसले वैज्ञानिक तर्क अर्थात् तार्किक सत्यलाई मान्दैन। मान्छे बिरामी हुँदा उपचार नगरी झारफुक गर्नु, आफूलाई परेको दुःखलाई पूर्वजन्मको फल हो भनेर चुपचाप सहनु र मानिसबिच सानोठुलो भन्ने भेद बनाउनु अन्धविश्वासका उदाहरण हुन्। यस्ता कुराले समाजलाई झन् पछाडि धकेल्छ र मानिसमा वितृष्णा जन्माउँछ। पढाइ, तर्क र वैज्ञानिक सोचले मात्र यस्ता कुरीति हटाउन सकिन्छ। बिरामी हुँदा डाक्टरकहाँ लैजाने चलन बसाल्नु त्यसैतर्फको पहिलो पाइला हो।