एउटा तलाउको डिलमा कछुवा र दुईटा हाँसको राम्रो मित्रता थियो। गर्मी बढ्दै गएपछि तलाउको पानी सुक्न थाल्यो। हाँसहरूले नयाँ ठाउँ खोज्ने विचार गरे। तर कछुवा उड्न सक्दैनथ्यो। तीनै जनाले मिलेर एउटा उपाय निकाले। हाँसहरूले एउटा लट्ठीका दुई छेउ आफ्ना ठुँडले समाते र कछुवालाई बीचमा टोकेर झुन्डिन लगाए। सर्त एउटै थियो, बाटोभरि मुख नखोल्नु।

आकाशमा त्यो अनौठो दृश्य देखेपछि तलका मानिसहरू औंला ठड्याएर कराउन थाले। कसैले हाँसको बुद्धिको तारिफ गरे, कसैले कछुवालाई जिस्क्याए। सहन नसकेर कछुवाले जबाफ फर्काउन मुख खोल्यो। मुख खोल्नेबित्तिकै लट्ठी छुट्यो र ऊ माथिबाट खस्यो। चित्रको क्रम पछ्याउँदै जाँदा कथा कता पुग्दै छ भन्ने आफैँ बुझिन्छ।

आशाको दियो पूरै संवादमा लेखिएको कथा हो। यसमा लेखकले घटना आफैँ वर्णन गर्दैनन्, पात्रहरूलाई बोलाएर कथा अगाडि बढाउँछन्। पात्रको नाम बायाँपट्टि लेखिन्छ, त्यसपछि दुई थोप्ला राखिन्छ र उसले भनेको कुरा आउँछ। बीचबीचमा कोष्ठकभित्र छड्के अक्षरमा निर्देशन लेखिएको हुन्छ। त्यसले कहाँको दृश्य हो, कसले के गर्दै छ, वातावरण कस्तो छ भन्ने बताउँछ। नाटक खेल्दा त्यही निर्देशन नै अभिनयको आधार बन्छ। त्यसैले यो कथा पढ्दा पनि हुन्छ, कक्षामा भूमिका बाँडेर खेल्दा पनि हुन्छ।

शीर्षकको अर्थ पनि सोझै छ। दियो भनेको अँध्यारोमा बल्ने सानो बत्ती हो। चमेलीको जीवनमा गरिबी छ, आमाको रोग छ र साथीहरूको खिल्ली छ। यी तीनैले उनको मनमा अँध्यारो पारेका छन्। गुरुआमाको एउटै सम्झाइले त्यही अँध्यारोमा सानो उज्यालो बल्छ। त्यही उज्यालो नै आशाको दियो हो। कथाको अन्त्यमा चमेली आफैँ भन्छिन्, त्यो दियो निभ्न दिन्नँ।

कथा एउटा सानो कोठाबाट सुरु हुन्छ। कोठाको एक छेउमा आमा इन्तु न चिन्तु भएर सुतिरहनुभएको छ। अर्को छेउमा सामान छरपस्ट छन्। वातावरण सुनसान छ र नेपथ्यबाट कुकुर भुकेको आवाज मात्र आउँछ। दश एघार वर्षकी चमेली हातमा पानीको बोतल र औषधी लिएर आमाको छेउमा बस्छिन्। उनले पटक पटक बोलाउँछिन्। धेरै बोलाएपछि आमा ऐया भन्दै कोल्टे फेर्नुहुन्छ।

औषधी खाएपछि आमाले चामल किन्ने पैसा कहाँबाट आयो भनी सोध्नुहुन्छ। चमेलीले भन्छिन्, त्यस दिन उनले दशओटा पानीका बोतल बेचेकी थिइन् र एकै जनाले पाँच बोतल किनिदिएका थिए। आमाको मनमा भने अर्कै पीर छ। छोरीलाई पढाएर ठूलो मान्छे बनाउने आफ्नो रहर अधुरै रहने भयो भन्ने चिन्ताले उहाँलाई खाइरहेको छ। सारा सपना सपनामै हराउलान् जस्तो लाग्छ उहाँलाई। चमेलीले नुन हालेर जाउलो पकाउँछिन्, आफू थोरै खाएर आमालाई थपिदिन्छिन्, ओढ्ने ओढाइदिन्छिन्, जुठाभाँडा माझेर कोठा सफा गर्छिन् र पानी बेच्न बाहिर निस्कन्छिन्।

सडकमा चमेली स्वर निकालेर पानी बेच्छिन्। एउटाको पच्चिस र दुइटाको पैँतालिस भन्दै उनी बटुवालाई बोलाउँछिन्। यही ठाउँमा उनको भेट कक्षाकी साथी कल्पनासँग हुन्छ। यो दृश्यले चमेलीको दैनिकी देखाउँछ। बिहान आमाको सेवा, दिनभरि बाटोमा पानी बेच्ने काम र त्यसैबाट आमाको औषधी र दुई छाक खानाको जोहो।

कल्पनाले सोध्छिन्, तिमी किन विद्यालय नआएकी ? सविता गुरुआमाले अस्तिदेखि सोधिरहनुभएको छ। चमेली आँखाबाट आँसु झार्दै कुरा टार्न खोज्छिन्। हामी जस्ता गरिबले कहाँ पढ्न पाउनु र भन्दै उनी चुप लाग्न खोज्छिन्। कल्पनाले भने छोड्दिनन्। उनी भन्छिन्, आफ्नो दुःख बाँड्यो भने पो कम हुन्छ, समस्या भए समाधान पनि त निस्किन्छ नि।

त्यसपछि चमेलीले सबै खोल्छिन्। आमा सिकिस्तै बिरामी हुनुहुन्छ, घरमा अरू कोही छैन र खानेकुरा पनि केही छैन। बुबाको मृत्यु पोहोर साल गाडी दुर्घटनामा भएको रहेछ। त्यो पनि चमेलीकै आँखै अगाडि। बुबाको निधनपछि आमाछोरी सहाराविहीन भए। आमा अरूका घरमा काम गरेर छोरीको पढाइलाई निरन्तरता दिँदै हुनुहुन्थ्यो, तर अब उहाँ थला पर्नुभएको छ। अस्पताल लैजान पैसा नपुगेर चमेलीले बल्लतल्ल सिटामोल किनेर खुवाएकी छिन्। उनी निधो सुनाउँछिन्, एक हप्ता पानी बेचेर आमाको उपचार गर्छु, आमा निको भएपछि मात्र विद्यालय आउँछु। कल्पनाले हिम्मत दिँदै केही उपाय अवश्य निकाल्ने वचन दिन्छिन्।

अब दृश्य विद्यालयको कक्षाकोठामा सर्छ। सबै विद्यार्थी नयाँ पोसाकमा ठाँटिएर बसेका छन्। चमेली आफ्नो पुरानो पोसाक लगाएर र पुरानो झोला बोकेर कक्षामा पस्छिन्। अभिनव उठेर ठूलो स्वरले हल्ला गर्छ। बुधनले जोड मिलाएर जिस्क्याउँछ र सबै गलल्ल हाँस्छन्। चमेली बेन्चमा मुन्टो राखेर नबोली बस्छिन्। बुधनले गोजीबाट रुमाल झिकेर विरहको आँसु पुछ्ने रुमाल भन्दै जिस्क्याउँछ। सबै जना वाह वाह भन्दै टेबल ठटाउँछन्, कोही फनफनी घुमेर नाच्छन्। पोलेको घाउमा नुनचुक घसेजस्तै वचनबाणले चमेलीलाई घोचिरहेको छ र उनी सुँक्कसुँक्क रुन थाल्छिन्। कल्पना र पाल्तेनले मात्र यसको विरोध गर्छन्। कल्पना भन्छिन्, मानिसका बाध्यता नबुझी यसरी खिल्ली उडाउन लाज लाग्दैन ?

यतिकैमा सविता गुरुआमा कक्षामा प्रवेश गर्नुहुन्छ। चमेलीलाई देखेर उहाँ सन्चो भएन कि के हो भनी सोध्नुहुन्छ। अभिनव फेरि जिस्क्याउँछ। तब गुरुआमाले सबैलाई सोध्नुहुन्छ, साथीभाइसँग मिलेर बस्नु, एकअर्काका दुःखमा सहयोगी बन्नु र विनम्र हुनु कता हो कता, सधैँ होहल्ला मात्र गरेर यसरी असल मान्छे बनिएला त ? कल्पनाले चमेलीमाथि भइरहेको ज्यादती सुनाउँछिन्। चमेली आफैँ भन्छिन्, म दुःखीलाई बचाउन नखोज, म सहनै जन्मिएकी रहिछु, सहिदिन्छु। गुरुआमाले सबैको कुरा बुझेर चमेलीकी आमाको उपचार र उनको पढाइका विषयमा चाँडै उपाय निकाल्ने वचन दिनुहुन्छ।

त्यसपछि उहाँले चमेलीलाई सम्झाउनुहुन्छ। यस्तो समयमा धैर्यले काम लिनुपर्छ। साथीभाइ सबै मिलेर बसाइ र पढाइको व्यवस्था गर्न सक्छन्। चमेलीको चित्रकला, सुमधुर स्वर, विनम्रता र कविता लेख्ने क्षमताले एक दिन उनलाई अवश्य सफल मान्छे बन्न प्रेरित गर्छ। संघर्षपूर्ण जीवनमा समस्यादेखि भाग्नु हुँदैन। समस्यालाई डटेर समाधान गर्दै जानुपर्छ।

गुरुआमाको कुरा सुनेपछि चमेली आँखाभरि आँसु पारेर किताब च्यापेर लुरुलुरु घरतिर लाग्छिन्। बाटोमा हिँड्दै उनको मनमा प्रश्न आउँछ, के साँच्चै गुरुआमाले भनेजस्तै होला त ? मेरी आमा निको हुनुहोला त ? अनि उनी आफैँ जबाफ दिन्छिन्, हो, अवश्य मेरी आमा निको हुनुहुन्छ। म निरन्तर विद्यालय जान्छु, राम्ररी पढ्छु र आफ्ना लागि, आमाका लागि र देशका लागि केही गर्छु। गुरुआमाले बालिदिनुभएको आशाको दियो निभ्न नदिई निरन्तर बाल्ने प्रयत्न गर्ने अठोट उनी गर्छिन्।

कथाको सन्देश यहीँ खुल्छ। गरिबी र दुःख जीवनको अन्त्य होइन, बाटोको एउटा कठिन मोड मात्र हो। धैर्य, मिहिनेत, साथीको साथ र शिक्षकको प्रेरणा जुट्यो भने जतिसुकै अँध्यारोमा पनि उज्यालो बल्न सक्छ। अर्को कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। कसैको अभावमाथि हाँस्नु मानवीय होइन। साथीको बाध्यता बुझेर साथ दिने विद्यार्थी नै असल विद्यार्थी हो।

• इन्तु न चिन्तु : होसहवास नभएको अवस्था
• नेपथ्य : पर्दापछाडिको छुट्टै ठाउँ
• निष्ठुरी : माया दया नभएको
• सिकिस्तै : ज्यादै बिरामी भएको
• सहाराविहीन : सहारा नभएको
• असह्य पीडा : सहन नसकिने दुःख
• विरह : वियोगजन्य पीडा वा दुःख
• धैर्य : कठिन समयमा विचलित नभई रहने, धीरता
• डटेर : अडिग रहेर
• अवश्य : निश्चय

कुनै ध्वनि वा भावलाई सुनिएकै जस्तो बनाएर लेखिने शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ। यस कथामै सुँक्कसुँक्क रुन थाल्नु, सबै गलल्ल हाँस्नु र कुकुर भुकेको आवाज जस्ता प्रयोग भेटिन्छन्। यस्ता शब्द आफैँमा अधुरा हुन्छन्। तिनले मिल्ने क्रिया पाएपछि मात्र अर्थ पूरा हुन्छ। त्यसैले अनुकरणात्मक शब्द सिक्दा त्यसैसँग जोडिने क्रिया पनि सँगै सिक्नुपर्छ।

• गाली खानु : कसैले आफूलाई नराम्रो वचन लगाउनु
• मुखमुखै लाग्नु : तुरुन्त जबाफ फर्काउनु
• बढ्ता हुनु : आवश्यकताभन्दा बढी जान्ने हुनु
• माया मार्नु : त्याग्नु
• काखी च्याप्नु : पक्ष लिनु, पक्षपात गर्नु
• मुटु चिरिनु : दुःखको गहिरो अनुभूति हुनु
• टाउकामा टेक्नु : माथिएर हेप्नु
• तालुमा आलु फल्नु : भाग्य सप्रनु
• घुँडा टेक्नु : हार खानु
• बाचा बाँध्नु : प्रतिज्ञा गर्नु
• लख काट्नु : अड्कल गर्नु
• हातमुख जोर्नु : जीविका चलाउनु
• कम्मर कस्नु : आँट गर्नु
• घैँटामा घाम लाग्नु : बुद्धि खुल्नु
• नाक काट्नु : बेइज्जत हुनु

• अघिको तितो पछिको मिठो : पहिले नराम्रो वा दुःख भए पनि पछाडि राम्रो वा सुख हुँदा बेस
• ढुङ्गो खोज्दा देउता मिल्नु : सामान्य वस्तु खोज्दा बहुमूल्य वस्तु प्राप्त गर्नु
• साँप पनि मरोस् लट्ठी पनि नभाँचियोस् : केही पनि नगुमाइकन काम फत्ते गर्नु
• खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन : काम गर्नेलाई कुनै बाधाले रोक्न नसक्नु
• नाच्न नजान्ने आँगन टेढो : आफ्नो ढङ्ग नभइकन अर्कामाथि दोष थोपर्ने

विभक्ति नहुँदा वाक्य अधुरो सुनिन्छ। पासाङ टेबल किताब राख्यो भन्दा कुरा मिल्दैन। पासाङले टेबलमा किताब राख्यो भन्नेबित्तिकै कसले, कहाँ र के भन्ने सबै खुल्छ। तल यस कथाका वाक्यमा भेटिने सातओटा विभक्ति दिइएका छन्।

भाइ खाजा खान्छ भन्ने वाक्य हेरौँ। खाने काम भाइले गर्‍यो, त्यसैले भाइ कर्ता कारक हो। खाने कामको असर खाजामाथि पर्‍यो, त्यसैले खाजा कर्म कारक हो। अर्को वाक्य हेरौँ, बहिनीले उसका साथीहरूलाई बोलाउँछिन्। यहाँ बोलाउने काम बहिनीले गरिन्, त्यसैले बहिनीले कर्ता कारक हो। बोलाउने कामको असर साथीहरूमाथि पर्‍यो, त्यसैले साथीहरूलाई कर्म कारक हो।

ज्ञ लेखिन्छ तर बोल्दा ग्य जस्तो सुनिन्छ। यही कारण लेख्दा गल्ती हुन्छ। ज्ञान, ज्ञानी, आज्ञा जस्ता शब्दमा ज् र ञ मिलेर बनेको ज्ञ नै लेखिन्छ। अर्कातिर ग्याँस, ग्याँठ जस्ता शब्दमा भने साँच्चिकै ग्याँ नै छ, त्यहाँ ज्ञ लेखिँदैन। सुनाइ एउटै भए पनि लेखाइ फरक हुन्छ भन्ने कुरा सम्झिराख्नुपर्छ।

• ज्ञ लागेका शब्द : ज्ञान, ज्ञानगुन, ज्ञानविज्ञान, ज्ञानी, विज्ञता, अवज्ञा, आज्ञा
• ग्याँ लागेका शब्द : ग्याँस, ग्याँठ, ग्याँटिस, ग्याँठवाला