यस पाठमा दुई शब्द आउँछन्, र दुवैले एउटै तथ्य जनाउँछन्। भूपरिवेष्टित र भूजडित।

भूपरिवेष्टित भन्दा चारैतिर जमिनले घेरिएको भन्ने अर्थ आउँछ। भूजडित भन्दा जमिनबाटै अर्को देशसँग जोडिएको भन्ने अर्थ आउँछ।

अब सोच्नुहोस्। तथ्य एउटै हो, अर्थात् नेपालको चारैतिर जमिन छ र समुद्र छैन। तर पहिलो शब्दले बन्देज देखाउँछ र दोस्रो शब्दले जोडाइ देखाउँछ।

यही कारण पाठले दुवै पक्ष राखेको छ। एकातिर भूपरिवेष्टित हुनुका समस्या छन्, र अर्कातिर भूपरिवेष्टित राष्ट्रले समस्या मात्र नभई भूजडित अवसर पनि प्राप्त गर्न सक्छन्।

अर्थात् भूगोल बदल्न सकिँदैन, तर भूगोलको अर्थ बदल्न सकिन्छ। यो नै यस पाठको सार हो।

माथिका सात समस्या ध्यानले पढ्नुहोस्। तीमध्ये पाँच सिधै एउटै कुरासँग जोडिएका छन्, त्यो हो ढुवानी।

पारवहनको भर, बढी निर्माण खर्च, ढुवानीको कठिनाइ, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा असहजता र सस्तो जल यातायातबाट वञ्चित हुनु, यी सबै एउटै जरोबाट उम्रन्छन्।

त्यो जरो के हो? संसारको धेरैजसो ठुलो व्यापार पानीजहाजबाट हुन्छ, किनभने त्यो सबैभन्दा सस्तो तरिका हो। यो कुरा हामीले जल सम्पदाको पाठमा पढिसकेका छौँ।

अब हिसाब सजिलो छ। जुन देशले त्यो सस्तो बाटो सिधै प्रयोग गर्न पाउँदैन, त्यहाँ हरेक सामानको मूल्यमा थप ढुवानी खर्च जोडिन्छ। यसैले निर्यात महँगो पर्छ र आयात पनि महँगो पर्छ।

यही कारण अभ्यासमा सोधिन्छ, नेपालको आर्थिक विकास अपेक्षित रूपमा हुन नसक्नुमा भूपरिवेष्टित अवस्था पनि एक कारण हो।

माथिको तालिका पढेपछि एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ जुन धेरैलाई अनौठो लाग्छ। नेपालको सिमाना समुद्रसँग जोडिँदैन, तर नेपालसँग समुद्रसम्बन्धी अधिकार छ।

यो कसरी सम्भव भयो? किनभने यी अधिकार भूगोलले होइन, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले दिएको हो। संसारका देशहरूले मिलेर बनाएको व्यवस्थाले भूपरिवेष्टित देशलाई पनि समुद्रको प्रयोगमा हिस्सा दिएको छ।

तर यहाँ एउटा शर्त पनि छ, जुन उपायको अन्तिम बुँदामा लेखिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा भूपरिवेष्टित देशले उपयोग गर्न पाउने अधिकारलाई निर्बाध रूपमा प्रयोग गर्ने निरन्तर पहल गर्नुपर्दछ।

अर्थात् अधिकार कागजमा हुनु र त्यो व्यवहारमा प्रयोग हुनु दुई फरक कुरा हुन्। यही कुरा हामीले उपभोक्ता अधिकारको पाठमा पनि पढेका थियौँ, जहाँ कानुनले अधिकार दिन्छ तर सचेतनाले त्यो अधिकार चलाउँछ भनिएको थियो।

अब पाठको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वाक्य फेरि पढ्नुहोस्, नेपाल दुई ठुला राष्ट्र चीन र भारतका बिचमा अवस्थित छ।

यही तथ्यलाई दुई तरिकाले भन्न सकिन्छ।

पहिलो तरिका: नेपाल दुई ठुला देशले घेरिएको छ र समुद्रमा पुग्न तिनकै बाटो चाहिन्छ। यो भूपरिवेष्टित दृष्टिकोण हो।

दोस्रो तरिका: नेपाल संसारका दुई ठुला बजारका बिचमा छ र दुवैसँग जमिनबाटै जोडिएको छ। यो भूजडित दृष्टिकोण हो।

पाठले दोस्रो दृष्टिकोणलाई पनि ठाउँ दिएको छ। नेपालले दुवै देशसँग सहयोगको दायरा बढाउन सक्छ, व्यापारका गतिविधिहरूमा वृद्धि गर्न सकिन्छ र दुई देशबिचको व्यापारिक केन्द्रका रूपमा फाइदा लिन सक्छ।

यसैले सम्झनुहोस्, भूगोलले अवसर आफैँ दिँदैन। भूगोलले सम्भावना दिन्छ, र त्यो सम्भावना अवसरमा बदल्ने काम नीति, पूर्वाधार र सम्बन्धले गर्छ।