अघिल्लो पाठको अन्त्यमा एउटा प्रश्न बाँकी थियो, त्यसो भए सन्तुलन कसरी मिलाउने? आजको पाठ त्यसैको जवाफ हो।

तर पहिले एउटा भ्रम हटाउनुहोस्। धेरैलाई लाग्छ, जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनेको जनसङ्ख्या घटाउनु हो। तर पाठले भन्ने कुरा फरक छ।

पाठले तीन बाटो देखाउँछ। पहिलो, कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या तीव्र वृद्धि भयो भने समयमै जनसङ्ख्या नियन्त्रणमा जोड दिनुपर्छ।

दोस्रो, कुनै ठाउँमा जनशक्ति कम भएका कारण उपलब्ध स्रोतसाधन परिचालन गर्न नसकेको अवस्था छ भने त्यस्तो अवस्थामा जनसङ्ख्या वृद्धि गर्ने नीति हुनुपर्छ।

यसरी जनसङ्ख्या नियन्त्रण र वृद्धि गर्ने दुवै उपायहरूबाट जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

अनि तेस्रो बाटो सबैभन्दा चाखलाग्दो छ। स्रोत साधन तथा सेवा सुविधाको उपलब्ध गराएर पनि जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। अर्थात् सङ्ख्या नफेरी पनि व्यवस्थापन हुन सक्छ, किनभने सङ्ख्या उही राखेर स्रोत बढाए पनि सन्तुलन बन्छ।

यी सात उपाय एकैसाथ घोक्नुभन्दा दुई थुप्रोमा बाँड्नुहोस्।

पहिलो थुप्रो, सिधै जन्मसँग जोडिएका तीन उपाय। उपयुक्त उमेरमा विवाह, जन्मान्तर र परिवार नियोजनका साधनहरूको उपयोग।

दोस्रो थुप्रो, अप्रत्यक्ष चार उपाय। महिलालाई शिक्षा र रोजगारको अवसर, लैङ्गिक समानता, स्वास्थ्य सेवाको विस्तार र स्रोत तथा साधनको वितरणमा समानता।

अब एउटा चाखलाग्दो कुरा। दोस्रो थुप्रोका उपाय हेर्दा जनसङ्ख्यासँग सम्बन्धित नै नलाग्न सक्छन्। तर तिनै दीर्घकालीन उपाय हुन्।

किनभने पहिलो थुप्रोका उपाय के गर्ने भन्छन्, र दोस्रो थुप्रोका उपाय त्यो निर्णय गर्ने अवस्था कसरी बनाउने भन्छन्। र निर्णय गर्ने अवस्था नबनी निर्णय टिक्दैन।

माथिका उपायमध्ये स्वास्थ्य सेवाको तर्क पहिलो पटक पढ्दा उल्टो लाग्छ, त्यसैले ध्यानले पढ्नुहोस्।

सामान्य सोचाइ यस्तो हुन्छ, मानिस बाँच्ने भए त जनसङ्ख्या झन् बढ्छ नि। तर पाठले फरक कुरा भन्छ।

शिशु तथा बाल मृत्युदर कम भयो भने मानिसले आफूले जन्माएको बच्चा मर्ने सम्भावना देखिँदैन र कम बच्चा जन्माई प्रजनन दर पनि कम हुन्छ।

यसलाई सोचेर हेर्नुहोस्। जब बालबालिका बाँच्ने कुरा अनिश्चित हुन्छ, परिवारले धेरै बच्चा जन्माउने सोच बनाउँछ। तर जब स्वास्थ्य सेवा भरपर्दो हुन्छ र बालबालिका सुरक्षित रहन्छन्, त्यो चिन्ता हट्छ।

अर्थात् मृत्युदर घटाउनु जन्मदर घटाउने बाटो हो। यो पहिलो नजरमा उल्टो लाग्छ तर तर्क बलियो छ।

यही कारण जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा स्वास्थ्य सेवाको विस्तारलाई प्रमुख उपायमै राखिएको हो।

यो तालिका हेर्दा एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ। व्यवस्थापन भनेको कुनै एउटा दिशा होइन। यो अवस्था हेरेर बाटो छान्नु हो।

यही कुरा अघिल्लो पाठसँग जोडिन्छ, जहाँ हामीले भनेका थियौँ, दुवै छेउ समस्या हुन् र लक्ष्य सन्तुलन हो।

अनि तेस्रो हरफमा विशेष ध्यान दिनुहोस्। स्रोत साधन तथा सेवा सुविधा उपलब्ध गराउनु भनेको सङ्ख्या नफेरी सन्तुलन बनाउनु हो।

यसलाई यसरी सोच्नुहोस्। सन्तुलन एउटा तराजु हो। एकातिर जनसङ्ख्या छ र अर्कातिर स्रोत तथा सेवा। तराजु मिलाउन एउटा पाटो घटाउन पनि सकिन्छ र अर्को पाटो बढाउन पनि सकिन्छ।

यसैले अन्तिम उपाय, अर्थात् स्रोत र साधनको वितरणमा समानता, यही तेस्रो बाटोकै व्यावहारिक रूप हो। देशका सबै बस्तीहरूमा स्वास्थ्य, शिक्षा र यातायात आदि सुविधा पुगे तीव्र बसाइँसराइबाट आउने समस्या पनि कम हुन्छ।